1000F.png

Austràlia

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


Commonwealth of Australia

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Bandièra d'Austàlia
Escut d'Austàlia
Bandièra d'Austàlia
Escut d'Austàlia

mapa

Capitala Canberra
35° 18′ S 149° 08′ E / -35.300, 149.133 / -35.300; 149.133
Mai granda ciutat Sydney

Forma de l’Estat
Reina
Governador general
Primièr ministre
Monarquia parlamentària
Elisabèt II del Reialme Unit
Peter Cosgrove
Malcolm Turnbull
Superfícia
 - Totala
 - Aiga (%)
Classat 6en
7 686 850 km²
1 % %
Populacion
 - Totala (2013)
 - Densitat
Classat 53en
23 500 000 ab.
3 ab./km²
Independéncia
del Reialme Unit
1èr de genièr de 1901
Moneda
 - nom occitan
 - nom officiau anglés
AUD ‎‎
Dolar australian
Australian Dollar
Fus orari UTC +8 à +11½
Imne nacional Advance Australia Fair
Domeni internet .au
Indicatiu telefonic +61
Còde del país (ISO 3166) AU


Austràlia (oficialament Commonwealth of Australia) es un país que cobrís la mai granda illa d'Oceania e l'illa de Tasmania. Los païses vesins son Indonesia, Timòr Èst, Papoa-Nòva Guinèa, las Illas Salamon, Vanuatu, Nòva Caledònia e Nòva Zelanda. Sa capitala es Canberra. Sa populacion es estimada a 21 300 000 estatjants. Lo Commonwealth d'Austràlia es una monarquia parlamentària e un sòci del Commonwealth de las Nacions.

Lo gentilici es australian -a.

Istòria[modificar | modificar la font]

De la Preïstòria a l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]

Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Austràlia datan de 40 000 ans (Mungo). Aqueleis abitants desvolopèron una cultura marcada per de pinturas rupèstras e per l'usatge d'otís de pèira pauc sofisticats. Lei tecnicas de fabricacion litica se melhorèron au millenari VIII av. JC e entraïnèron finalament l'aparicion d'otís ambé de talhents liscs que son desconeguts dins lo rèsta d'Oceania. Vèrs lo millenari I av. JC, l'agricultura apareguèt dins lei regions drudas permetent l'aparicion de societats semisedentarizadas. En revènge, dins lei regions mens favorablas, lei comunautats de caçaires cuelheires contunièron de dominar.

Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]

La descubèrta de l'illa per leis Europèus[modificar | modificar la font]

Leis Europèus descurbiguèron Austràlia en 1605 (Willem Janszoon) dins l'encastre de seis expedicions de reconóissença dei rotas maritimas d'Asia dau Sud-Èst. Pasmens, la region semblava palunosa e leis indigèns fòrça ostils. En 1642, l'explorator olandés Abel Tasman reconoguèt una partida dau litorau sud e donèt son nom a l'illa que pòrta uei son nom. Dos ans pus tard, lo Francés Melchisédech Thévenot cartografièt la còsta occidentala de l'illa. En revènge, la partida orientala de l'illa foguèt pas explorada avans lo viatge de James Cook en 1770. L'insularitat de Tasmania foguèt demostrada en 1798.

L' afiermacion de la preséncia britanica[modificar | modificar la font]

James Cook prenguèt oficialament possession de l'illa en 1770. Après la pèrda dei Tretze Colonias d'America dau Nòrd, Anglatèrra i veguèt un relèu novèu de son influéncia e una solucion practica per alunchar certanei presoniers deis illas Britanicas. Ansin, en 1788, una colonia penitenciària foguèt fondada per lo capitani Arthur Phillip a Port Jackson (uei Sydney). La penetracion vèrs l'interior foguèt lenta e fins a 1827, Londres crenguèt que França poguèsse desbarcar de colons e revendicar una partida de l'illa.

L'exterminacion dei populacions indigènas[modificar | modificar la font]

Au començament dau sègle XIX, lei premiers motons foguèron importats dins l'illa. Venguèron rapidament lo còr d'una activitat importanta que causèt de conflictes ambé lei cultivators e leis indigèns a prepaus dau partiment dei tèrras agricòlas. De mai, a partir de 1851, de jaciments d'aur foguèron descubèrts entraïnant l'arribada de miliers d'aventuriers e de minaires. Ansin, se multipliquèron lei tusts ambé lei populacions aborigènas que foguèron rebutadas per lei colons vèrs lei regions deserticas entraïnant un grand nombre de victimas. En Tasmania, foguèron dirèctament exterminadas. Ansin, la populacion aborigèna passèt d'aperaquí 500 000 individús en 1788 a 60 000 en 1920.

L'acabament de l'exploracion[modificar | modificar la font]

En parallèl dei combats còntra leis Aborigèns, l'exploracion de l'illa contunièt. En 1830, l'estudi dau riu Murray per Charles Sturt permetèt de comprendre lo foncionament dau ret idrografic australian. Puei, lei viatges d'Edward John Eyre e de Ludwig Leichhardt permetèron de melhorar la conóissença dei regions maritimas. En 1860-1862, leis expedicions Burke-Wills e Stuart permetèron de traversar l'illa per lo premier còp e de descubrir lei regions interioras. La construccion d'un ret telegrafic permetèt de contuniar aquel estudi e de facilitar lei comunicacions entre lei diferentei vilas.

Lo desvolopament dei colonias e la formacion dau Commonwealth[modificar | modificar la font]

A partir deis annadas 1820, leis implantacions britanicas se multipliquèron en Austràlia. Formèron de colonias distintas : Austràlia-Occidentala organizada a partir de grands domenis en 1829, Austràlia-Meridionala en 1837 que decidèt de seguir lei principis de la Societat de colonizacion d'Edward Gibbon Wakefield (familha, morala, liberalisme), Victòria en 1851 e Queensland en 1859. En 1840, s'arrestèron lei desportacions de presoniers mai l'imigracion, encoratjada per la descubèrta d'aur, sostenguèt la creissença de la populacion. En 1880, Austràlia teniá 2,3 milions d'abitants.

En parallèl, cada colonia recebèt d'estatuts autonòms basat sus un regime parlamentari pròche d'aqueu dau Reiaume Unit. A partir de 1880, lei colons comencèron de s'inquietar deis ambicions francoalemandas en Oceania e de l'imigracion asiatica. De 1885 a 1900, una federacion australiana foguèt ansin pauc a pauc mesa en plaça entraïnant la naissença dau Commonwealth d'Austràlia lo 1èr de genier de 1901. Cada estat i gardèt una autonòmia importanta.

Pasmens, a partir de 1911, lo poder comencèt d'aquistar una importància novèla e instaurèt d'impòsts relativament importants per dotar l'illa de fòrças armadas modèrnas e provesir d'avantatges sociaus a la populacion blanca. En mai d'aquò, una lei sus l'imigracion adoptada en 1901 la limitèt ai populacions europèas en causa de la necessitat d'èsser capable de capitar una dictada de 50 mòts dins una lenga europèa.

L'Austràlia independenta[modificar | modificar la font]

De la Premiera Guèrra Mondiala a la Segonda[modificar | modificar la font]

En despiech de la formacion dau Commonwealth en 1901, l'afiermacion de l'independéncia australiana foguèt lònga e lo govèrn alinhèt sa politica exteriora sus Londres fins a la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, Austràlia participèt massissament au premier conflicte mondiau en mobilizant 330 000 volontaris (59 000 tuats). A la Conferéncia de Versalhas en 1919, lo país obtenguèt una partida dei colonias alemandas de l'Ocean Pacific.

Leis annadas 1920 foguèron dominadas per lo partit nacionalista. En 1927, installèt la capitala federala a Canberra. Puei, perdiguèt lo poder au profiech dei trabalhistas après la crisi economica de 1929. Pasmens, adoptèron una politica d'austeritat qu'agravèt la situacion. Ansin, Austràlia conoguèt un periòde malaisat fins a l'adopcion d'un plan de rearmament a la fin deis annadas 1930 per faciar l'expansionisme japonés.

Canberra declarèt la guèrra an Alemanha en 1939 e mandèt un còrs expedicionari en Euròpa en 1940 per ajudar lei Britanics. Pasmens, a partir de la fin de 1941, lo país deguèt sustot s'aparar còntra Japon. D'efèct, lei Japonés bombardèron Darwin en febrier de 1942 e desbarquèron en Nòva Guinèa e dins leis illas Salomon. Durant la seguida dau conflicte, Austràlia se raprochèt donc deis Estats Units d'America que participèron activament a la defensa de l'illa durant la batalha de la Mar de Coralh e la campanha deis Illas Salamon.

Lo periòde conservator[modificar | modificar la font]

En causa de la guèrra, lei govèrns trabalhistas de John Curtin (1941-1945) e de Ben Chifley (1945-1949) adoptèron una organizacion economica fòrça dirigista. Pasmens, dins l'encastre de la Guèrra Freja naissenta, aquela politica se turtèt ai criticas deis anticomunistas. Leis eleccions de 1949 foguèron donc ganhadas per lei conservators que gardèron lo poder fins au començament deis annadas 1970. En despiech de recessions en 1952 e en 1959, lo país conoguèt una importanta creissença economica marcada per l'esplecha dei ressorsas naturalas e lo sostèn ais investiments estrangiers (principalament estatsunidencs e japonés) dins l'industria. Ansin, se l'agricultura gardèt un ròtle non negligible dins l'economia australiana, son importància comencèt de demenir. Per sostenir aqueu desvolopament, l'imigracion blanca e europèa foguèt encoratjada ambé mai de 100 000 arribants anuaus entre 1945 e 1972. En revènge, leis imigrants asiatics e leis Aborigèns foguèron mantenguts en despart.

Durant aqueu periòde, Austràlia participèt activament a la Guèrra Freja e sostenguèt la politica de Washington en Asia dau Sud-Èst e dins lo Pacific Sud. De còrs expedicionaris foguèron donc mandats en Corèa (17 000 òmes, 339 tuats) e en Vietnam (61 000 òmes, 521 tuats) per i renfòrçar lei fòrças estatsunidencas. En parallèl, Canberra participèt a la formacion d'alianças anticomunistas coma l'Organizacion de l'Asia dau Sud-Èst.

La crisi deis annadas 1970[modificar | modificar la font]

Dins lo corrent deis annadas 1970, Austràlia conoguèt de crisis economicas e socialas. Premier, leis Aborigèns comencèron de s'organizar d'un biais eficaç per defendre sa cultura e sei proprietats (especialament dins lei regions minieras). En 1967, avián obtengut la creacion d'un ministèri especiau. Puei, après la victòria dei trabalhistas en 1972, obtenguèron contentament sus una partida de sei revendicacions coma l'establiment d'un contraròtle indigèn dei resèrvas. Pasmens, a la prima de 1979, de manifestacions aborigènas novèlas aguèron luòc dins la capitala.

Lei trabalhistas tenguèron lo poder de 1972 a 1975 dins un contèxte de crisi (inflacion, aumentacion dau caumatge, demenicion deis exportacions de lana...). Reconoguèron la China Populara e lo Vietnam dau Nòrd e donèron un estatut d'autonòmia a Nòva Guinèa. Pasmens, se turtèron a l'oposicion dau Senat per menar mai de reformas. En mai d'aquò, mau capitèron de redreiçar la situacion economica. Ansin, perdiguèron lei legislativas d'octòbre de 1975 còntra una coalicion dei liberaus e dei conservators. Pasmens, la situacion contunièt de se desgradar.

Austràlia dempuei 1983[modificar | modificar la font]

En 1983, foguèt elegit lo trabalhista Bob Hawke que gardèt lo poder fins a 1991. Comencèt de liberalizar l'economia ambé plusors privatizacions e de suprimir plusors drechs dei trabalhaires. Adoptèt tanben una politica d'austeritat. Foguèt remplaçat per son adjonch Paul John Keating que deguèt faciar una recession importanta. Renforcèt la relacion ambé leis Estats Units d'America, desvolopèt lei relacions de cooperacion ambé leis estats d'Asia dau Sud-Èst e contentèt certanei revendicacions aborigènas regardant la proprietat de certanei tèrras.

En 1996, una coalicion nacionala liberala prenguèt lo poder ambé John Howard, Premier Ministre durant onze ans. Pròche de George W. Bush, adoptèt una politica liberala e isolacionista mai sostenguèt lei guèrras estatsunidencas dau periòde en Afganistan e en Iraq. Pasmens, de resultats economics mitigats e l'oposicion a de lèis jutjadas tròp desfavorablas ai trabalhaires minèron la popularitat dau govèrn.

Lei trabalhistas de Kevin Rudd ganhèron donc largament leis eleccions de novembre de 2007 amb un programa basat sus de preocupacions environamentalas e socialas. Pasmens, tocada per la crisi economia de 2008 (en despiech dau desvolopament dei cambis ambé China, l'economia australiana conoguèt una crisi novèla e Kevin Rudd quitèt lo poder en 2010. Foguèt remplaçada per Julia Gillard que poguèt solament comptar amb un govèrn minoritari. Pasmens, durant son periòde, la situacion economica comencèt de se melhorar. Après un brèu retorn de Kevin Rudd en 2013, lei conservators tornèron prendre la direccion dau país ambé Tony Abbott que perdiguèt sa majoritat en 2015. Malcolm Turnbull li succediguèt.

Politica[modificar | modificar la font]

La Comunautat d'Austràlia es una monarquia constitucionala e a un sistèma de govèrn parlamentari. La Reina Elisabèt II del Reialme Unit es a l'ora d'ara lo cap de l'Estat australian e utiliza lo títol formal de Reina d'Austràlia, en complint un ròtle diferent al qu'exercís en d'autres renhes del Commonwealth. Es representada pel Governador General d'Austràlia al nivèl federal e pel governador de cada estat. E mai se la constitucion conferís de largs poders executius al Governador General (Peter Cosgrove), lor mesa en practica es menada a tèrme generalament sonque amb l'assisténcia del Primièr ministre.

Geografia[modificar | modificar la font]

Zònas climaticas d'Austràlia.

Austràlia es l'unic país qu'ocupa un continent entièr e es lo seisen del mond per la superfícia. Es entornejat per las aigas de l'Ocean Pacific, de la Mar d'Arafura, de l'Ocean Indian e de l'Ocean Austral. La Granda Barrièra de Coralh, amb 2000 km de longor e una largor entre 100 e 300 km, constituís la màger del mond[1], e daissa al nòrd-oèst del país una granda quantitat d'illas. En çò que pertòca lo relèu, Austràlia ocupa una de las massas continentalas pus ancianas e mens *anautitas de la planeta. Lo sieu ponch culminant es la Montanha Kosciuszko amb 2228 m d'altitud e se plaça entre Nòva Galas del Sud e Victòria.

Los 7 686 850 km² de superfícia d'Austràlia se tròban en la Placa Indoaustraliana. Entornejada pels oceans Indian, Glacial Antartic e Pacific, es separada d'Asia per las mars d'Arafura e de Timòr. Austràlia a una linha costièra de 25 760 km e reclama una larga zòna economica exclusiva de 8 148 250 km². Aquesta zòna d'exclusivitat economica inclutz pas lo Territòri Antartic Australian.

Economia[modificar | modificar la font]

De veire: Economia d'Austràlia.

Cultura[modificar | modificar la font]

Durant los darrièrs 50 ans, la cultura australiana es estat fòrtament influida per la cultura populara nòrd-americana (particularament en la television e lo cinèma), per l'immigracion a granda escala de païses pas anglofòns e pels païses asiatics vesins. La vigor e l'originalitat de las arts australianas - filmes, opèra, musica, pintura, teatre, danças e arts manualas - an obtengut reconeissença internacionala.

Presentacion de musica e dança dels aborigèns australians a l'Australian National Maritime Museum, Sydney.

Austràlia a una longa istòria en çò referent a las arts visualas que comença amb las pinturas rupestras realizadas pels indigènas. Dempuèi los tempses de l'assentament europèu lo païsatge australian es estat un tèma comun en l'art nacional, çò que se fa evident en los trabalhs de Arthur Streeton, Arthur Boyd e Albert Namatjira, entre d'autres. Las tradicions dels aborigèns son transmesas majoritàriament en forma orala (tradicion orala) e son fòrça ligadas a de ceremònias e a d'istòrias de sa mitologia. La musica aborigèna, las danças e l'art aborigèn an una notabla influéncia en las arts scenicas e visualas de l'Austràlia contemporanèa. La nacion possedís una tradicion activa de musica, balet e teatre; fòrça de las companhiás d'arts scenicas recebon de fons publics a travèrs del Conselh Australian per las Arts. Existís una orquèstra dins cada vila principala, e una companhiá d'opèra nacional, l'Opèra d'Australia, qu'aqueriguèt importància mercé a la cantaira d'opèra Joan Sutherland. La musica d'Austràlia inclutz la musica classica, lo jazz e fòrça autres genres de musica populara.

Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]

  1. UNEP World Conservation Monitoring Centre (1980), "Protected Areas and World Heritage – Great Barrier Reef World Heritage Area", Department of the Environment and Heritage.

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • (en) Denoon, Donald, et al. (2000). A History of Australia, New Zealand, and the Pacific. Edicions Oxford Blackwell. ISBN 0-631-17962-3.
  • (en) Hughes, Robert (1986). The Fatal Shore: The Epic of Australia's Founding. Edicions Knopf. ISBN 0-394-50668-5.
  • (en) Davison, Graeme; Hirst, John; Macintyre, Stuart (1999). The Oxford Companion to Australian History. Edicions Oxford University Press (Melbourne). ISBN 0-19-553597-9.
  • (en) Emily Kngwarreye, Paintings (1996). North Ryde NSW: Craftsman House / G + B Arts International. ISBN 90-5703-681-9.
  • (en) Germaine, Max (1990). Artists & Galleries of Australia. Edicions Craftsman House (Roseville). ISBN 976-8097-02-7.
  • (en) Johnson, Vivien (2007). Papunya Painting: Out of the Desert. Edicions National Museum of Australia (Canberra). ISBN 978-1-876944-58-2. http://www.nma.gov.au/exhibitions/papunya_painting/catalogue/.
  • (en) Jupp, James (2001). The Australian people: an encyclopedia of the nation, its people, and their origins. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-80789-1.
  • (en) Macintyre, Stuart (2000). A Concise History of Australia. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-62359-6.
  • (en) McCulloch, Alan; Susan McCulloch, Emily McCulloch Childs (2006). The new McCulloch's encyclopedia of Australian art. Edicions Aus Art Editions in association with The Miegunyah Press. ISBN 0-522-85317-X.
  • (en) Powell JM (1988). An Historical Geography of Modern Australia: The Restive Fringe. Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-25619-4.
  • (en) Robinson GM, Loughran RJ, and Tranter PJ (2000) Australia and New Zealand: economy, society and environment. Edicions Arnold; NY: OUP; 0340720336.
  • (en) Smith, Bernard; Smith, Terry (1991). Australian painting 1788–1990. Edicions Oxford University Press. ISBN 0-19-554901-5.
  • (en) Teo, Hsu-Ming; White, Richard (2003). Cultural history in Australia. Edicions University of New South Wales Press. ISBN 0-86840-589-2.

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]