Roman

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Fairytale waring.png Aqueste article es pas acabat. Es en fasa d'escritura o de reestructuracion importanta.
  • Son estat actual es provisòri, e se deu prene amb prudéncia.
  • Una version melhorada es en preparacion e deuriá èsser disponibla dins pauc de temps. Per ne seguir l'avançament o i participar, consultatz la pagina de discussion.


Un roman es una òbra literària d'imaginacion constituïda d'un racònte, generalament en pròsa, d'una certana longor que son interès es la narracion d'aventuras, l'estudi de mors ò de caractèrs ò l'analisi de sentiments ò de passions. Es tanben lo genre literari que gropa l'ensems deis òbras aguent aquelei caracteristicas.

Istòria[modificar | modificar la font]

Leis originas dau roman[modificar | modificar la font]

De l'Antiquitat a l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]

Lo roman es un genre literari ancian que demorèt pauc frequent fins au sègle XII. D'efiech, lo roman grèc antic apareguèt dins lo corrent dau sègle I avC a partir de l'epopèia, de la cronica istorica e dau teatre. Èra escrich en pròsa e permetiá de desvolopar de racòntes pus coërent e pus realistas qu'aquelei de la comèdia e dau drama satiric[1]. Leis intrigas èran sovent amorosas e ritmadas per divèrsei peripecias (raubatòris, piratas...).

Après lei Grècs, lei Romans escriguèron tanben quauquei romans coma lei Metamorfòsis d'Apulèu e lo Satiricon de Petròni. Pasmens, l'utilizacion foguèt de la pròsa foguèt pas sistematica durant l'Antiquitat. Ansin, dins d'autrei regions, coma lo sud d'Índia ò la França medievala, lo roman èra sovent versificat e èra escrich ambé de jòcs d'escritura.

Lo roman japonés[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Literatura japonesa.

Dins lo corrent de l'Edat Mejana, se desvolopèt en Japon un corrent literari qu'escriguèt plusors romans de remarca. Lo pus famós es Lo dich dau Genji de Murasaki Shikibu (973 ò 978 - 1014 ò 1031) qu'es considerat coma lo premier roman psicologic. Lo roman japonés contunièt d'existir d'un biais independent durant lei sègles seguents ambé d'autors coma Ihara Saikaku (1642-1693), Ueda Akinari (1734-1809), Jippensha Ikku (1765-1831) ò Kyokutei Bakin (1767-1848). Son evolucion es depintada dins l'article « Literatura japonesa ».

L'aparicion dau roman europèu medievau[modificar | modificar la font]

En Euròpa, lo roman medievau es eissit de l'epopèia, de la poesia cortesa e dei fableus. A l'origina, designava una òbra escricha dins la lenga dau pòble (dicha « roman ») per oposicion au latin qu'èra la lenga dei clercs e deis elèits intellectuaus. Lei premiers romans, coma lo Roman d'Alexandre (sègle XII), èran donc versificats car adoptèron leis estiles de la literatura latina e qu'èran destinats a una lectura orala.

L'usatge de la pròsa se desvolopèt e s'impausèt a partir de la fin dau sègle XII ò dau començament dau sègle XIII. Lei rasons a l'origina d'aqueu cambiament son mau conegudas. Son probable liadas per l'abandon progressiu de la lectura orala e a la demanda creissenta dau lectorat per de racòntes pus realistas. Premier, la pròsa remplacèt lei vèrs dins lei passatges narratius avans de constituir l'integralitat de l'òbra. Lo Lancelot en pròsa foguèt un roman major d'aquela transicion.

Una evolucion parallèla aguèt luòc per lei fabliaus qu'èran de racòntes satirics versificats coma lo Roman de Renart. Se debanèt entre lei sègles XII e XVI e entraïnèt l'aparicion de ficcions cortas que prefiguran lei novèlas. Enfin, l'emergéncia dau roman foguèt favorizada per la multiplicacion dei traduccions que permetèron de difusar leis òbras en pròsa dins totei lei reiaumes d'Euròpa Occidentala.

Lei premiers corrents romanescs[modificar | modificar la font]

La data precisa de l'aparicion dau roman modèrne es malaisada de fixar car es l'objècte de debats entre especialistas. Dins aquò, lei sègles XVI e XVII son sovent avançats. D'efiech, aqueu periòde veguèt una fusion de divèrsei tradicions literàrias europèas que donèron pauc a pauc sei trachs actuaus au roman.

Lo corrent comic[modificar | modificar la font]

Lo corrent comic, ambé lo sosgenre picaresc, apareguèt en Espanha dins lo corrent dau sègle XVI. Contèt leis aventuras, generalament linearas, d'un eròi miserós mai desgordit (lo picaro) amb una tonalitat comica que li permet de criticar lei mors de la societat. Per aquò, leis autors utilizèron sovent un ton autobiografic e realista ambé de descripcions pròchas dau naturalisme. Entre leis òbras pus famosas dau periòde picaresc espanhòus, se pòdon citar La Vida de Lazarillo de Tormes publicat en 1554 per un autor demorat anonim ò La Vida de Don Pablo de Segòvia escrich per Francisco de Quevedo y Villegas (1580-1645).

Puei, lo genre picaresc passèt en França au sègle XVII onte foguèt largament desvolopat per d'escrivans coma Antoine Furetière (1619-1688), Savinien Cyrano de Bergerac (1619-1655), Jean de Lannel (mòrt en 1630), Charles Sorel (mòrt en 1674) e Paul Scarron (1610-1660). En Alemanha, foguèt adoptat per Hans Jakob Christoffel von Grimmelshausen (1622-1676).

Lo corrent barròc[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Barròc.
Edicion 1612 de l’Astrée.

Lo roman barròc se desvolopèt dins lo corrent dau sègle XVII, principalament en França, a partir dau roman grèc e dau roman de cavalariá. Es un roman sentimentau e d'aventura ambé de trachs campèstres e meravilhós. Lei personatges èran estereotipats e lei racòntes, fòrça lòngs, donavan una gròssa importància ai dialògs amorós. D'un biais generau, l'intriga separava dos amants que devián se cercar e faciar d'aventuras imprevistas que meton a l'espròva son amor e sa determinacion. A la fin, lei dos èran reünits e son amor èra confiermat per leis espròvas enduradas.

Entre leis òbras majoras d'aqueu corrent, son pòdon citar Lo Grand Cirus de Madeleine e Georges de Scudéry, l'Astrée de Honoré d'Urfé e Zaïde de Maria Madalena de la Faieta.

Lo corrent galant e istoric[modificar | modificar la font]

Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, apareguèron de romans corts tractant de tèmas seriós empruntats a la vida privada e au passat istoric. Lo ton de l'escritura, generalament ben aprés, prefigurava aqueu dau roman modèrne. Un exemple d'òbra apartenant a aqueu genre es la Princessa de Clèves de Maria Madalena de la Faieta. L'eroïna, somesa a la tentacion d'un amor illicit, i resistiguèt avans d'avoar sei sentiments a son marit. Aquò agrava son malastre qu'es pauc a pauc amorçat per una vida piosa.

Lo periòde dei Lutz e l'aparicion dau roman modèrne[modificar | modificar la font]

A la fin dau sègle XVII e au començament dau sègle XVIII, lo roman suscitava de resisténcias fòrtas de part d'autors classics. Criticavan sa manca de prestigi (lo roman èra pas citat per leis Ancians), son abséncia de nòrmas claras e sei descripcions corruptritz. Pasmens, aqueu periòde veguèt tanben una importanta diversificacion dau roman que prenguèt son aspèct modèrne. Lo Reiaume Unit aguèt un ròtle primordiau dins aqueleis evolucions que s'exportèron rapidament vèrs França e Alemanha.

Aquela multiplicacion dei genres donèt pauc a pauc au roman una plaça centrala dins la literatura europèa. Foguèt favorizada per l'alfabetizacion creissanta dei populacions que creèt una demanda pus importanta d'òbras literàrias. Lei ficcions ludicas dau periòde precedent foguèron remplaçadas per d'intrigas autenticas eissidas de biografias, de confessions, de correspondàncias, de jornaus de viatge... etc. Robison Crusoe, que s'inspira deis aventuras dau marin Alexandre Selkirk, es un exemple d'aqueu cambiament. En particular, a respèct de l'epòca anteriora, vèn un personatge complèx amb una psicologia qu'evoluciona durant lo racònte.

Puei, lei genres romanescs se multipliquèron a mesura que leis evolucions iniciadas dins leis Illas Britanicas se difusèron dins lo rèsta d'Euròpa. Apareguèron ansin lo roman de mors (Samuel Richardson, Jane Austen, Marivaux...), lo roman istoric (Walter Scott, Daniel Defoe...), lo roman comic (Laurence Sterne, Tobias Smollett, Diderot...), lo roman gotic (Horace Walpole, Ann Radcliffe, Jan Potocki...), lo roman epistolar (Jean-Jacques Rousseau, Goethe, Laclos...), lo roman libertin (Marqués de Sade...) e lo roman filosofic (Voltaire...).

Lo sègle XIX ò l'Edat d'Aur dau roman[modificar | modificar la font]

Leis evolucions dau sègle dei Lutz (usatge dei temps dau passat, narrator omniscient, devesiment de capitól) arribèron a maduretat a la fin dau sègle XVIII. Conoguèron gaire de cambiaments fins au sègle XX. En parallèl, lo roman aquistèt un prestigi novèu e venguèt lo genre centrau de la literatura gràcias a sa capacitat de tocar de publics largs e variats. Ansin, lo sègle XIX es sovent dich l'Edat d'Aur dau roman.

Lo movement romantic[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Romantisme.

Preponderants durant la premiera mitat dau sègle XIX, lei romantics foguèron lei premiers qu'integrèron lo roman dins sa teoria estetica. Lo roman romantic es caracterizat per una exaltacion dei sentiments e una cèrca dau pintoresc. Pasmens, aqueu genre foguèt pauc practicat per leis autors romantics que li preferiguèron generalament lo drama e la poesia. L'excepcion principala foguèt França ambé Madama de Staël (1766-1817), Chateaubriand (1768-1848), Alfred de Vigny (1797-1863), Prosper Mérimée (1803-1870), Alfred de Musset (1810-1857), Alexandre Dumas (1802-1870), George Sand (1804-1876) e Victor Hugo (1802-1885). En fòra de França, se pòdon citar Novalis (1772-1801), Jean Paul (1763-1825), E. T. A. Hoffman (1776-1822), Walter Scott (1771-1832) e la familha Brontë.

Lei corrents realistas e naturalistas[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Realisme.

Lo corrent realista es caracterizat per la versemblança de seis intrigas, sovent inspiradas per de fachs reaus, e per la richessa de sei descripcions. Lei personatges, qu'apartènon a totei lei generacions e a totei lei classas socialas, an generalament una psicologia fòrça detalhada. L'objectiu de l'autor es de presentar, d'un biais critic, una partida de la societat contemporanèa. Honoré de Balzac (1799-1850), de còps considerat coma lo fondator dau roman modèrne, es un deis escrivans majors d'aqueu movement ambé son cicle de la Comèdia Umana ont apareisson de miliers de personatges. Dins aquò, se pòdon tanben citar lei Francés Gustave Flaubert (1821-1880) ò Guy de Maupassant (1850-1893).

Article detalhat : Naturalisme.

Durant la segonda mitat dau sègle XIX, lo desvolopament dei sciéncias umanas e socialas entraïnèt la transformacion dau realisme vèrs lo naturalisme. L'artesan principau d'aquela evolucion foguèt Émile Zola (1840-1902) qu'assaièt d'estudiar leis efiechs dau mitan sociau sus lo comportament e la psicologia dei personatges. Lo succès d'aquel encaminament foguèt considerable e lo naturalisme se difusèt largament en Euròpa e en America ambé Leon Tolstoi (1828-1910), Ivan Turgenev (1818-1883), George Eliot (1819-1880), Anthony Trollope (1815-1882), Eça de Queiroz (1845-1900), Giovanni Verga (1840-1922), John Steinbeck (1902-1968), Jack London (1876-1916) e Ernest Hemingway (1899-1961).

Lo roman popular[modificar | modificar la font]

Roman de Jules Verne.

Lei progrès de l'alfabetizacion realizats durant lo sègle XIX desvolopèron l'interès dei classas popularas per la lectura. Aquò favorizèt l'edicion d'òbras a bòn mercat e de fulhetons que formèron un ensems desparier qu'es dich roman popular. D'autors majors d'aqueu periòde son Eugène Sue (1804-1857), George Sand, Alexandre Dumas e Paul de Kock (1793-1871). Pasmens, au sen d'aquela literatura, se formèron pauc a pauc de corrents distints portats per de còdis pròpris. Lei dos pus importants foguèron lo roman policier, probablament inventat per Edgar Allan Poe (1804-1849) e Wilkie Collins (1824-1889), e la sciéncia ficcion qu'apareguèt ambé Jules Verne (1828-1905) e H. G. Wells (1866-1946).

Lo roman satiric[modificar | modificar la font]

Dins lo corrent dau sègle XIX, la tradicion literària satirica apareguda en Anglatèrra au sègle precedent contunièt son evolucion ambé lo roman satiric. Per aquò, integrèt d'aspècts dau roman realista, principalament lei descripcions detalhadas e l'ambicion d'estudiar la societat, e dau roman popular. Aqueu corrent aguèt un succès important en Russia ambé Nikolai Gogol (1809-1852) ò, au començament de sa carriera, Fiódor Dostoievski (1821-1881).

La literatura modernista[modificar | modificar la font]

La literatura modernista apareguèt en França dins lo corrent deis ans 1880. Se difusèt pauc a pauc dins lo mond e, sota sa forma postmoderna, predominèt fins ais ans 1970. Leis avançadas dau sègle XIX dins l'estudi de la psicologia umana, coma l'aparicion de la psicanalisi après lei trabalhs de Sigmund Freud (18561939), e en filosofia, especialament leis òbras de Friedrich Nietzsche (1844-1900) e de Karl Marx (1818-1883), aguèron un ròtle major dins sa formacion. L'orror dei combats de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) marquèt tanben prefondament leis autors modernistas.

Durant aqueu periòde, lei romans comencèron de rendre còmpte de l'experiéncia umana individuala (roman psicologic) ò collectiva (roman vienés ò estatsunidenc). Venguèron pus lòngs e assaièron d'unir, au sen d'una meteissa estructura, d'elements eterogenèus. Per aquò, lo roman psicologic rompèt ambé lo roman dau sègle XIX e donèt mai de plaça a l'estile per analisar e seguir l'evolucion psicologica dei personatges. En particular, se desvolopèt l'usatge dau monològ interior. En revènge, l'intriga e la descripcion dei luòcs venguèron mens importants.

De son caire, l'encaminament dau roman vienés s'inspirèt de Balzac. L'obectiu èra de descriure, a travèrs de quauquei personatges, l'evolucion dei valors de la societat occidentala. En certanei cas, lo racònte integra de reflexions e de commentaris filosofics. Aqueu corrent s'implantèt fòrtament dins la literatura alemanda (Arthur Schnitzler, Heimito von Doderer, Joseph Roth, Thomas Mann, Alfred Döblin, Elias Canetti) mai trobèt tanben de representants eminents en França (Marcel Proust, Roger Martin du Gard), dins leis Illas Britanicas (James Joyce), en Itàlia (Jules Romain) e ais Estats Units d'America (John Dos Passos).

La remesa en question dau roman[modificar | modificar la font]

Dins lo corrent dau sègle XX, plusors tendàncias literàrias ataquèron l'estructura tradicionala dau roman eiretada dau sègle XIX. Per exemple, Joris-Karl Huysmans (1848-1907) ò Franz Kafka (1883-1924) mostrèron qu'èra pas necessari de seguir lei metòdes convencionaus de definicion dei personatges. Puei, James Joyce (1882-1941) e lo movement absurd menèron un trabalh similar ambé l'intriga. Aquela remesa en question culminèt après la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) ambé lo Nouveau Roman que rebutèt lei nocions de personatge, de ponch de vista omniscient, d'intriga e de realisme.

Leis elements constitutius dau roman[modificar | modificar la font]

Lei mòdes de narracion e lo discors raportat[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Narracion.

Dos mòdes de narracion existisson per contar l'istòria d'un roman. Dins lo premier, lo narrator es ben identificat e lo lector saup que l'intriga se desvolopa segon lo ponch de vista d'una instància precisa. Dins lo segond, au contrari, lo narrator aparéis pas e, dins aqueu cas, l'istòria sembla avançar d'esperela.

Lo discors raportat dei personatges regarda sei paraulas e sei pensadas. Pòdon escrichas d'un biais dirèct sota la forma de dialògs ò de monològs. Lo lector participa alora dirèctament ai declaracions dei personatges. Pasmens, es tanben possible de transcriure lei paraulas ambé l'estile indirèct (« fa... ») ò indirèct liure (sensa « fa... »). Dins aqueu cas, l'autor establís una barriera entre lo lector e lei personatge.

Lei temps dau roman[modificar | modificar la font]

L'espaci dau roman[modificar | modificar la font]

Lo decòr de l'accion[modificar | modificar la font]

L'intriga e lei personatges[modificar | modificar la font]

La coësion deis istòrias[modificar | modificar la font]

La descripcion[modificar | modificar la font]

Lei genres romanescs principaus[modificar | modificar la font]

Lo roman d'analisi[modificar | modificar la font]

Lo roman de letras[modificar | modificar la font]

Lo roman autobiografic[modificar | modificar la font]

Lo roman istoric[modificar | modificar la font]

Lo roman realista[modificar | modificar la font]

Lo roman d'aventuras[modificar | modificar la font]

Lo roman policier[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. En Grècia, lei romans èran classats entre lei racòntes mitologics e lei cronicas istoricas depintant leis accions de personatges istorics.