La Vall de Boí

La Vall de Boí es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca d'Auta Ribagorça.

Santa Maria de Taüll

Sant Climent de Taüll

Sant Feliu de Barruera

Perimètre del territòri

Comunas confrontantas de La Vall de Boí

	Naut Aran (Val d'Aran)	Espot (Palhars Sobiran)
Vilaller		La Torre de Cabdella (Palhars Jusan) Sarroca de Bellera (Palhars Jusan)
	El Pont de Suert

Toponimia

Besiberri

Es un massís pirenenc, present a La Vall de Boí, a Vilaller e a Arties. La prononciacion locala, pas influenciada per las prononciacions exterioras o oficialas, es [bezi'bɛrri], ambe -s- sonòra. L'etimologia basca es baso-be erri: « lòc jos los bauces », que designava non pas la montanha, mès çò qu'interessava practicament los pastres que i fasián pasturar lo bestiar a l'estiu, las vals. Segondàriament lo nom s'apliquèt als pics, objècte d'interès dels alpinistas. Signat X.T., que cita Joan Coromines. Comparar ambe una formacion parallèla, Mendi-be erri > Montiberri .

Vall de Boí, Boí

Ven de vallis bovinus (del latin bos, bovis, « buèu, vaca ») « val dels tropèls de vacas ». Lo nom passèt benlèu per Valle-boví > Badjeboí, reinterpretat (totjorn una suposicion) en val-de-boí. Ne deriva lo nom del vilatge de Boí. Las fòrmas ancianas son Valle Boinam abans 945, port Buin et de Capitella en 1010-1035, villa de Bogin en 1064 (-g- significa -y- dins lo sistèma grafic), Boí en 1094, habitatores de Bugi en 1310-12, Bohy en 1281, etc. La prononciacion es mai que mai [bu'ji] o [bu'i]. Lo gentilici es boïnesos .

Taüll

Lo nom ven del basc ancian (A)ta-úri, « vilatge de la pòrta », pòrta al sens de « pòrt de montanha ». Taüll es lo vilatge pus naut de la Val de Boí, per ont dintrava en venent de Cabdella e del pòrt de Rus e benlèu tanben ancianament del Pas de Llevata per Filià, que mena tanben a Cabdella. Ata-úri se poguèt mudar en (a)taúʎi per palatalizacion expressiva, fenomèn possible en bascologia .

Barruera

La prononciacion es [barru'era]. Lo gentilici es [barrue'reŋs]. Las fòrmas ancianas son Balorsera en 1064, Vallorcera en 1066, Vall orcera, Vall de Orcera en 1067, Vallorzera en 1094 e 1095, in Barruzera en 1180-90, Barruera en 1359 e 1382, etc. L'origina es dobtosa. La primièra ipotèsi es Vallis ursaria, « val dels orses ». Una primièra dificultat es la conservacion de -rs contra la prononciacion catalana normala (catalan ós, vessar, bossa, etc). Encara pus important, fòra de la fòrma de 1064, las autras son en z o en c, que se prononciava diferentament de s. L'interpretacion per los orses es donc incorrècta. Joan Coromines assaja vallis roberea, « val de roires », que tanpauc non fonciona. La tresena ipotèsi seriá un derivat de ulex, ulĭcis : Uliceta(s) > Ulzedas > Urzeras > (Vall)-Urzera > Barurzera > Baruzera (dissimilacion) > Baruera (cf. vezina > veïna). Seriá donc una explicacion basada sus la preséncia de brugas. Per lo passatge de -ll- a -r-, Joan Coromines s'apièja sus Casterner, un pauc pus luènh a l'oèst (de castellum nigrum). Per confirmar l'ipotèsi, i a dins lo terrador de Durro, que tresplomba Barruera, un Barrutzedes que seriá una fòrma arcaïca de Barruera (vilatge pus naut e isolat, toponimia arcaïsanta) .

Erill la Vall

Erill es un vilatge, lòc d'origina dels senhors d'Erill, nommat oficialament Erill la Vall, a diferenciar d'Erill Castell, niu d'aglas desabitat. La prononciacion es [e'riʎ]. Las fòrmas ancianas son Erilio, Erilli, Erillo, Eryll, Herilli, Yrillo, Yrill, Arill, Erir, Rill als sègles X e XI, puèi al sègle XII Eril, Herilli, Yrillo, Ril, etc. Erill ven d'un basco-iberic ili-ili, d'un mot ili plan atestat dins la lenga iberica, « vilatge, vila » e supausat en basc, que ditz iri e uri. Veire per exemple Iliberris, nom iberolatin de la vila d'Elna, Ilixo > Luishon. I auriá agut una palatalizacion expressiva, fenomèn plan conegut en bascologia e una dissimilacion (primièr l > r). La duplicacion ili-ili, coneguda dins plan de lengas, auriá una valor ponderativa e intensiva, ambe un sens de « vilatge dels vilatges », donc « grand vilatge ». Erill, al centre de la val de Boí, èra benlèu lo vilatge pus populós de l'airal. Joan Coromines aviá interpretat al començament lo nom coma iri-iri. Signat X.T. .

Durro

La prononciacion es ['durro]. Las fòrmas ancianas son Durro en 1064, 1067, 1094, 1281, Dorro en 1359 [mès lo document es sovent erronèu]. Ven de la basa basca Urru, que per exemple fòrma Urruti, « luenh, de luènh ». Lo D- inicial se pòt explicar siá per la preposicion latina ad (las primièras atestacions son tardivas e un tal apondi es possible), siá per l'usatge basc : las alternàncias onomasticas del tipe Durruti/Urruti, Durrizague/Urrusage, Durrizbure/Urrizburu, Hualde/Duhalde, Aguerre/Daguerre, Aranceta/Darancette, Aranaz/Daranatz son frequentas .

Cóll

La prononciacion es [koʎ]. Lo gentilici es [go'ʎuts]. Las fòrmas ancianas son Coll en 819, 892, 1359. Lo nom ven del latin cōleus, « testicul, borsonada ». Lo mot goll ne ven tanben. Lo nom de golluts confirma l'etimologia. Cóll (grafia que separa lo nom de coll, latin collis, « pòrt de montanha »). Cóll es pas situat près d'un pòrt de montanha. La motivacion es probablament la fòrma de qualques ròcs .

Saraís

La prononciacion es [sara'is]. Lo gentilici es [sara'isos]. Las fòrmas ancianas son Sara(i)si, Saraisi al sègle XI, Saraisi en 1068, Se[r]rahis en 1359. Es un nom de la familha ibèrobasca, que garda sa dierèsi (veire la mencion de 1359). Lo nom es semblabla al de Çaraitçe, nom basc de la val dita de Salazar e [per la finala] fa tanben pensar a Estaís. Es un nom en relacion ambe'l basc çare, « fialat, ret, malhum, pargue de tropèls ». Los mots basques en -e an sovent una varianta en -a [coma aicí], mai que mai dins los compausats e derivats. L'iatus s'es conservat probablament perqué los noms en -itze an una varianta en -gitze, coma dins Sauguís, Salgitze en basc .

Cardet

La prononciacion es [kar'det]. Las fòrmas ancianas son Carded en 1066, Cardedard (?) en 1094, Cardet en 1359. Lo nom ven del latin carduetum, « camp de cardons ». Signat J.F.C. .

Caldes de Boí

Caldes, de l'espanhòl caldas, significa « aigas termalas ». Fornís l'aiga Font Boix, de mineralizacion plan bassa (42 mg/l).