Les Valls de Valira

Les Valls de Valira
	(Escut d'armas)
	;
Nom oficial	Valls de Valira, Les (ca)
Administracion
Capitala	Anserall (ca)
Lenga oficiala	catalan
Politica
• Alcalde (ca)	Ricard Mateu Vidal (ca) (2023–)
Geografia
	42° 22′ 45″ N, 1° 27′ 24″ E
Estat	Espanha
Comunautat autonòma	Catalonha
Província	Lhèida
Comarca	Aut Urgèl
Superfícia	171,3 km²
Altitud mejana	740 m
Demografia
• Totala	845 ab. (2025 )
• Densitat	4,93 ab./km²
Autras informacions
Còdi postal	25798
Sit web	vallsvalira.ddl.net

Les Valls de Valira es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la comarca del Naut Urgèl (Catalonha). Es la segonda municipalitat del Naut Urgèl per la superfícia e la pus septentrionala, constituida en 1970 amb la fusion dels tèrmes d'Anserall, Ars, Bescaran e Civís. Lo caplòc de la municipalitat es a Anserall. Compren sèt entitats municipalas descentralizadas: Arcavell e la Farga de Moles, Ars, Asnurri, Bescaran, Civís, Os de Civís e Sant Joan Fumat.

Lo tèrme tradicional d'Anserall aviá una estenduda de 21,2 km², fins que en 1970 li foguèsson annexadas las municipalitats d'Ars (35,3 km²), Civís (63,5 km²), Arcavell (17,5 km²) e Bescaran (33,76 km²). Recebèt lo nom oficial de les Valls de Valira, nom que se reven a la morfologia del nòu tèrme, a l'excepcion de per çò qu'es de las tèrras de Bescaran, qu'apertenon pas a la conca de la Valira mas a la del Segre.

Dins la zòna qu'òm nomena los Basses de Calbinyà se son formats d'influéncia e proximitat de la Seu d'Urgèl unas nòvas barriades, qu'apertenon en partida al Sieu e en partida a Anserall: lo barri del Poble-sec, lo quartièr de Sant Pere e l'urbanizacion de Sant Antoni e los Basses de Calbinyà, que en 2001 avián 116 abitants, 44 abitants, 46 abitants e 92 abitants respectivament.

Entitat de populacion	Abitants (2023)
Baixos de Calbinyà	212
Anserall	122
Bescaran	88
Os de Civís	73
Barri de Sant Pere	70
Calbinyà	55
Sant Antoni	49
Civís	44
Sant Joan Fumat	30
Argolell	30
Arcavell	28
Ars	22
Asnurri	17
Arduix	5
la Farga de Moles	3
Font: Idescat

Toponimia

Calbinyà

La prononciacion es [kalbi'ɲa]. Las fòrmas ancianas son Kalpiciniano en 839, villa Calviciniano en 988, Calbiciano 1001 (Marca, 958), Calbitiano en 1012, 1013, Calbizingano en 1042, Chalvizinnano en 1065, Calbiciniano en 1099, Vetri de Calvidinna (legir -dinyà) en 1175. L'etime es *Calviciniānu derivat d'un nom latin d'òme *Calvicinius^[4].

Anserall

La prononciacion es [anse'raʎ]. Las fòrmas ancianas son Enseraill en 964, Anseral en 1144, En Sarall en 1518, An-Sarrahill en 1518. La comunautat de terminason d'Anserall, Adrall, Aixirivall, (Ai)xuvall, Envall, Cassovall e Xerallo orienta cap al prelatin, precisament al bascoïde. En comparant Anserall ambe Xerallo, que son totes dos de lòcs de passatge en fons de val, las semblanças s'impausan. L'aglutinacion de En- > An- (o An- d'origina) es aisida, tant plan coma sa deglutinacion. Per An-, i a doás possibilitats : an(t)zu « estèrle, que non procrèa » o puslèu aintzi « palú, sanha » (son de vals umidas), que se redusís a antzi. En basc, la sillaba iniciala (pel segond element) altèrna entre [s-], [ʃ-] e zerò ^[5].

Bescaran

La prononciacion es [baska'ran] o [bəsk-] o [besk-]. Las fòrmas ancianas son Bescharan en 839, 1104, Bescheram en 953, Bescaran en 996, 1003, 1154-1159, 1260, Bescheran en 1097, 1162, 1237, 1278, Biscaran en 1099, Besqueran en 1518, 1550. La primièra sillaba es mai que mai en be-, ambe pauc d'excepcions. Es un nom d'origina basca, format sus beso-ko aran. S'i coneis aran « val », ambe una -n equivalenta de -nn latina e pr'amor d'aquò non caduca, beso, iberobasc coma en Besiberri, Besora, Bassella, Beixesarri, Besan, etc, del basc baso « bauç, avenc, espessor del bòsc », mai lo complements genitiu o adjectiu en -ko, lo nom principal es plaçat après coma es encara normal en basc ^[6].

Civís

La prononciacion es mai que mai [se'bis], rarament [si'bis]. Las fòrmas ancianas son Ciuici en 839, Ceviz en 1080, Zevic, Ceuic en 1084, Ceuiz en 1092, 1102, Seuiç en 1110, Sevic en 1110, Ceviz en 1162, Ceuis en 1397, Civís en 1171. S'acaba coma plan de toponimes pirenencs d'origina bascoïda, o çò pus mens, prelatins : Ovís, Estaís, Aransís, Saraís, Socís, etc, sense comptar los en -lís. I a una semblança impressionanta entre lo nom de Zibitze en Bassa Navarra, oficialament Cibits. Los dos apertenon als noms acabats en itz(e) (variantas : -ze, -otze, -utze). Un còp establit lo sufixe, la rasic es pas de bon trobar. I a d'inscripcions celtibericas CEVEI/CEVIS (« bronze de Luzaga »). Lo lexic basc garda d'elements manlevats al latin e al romanic arcaïc e Civís pòt aver una tala origina. I agèt un occitan ancian, sebitz e sa fòrma femenina, sebissa, coneguda pr'amor de Marcabrú, « L'autrier, just'una sebissa », que significa « barradissa, sèga ». Aquel mot ven del latin saepes, « claus, barradissa ». Coromines bastís un etime *Saep-iciu, -icia. Lo Ç- inicial, pro general, es l'indici d'una s latina passada per la lenga basca, que lo mot siá dintrat dins lo lexic basc o venga dirèctament del latin vulgar ^[7].

Os o Aós (de Civís)

La prononciacion es [os] o [a'os] o [a'uos] . Lo gentilici es ossalls a Tor. Las fòrmas ancianas son Ouosse en 839, villa de Eons (o Euos ?), Auos en 1110, 1162, Aoss en 1178, Ahos en 1278 e 1518, etc. Es probablament d'origina bascoïda. Lo A- dominant dins la lista es benlèu una dissimilacion a partir de la fòrma de 839. Lo nom es fraire de la seria Oveix, Ovís, Ovarra, Ovansa, Oix (vengut de Ovoxe). I a dedins lo basc oe / obe « lièit, jaç » ^[8].

Argolell

La prononciacion es entre [argu'reʎ] e [ergu'reʎ] a la Seu d'Urgell, [argo'reʎ] a Arcavell. Las fòrmas ancianas son Horgolelle en 839, Orgolell a la copia del sègle XII, Orgolello en 924, 992, Ergolelo en 1008, Ergolel en 1156 e 1206, Argolell en 1838. Lo nom es format d'un mot germanic ambe diminutiu, format sul mot germanic urgol, urgŏli, « egrègi, excellent », qu'a donat en catalan orgull, passat al castelhan orgullo [occitan orguèlh]. Lo castèl foguèt donc batejat Orgolell, urgŏli + (resultat de) -ellu, que lo senhor podiá interpretar coma « mon pichon orguèlh » ^[9].

Arcavell

La prononciacion es [arkə'beʎ]. Las fòrmas ancianas son Archauelle en 839, Archavele en 907, 908, Archavelle cap a 945, Archavel en 995, 1077, 1099, 1195, 1211, Arcavel en 1237, etc. Arcavell es un nom romanic arcaïc, arcam vĕtĕrem « megalit ancian, vièlha arca o dolmèn », ambe una evolucion fonetica normala -et're > -ere (coma presbyterum > prevere). La contaminacion dels noms en -ell, coma Urgell, Argolell, Ansovell faguèt se generalizar -ll a partir del sègle IX. Cf. Aravell, de area vetere > *Eravere, dissimilat en Eravele ^[10], ambe la meteissa terminason que per mai d'una atestacion d'Arcavell.

Ars

La prononciacion es [arts], mès aquel t es pas un indici etimologic : se ditz sovent [marts] per març dins l'airal. Las fòrmas ancianas son Harts en 839, Arts en 1080, 1102, 1110, 1159, 1186, 1210, Arcs en 1162, Artz... Arcz en 1244, Arz en 1257-69. I cal probablament ajustar in rivo de Arto en 907. Las fòrmas ancianas empachan de supausar una origina arsus « cremat ». Lo nom es a identificar ambe'l nom d'una planta arç, varianta artos ^[11].
L'arç es lo nom de diferents arbustes espinoses del genre Crataegus, mai que mai l'arç blanc, aparentat ambe l'aragonés e l'asturian artos, d'origina prelatina, benlèu en relacion ambe'l basc arte, « euse, casse ». Se ditz arça en diferentas comarcas, d'aquí benlèu una fòrma d'origina *artěa o *artĭo ^[12].

Asnurri

Sembla format del basc ur(r)i, « vila, vilatge » e del basc asto « ase », donc *asto-n-uri, sincopat ^[13].

Arduix

La prononciacion es [ar'duiʃ]. Las fòrmas ancianas son les planes d'Arduix en 1518, Port d'Ardux en 1838 e benlèu Hereduz en 912, Arasuze en 953. Joan Coromines, pensa a un etime ibèrobasc en relacion ambe Ardós, o a un nom germanic, causís arduum ostium (latin vulgar ustium) « traucada escarpada », en relacion ambe la situacion del lòc ^[14].