La Guingueta d'Àneu
La Guingueta d'Àneu es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.
Toponimia
[modificar | modificar lo còdi]Per Àneu, veire Alt Àneu.
La Guingueta
[modificar | modificar lo còdi]Guingueta a lo sens de « tavèrna, ostalariá pichona ». L'origina es francesa [1]. Qualques ostalariás, puèi vilatge.
Escaló
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [aska'lo]. Las fòrmas ancianas son ipsa Scala en 908 (se l'identificacion es bona), Escalo en 1109, Escaló en 1281. Correspond al mot catalan escaló, occitan escalon. La val monta pro bruscament de 70 m dempuèi Llavorsí, puèi pus doçament cap a Esterri d'Àneu [2].
Escalarre
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [esk-, aska'larre]. Las fòrmas ancianas son Schalarre en 981, Escalarre en 1281 e 1424, Scalarre en 1518, etc. A l'entorn de l'an 1000, periòde de bilingüisme basc-romanic, los mots romanic en -r s'integrèron al sistèma basc en venent -rr, coma Ginestarre de ginestar, Bonestarre de benestar, etc. Escalarre ven del latin tardiu scalare, « escalièr », usat topograficament coma passatge dins una gòrja. I a benlèu una relacion ambe'l catalan pirenenc escalars, mot d'origina complèxa e malsegura [3].
Estaron
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [esta'ron] o [asta'ron]. Lo nom es citat Estaron a la fin del sègle X. L'etime es statio, stationem, « arrèst » e lo sens es « residéncia, demòra ». A la diferéncia de Estaon, l'amudiment de [z] o [ð], normal en catalan, s'es pas passat, perqué lo lòc es pus isolat, mès i a agut un rotacisme, facilitat per la dissimilacion (i a una s) [4].
Berrós
[modificar | modificar lo còdi]I a dos vilatges : Berros d'Avall i d'Amunt-, o B. Jussà i Sobirà. Lo segond es desabitat (2024). La prononciacion es [ber'ros] (o barrada); [de de'baʎ i de de'mon], [de bajʃ i de 'dal]. Las fòrmas ancianas son Borroso en 839, Berres en 1085, Berros en 1193, 1342, 1408; i a d'errors probablas de lectura en 839 e 1085. L'etimologia es bascoïda : per dessús Berrós de Mont, i a lo grand bòsc de Barraonse [barra'onse], duplicat del nom de Berrós. Los pastres e boscatièrs, pus longtemps de lenga basca, an conservat lo nom indigèna, mentre que los d'aval èran dejà romanizats. Dins Berrós, la fòrma d'origina Berrauntze, en se romanizant, contractèt -au- en -o- e redusiguèt -ns- en -s-. L'etime es lo basc berro, « sèga (randal), romec » e tanben « lòc umide, tèrra que se tòrna laurar ». Dins los derivats e compausats en basc, -o del primièr membre se muda en -a- : berro-untze > berraunce > Berraós/Berros. Berra-untza es donc l'endret de las romecs [5].
Gavàs
[modificar | modificar lo còdi]Ancian municipi d'Unarre. La prononciacion es [ga'βas]. Las fòrmas ancianas son Gavàs en 1281, Gauas en 1408. Ven d'una basa gabe, « paure, privat de », ambe la particula -az, pòstpausada, qu'a una foncion adjectiva. Los noms del tipe son elevats e plan paures, o quasi privats de vegetacion. Signat JFC [6].
Jou
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [ʒɔw]. Lo nom es atestat Jouo en 839. I a doás explicas : lo resultat del mot latin jŭgum, « jo, aparelh per júnher d'animals », pres al sens topografic, o lo nom de Juppitèr o Jŏvis, Jŏvem a l'acusatiu. La segonda solucion es impossible dins aquela val d'Àneu tan reculada, tan pauc romanizada. Lo ò dobèrt non s'opausa a jugum : es un fait de diferenciacion dins lo diftongue. Lo latin jŭgum, pres metaforicament, designa sovent de cimas, d'acrins, mai que mai dins la partida ont se corba entre dos monts o puèges pus nauts. La posicion del vilatge dins una val non junta plan ambe aquela definicion. Çaquelà, lo camin que passa per Jòu passa per un portèl per anar a Son, çò que poiriá justificar jŭgum, a la rigor [7].
Unarre
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [aw'narre], mès [baj aw'narre], [bin dew'narre], donc seriá [u'narre] sense las preposicions locativas. Las fòrmas ancianas son : Valle Unar en 1046, Uuarre (legir Unarre) en 1109, Unarre en 1281, 1342, 1408. Unarre es al jonhent de doás vals, donc una enòrma afluéncia d'aiga. Lo nom es format de ur, « aiga » e de arre, « gris, brun », donc « trebola », per un sens general « aiga trebola, torrenciala ». Tanlèu lo basc, la sequéncia -r-/-rr- provoquèt una dissimilacion (autras possibilitats : uharre/ugarre/uarr) [8].
Cerbi o Serbi
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es ['sɛrbi]. Las fòrmas ancianas son Ceruo en 839, Cervi en 947, Cerp en 1281, Cerve en 1342, etc. L'etimologia es basca, identica a Cenarbe (val de Jaca), qu'a conservat l'n- intervocalica. Es un nom format ambe ace(n)ari, « rainal, mandra », ambe bi, abreviacion de bide, « camin », donc « camin de rainals » [9].
Burgo
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es ['burgo]. Las fòrmas ancianas son Burgi en 839 (la vocala finala es dobtosa), Burgi en 1137, Burgo en 1408. L'etimologia es iberobasca : lo nom basc del beç burkhi, urki, epurki, turki (t- adventici), etc. Los toponimes derivats d'aquel nom abondan : còl de Burquidoy (sufixe -toi = abondància), Burgueguy (egi = travèrs), Burgain, Burgaincy, Burgance, Burgans, Burgossa, Burgussain, al País Basc Francés. Aquel nom del beç es benlèu manlevat al germanic o d'una autra lenga indoeuropèa; en toponimia, çaquelà, existís en tant que mot basc o bascoïde [10].
Escart
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [as'kart]. Las fòrmas ancianas son Scardo en 909, Escart en 1081, 1163, 1164, 1375, Scart en 1191, 1195. Sola la primièra mencion s'acaba en -do, totas las autras s'acaban en -t tanlèu lo sègle XI, epòca que las oclusivas sonòras non s'èran encara assordidas en finala de mot. Cal donc supausar que la primièra en -do, sortida d'un document que presentan divèrsas irregularitats, es erronèa, deguda a l'atraccion del latin cardus e del catalan escardar. Se tracta donc d'un nom bascoiberic, compausat de aska, « cavitat, fòssa, rega, mag (pastièra) », e de la pòstposicion -art(e), presenta abondosament dins los noms pròpis basques : Oihenart, Larrarte, Ugarte (< Ur-arte « entre aigas »), Ezcabarte, Anabiarte, -bitarte, etc. Aska + arte, seriá « entre regas, entremièg los clòts » (los que dempuèi Escart davalan cap a la Noguera Pallaresa). Lo càmbiament ask- > esc- es frequent [11].
Dorve
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es ['dɔrbe]. Las fòrmas ancianas son Osue, Usue en 1281, Osue ? (d' Osue) en 1337, Dosue en 1403 e 1408. Es un nom bascoïde. La consonanta r ven de s, sonòra o sonorizada davant la consonanta o semiconsonanta ŭe o be. I aviá una varianta anciana sense D- ? L'aglutinacion d'un D- es malaisida. Lo sufixe basc -sŭe es una possibilitat; passariá de -ŭe a v. Benlèu *Edosŭe (D- iniciala es rara o inexistenta en basc ancian e una aferèsi posteriora es frequenta en romanic). Lo basc edo es un mot essencial de la lenga: conjoncion, prefixe e rasic nominala e verbala. Joan Coromines cèrca d'autras solucions, mès i a pas de certitud [12].
Llavorre
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [ʎa'βorre], de còps (probablament a tòrt) [ʎa'βɔrre]. Las fòrmas ancianas son Lavorre, Laborre en 1403, Lauorre en 1408. Es un nom probablament bascoïde. I a un dobte entre l'adjectiu leor o legor, « sec », e labur, « cort » e los derivats de totis dos son en -rr-, mès ambe una preferéncia pel primièr [13].
Nòtas
[modificar | modificar lo còdi]- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 404 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21313
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 94 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17375
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 91 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17352
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 151-152 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17949
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 474-475 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8371
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 338 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20273
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 476-477 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=22500
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 388 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=45273
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 114 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=38464
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 145-146 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11313
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 100-101 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17418
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 25-26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=16549
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 52 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=23499
