La Torre de Cabdella
|
La Torre de Cabdella | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
| |||||
| |||||
| Geografia fisica | |||||
| Coordenadas | 42° 25′ 26″ N, 0° 59′ 00″ E | ||||
.svg)  | |||||
| Superfícia | 165,27 km² | ||||
| Altituds · Mejana |
1 075 m | ||||
| Geografia politica | |||||
| País |  Espanha | ||||
| Comunautat autonòma |  Catalonha | ||||
| Província | Lleida  | ||||
| Comarca | Palhars Jusan | ||||
| Municipalitat | La Torre de Cabdella | ||||
| Primièr cònsol Mandat en cors |
José María Dalmau Gil 2007 | ||||
| Geografia umana | |||||
| Populacion (INE) (2025) |
758, ab. | ||||
| Densitat | 4,59 ab./km² | ||||
| Autras informacions | |||||
| Gentilici | torredano-torredana | ||||
| Còde postal | 25515 | ||||
| Còde INE | 25227 | ||||
| https://www.torredecapdella.org/ | |||||
La Torre de Cabdella es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Jusan.
| Entitat de populacion | Abitants (2023) |
| la Pobleta de Bellveí | 201 |
| la Plana de Mont-ros | 86 |
| Espui | 69 |
| Mont-ros | 45 |
| la Torre de Capdella | 40 |
| Central de Capdella | 36 |
| Guiró | 36 |
| Pobellà | 34 |
| Cabdella | 32 |
| Paüls de Flamisell | 31 |
| Obeix | 25 |
| Astell | 23 |
| Molinos | 22 |
| Beranui | 20 |
| Antist | 20 |
| Aiguabella | 13 |
| Castell-estaó | 10 |
| Envall | 9 |
| Estavill | 8 |
| Font: Idescat | |
Toponimia
[modificar | modificar lo còdi]Cabdella
[modificar | modificar lo còdi]Falsament escrit oficialament Capdella, resultat d'una etimologia populara (cap d'ella, cap de la vall).
Lo chafre dels abitants es salta-roques, perqué cal passar per de lòcs rocoses per sortir del vilatge. La prononciacion es [kab'deʎa] ([kab'deʎe] a la Conca de Tremp). Las fòrmas ancianas son Capitella en 1010-1033 e 1042, Captella en 1131, Capdele en 1178, Capdela en 1391, Captella a la fin del sègle XII, etc. Lo nom ven de capitella, plural de capitellum, « los caps, las cimas », al neutre plural, ambe sincòpa [posteriora a la sonorizacion de -p-]. Capitella deviá designar la partida nauta de la val, los caps, e Cabdella es al fons de la val. Dins los parlars pirenencs, los caps del poble, per oposicion als sòls del poble, designa encara la partida nauta d'un vilatge. Benlèu tanben capitella designava las cimas, los monts, non se sap [1].
(La Pobleta de) Bellveí
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [la pu'bbletə] o [-a], [-ɛ]; [de beʎbe'i] es pauc utilizat a l'oral (lo nom ven del castèl). Las fòrmas ancianas son : castrum Beluidin en 1060, Belvicin en 1163, Pobla de Beluehi en 1359, Popule Pulcri Uicini en 1375. L'etime es bell- vicinī, puèi tombada regulara de c coma dins l'adjectiu e substantiu veí. Çaquelà non s'agís d'aquel adjectiu, mès del latin vulgar vicinium, « vesinatge ». I a tanben en latin classic lo feminin vicinia, « proximitat, vesinatge », vengut lèu arcaïzant, remplaçat per lo neutre vicinium. L'origina de Bellveí es donc villa belli vicini o pagus belli vicini, al genitiu, representat per Belvicin de 1163 (la contraccion dels genitius en -ī, de -iī es normala). I a de (resultat de) mali vicini, de mala flaira, que foguèron remplaçats per bello vicini [2]. Lo nom sembla çaquelà d'origina medievala, ligat a un castèl e cap fòrma anciana, per aqueste toponime o benlèu los que i son aparentats, non presenta de varianta en -ny (a la diferéncia dels noms coma Enviny).
(La Plana de) Mont-ros
[modificar | modificar lo còdi]Prononciat [mon'ros]. Fòrmas ancianas : Monterosso en 1072, Montros en 1198. Ven del latin Monte russu, « montanha rogenca ». Signat J.F.C. [3].
Espui
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [as'puj]. Las fòrmas ancianas son : castrum Poddi Capdela en 1178, loch del Puy en 1359. La fòrma pui en Pallars correspond al catalan puig. La primièra sillaba es l'article « arcaïc » es [article salat] [4].
Guiró
[modificar | modificar lo còdi]Lo nom sembla aparentat a Ger(e), nom de montanhas e vilatges, probablament bascoïde, malgrat la preséncia de -i- en plaça de -e-. Ger ven probablament del basc gero, « après, endarrèr ». Se Guiró es d'origina bascoïda, a poscut gardar, coma tant de vilatges de l'airal, son oclusiva g, sense modificacion deguda a la romanizacion. Se poiriá supausar *gereone > *Geiró > Giró; çaquelà se pòt pas eliminar completament una etimologia germanica Giró, ancianament Gerone, Girone, vengut probablement del nom germanic d'òme Geiro, derivat d'una rasic germanic plan frequenta, gair/geir, ambe l'apondi ipocoristic en -o(n) [5].
Pobellà
[modificar | modificar lo còdi]Las fòrmas ancianas son : in villa quod dicitur Pobelar en 1198, Vincentius de Pobelar (dos còps) en 1481, Pobellar en 1515 e 1553. Lo nom foguèt escrit Pobellà e interpretat coma Popilius e sufixe -anum, mès aquel sufixe es rare al nòrd-oèst catalan e un còp conegudas las fòrmas ancianas, escritas a una epòca que -r finala èra articulada, lo sufixe -anum es impossible. Lo nom poiriá èsser lo d'un collectiu d'albres, e concretament lo del píbol (biule), normal dins aquela val aigalosa, mès la sillaba centrala -ell- non junta ambe'l latin populus. En realitat lo nom de l'albre es preindoeuropèu, sas variantas son nombrosas e dins aquel airal arcaïzant (i an conservat lo nom de les janes, de diana, las fadas de las espelugas), un eretièr de *popillo- o *popillo- es completament possible [6].
Obeix o Oveix
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [aw'βeʃ] o [u'β-] o [o'β-] (aproximacion d'après la grafia fonetica de l'autor). Las fòrmas ancianas son de Ovece en 834, Obesse en 930, in Oveza a la fin del sègle X, Odeze en 976 (document copiat per un erudit local), St. Vicenç d'Oveig en 1112, etc. Oveix es lo resultat de OBE-EŠE, « l'ostal del pargue (la jaça), la casa dels pastres », que en basc etxe, « ostal » a una varianta eše [7].
Paüls de Flamicell
[modificar | modificar lo còdi]Las fòrmas ancianas son in ipsa Padule de Mulinus en 980, ipsas villas... de Paduls en 1064. Lo toponime frequent Paüls ven del latin palude, « palú, sanha », ambe metatèsi (> padule) [8], puèi amudiment regular de -z- intervocalica (< -d-).
Astell
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion actuala es [as'teʎ], mès coma dins l'airal los toponimes e mots en es- se pronóncian sovent en as-, aquò non dona d'entressenhas sus la grafia d'origina. La sola fòrma anciana es Lestella en 1359, dins un document claufit d'errors. Per de rasons de situacion geografica, Al-astell,, vengut de l'arabe, es exclús. Una origina basca es probabla, per exemple lo basc istil, « laca, mar », benlèu d'origina romanica (latin stilla), mès aquel mot èra probablament absent del protobasc palharés. Una autra possibilitat es l'article resultant de ipse, es, e lo nom del telh. Mès lo telh fornís pauc de toponimes e los noms ambe es son de mai rares cap a l'oèst, mai que los ambe'l femenin sa [veire çaquelà Espui, meteissa val; e téner compte que es- a pogut desparéisser (confusion ambe es de èsser]. Après qu'envisatgèt d'autras solucions, pauc versemblablas, Joan Coromines se prononcièt pas [9].
Beranui
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [bre'nuj]. Las fòrmas pus ancianas d'autres Beranui son en Vera, Uera. La terminason (probablament) basca -ŏi mena a -ui. Per la basa, Gerhard Rohlfs causís lo cognomen latin Veranus e dins d'autres cases lo nom celtic Brennus, mentre que Menéndez Pidal, seguit al mens provisòriament per J. Coromines, aima mai l'adjectiu substantivat veranus, « primaverenc »; de mai, Coromines penava a creire qu'un nom pauc frequent coma Veranus aja pogut donar tant de toponimes dins un airal estret. Demòra un escrupul a acceptar un mot latin e una terminason basca. I a una autra solucion, benlèu preferibla, lo basc bera, « mòl, doç », en parlant del terren, que correspond a de lòcs aigaloses, aptes a far de pastencs e a donar una èrba abondosa. Bera se pòt jónher ambe -ŏi pel mejan de -n- unitiva [10].
Molinos
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [mo'linos]. Lo lòc es citat en 981: in ipsa Padule [les Paüls] a Mulinus. Ven de molinos, « molins »; la vocala finala -o èra conservada pel precatalan palharés [11].
Antist
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [an'tist]. Lo nom es citat en 1359, Loch d'Antist. Un document valencian cita Arnau de Antist (probablament d'aqueste Antist), un autre evòca Guillem de Antisco en 1273. I a un Vicent Just Antist, dominican, en 1595, un Arnau dentist, batlle (còssol) de Xàtiva en 1315. La terminason -ist, que forma seria ambe -est, -ost, -ust, es prelatina. Bastanist, derivat de Baztan e donc clarament basc, sembla un cas de l'alternança fonetica, pas rara en basc, entre -izte e lo pus frequent -itze. Antist, present tanben dins l'arrondiment de Banhèras de Bigòrra, sembla contenir anti que seriá la fòrma anciana de l'adjectiu andi, « grand ». Los noms latins de persona, coma Antistius, a la basa d'Antishan, non s'opausan a l'origina terrenala d'Antist, pr'amor que pòdon èsser de noms indigènas latinizats. Çaquelà, existís Antistius Vetus, pretor de l'Ispània Ulteriora, carga que jamai de la vida los romans aurián fisada a un indigèna. Aquel Antistius seriá puslèu un derivat normal del latin antĭ-stes, « cap »; a la bassa epòca, aquel mot serviá a designar los ierarques eclesiastics, coma l'avesque. Tots aquestes noms de lòcs venon probablament del latin Antistius. Antist seriá Villa Antĭstī, al genitiu, ambe metafonia de ĭ [lo nom garda lo i interior, es pas passat a e] [12]. Joan Coromines sembla negligir la localizacion geografica (exclusivament pirenenca) dels Antists e Antishans.
Aiguabella
[modificar | modificar lo còdi]Castell-estaó
[modificar | modificar lo còdi]Auèi se ditz mai que mai Castell. Lo nom es citat Castell Estahó en 1585; Ato de Castello Staone, dins un document del sègle X, se referís probablament al meteis lòc. L'etime es lo latin statio, -onem, « arrèst », aplicat als lòcs de residéncia e per extension als tropèls qu'amontanhan (la motivacion del toponime es probablament aquesta). L'evolucion de -ti- es confòrma a la fonetica catalana [13].
Estavill
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [asta'βiʎ] o de còps [astə'βiʎ]. Las fòrmas ancianas son Arnau de Stavil en 1280, Tavill en 1359, deglutinacion temporària favorizada per la proximitat d'Espui. I a probablament un diminutiu vulgar de stabulum, « demòra, domicili, estable, jaça », *stabellum, sul modèl de saccellum de sacculus, offella/offula, pustella/pustula, locellus/loculus/locus. L'etime seriá lo locatiu *stabellī, ambe l'accion metafonica de -ī [*stabelli > *stabill-, ambe -i]. Veire Casa 'Stornill, a Tornafort, benlèu « es-torn petit » [14].
Envall
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [am'baʎ]. Las fòrmas ancianas son eccl. Sti. Martini de Evalli en 1163, Eualli en 1164, loch den Vall en 1359. Al nòrd-oèst del Principat, i a de toponimes nombroses ambe en- (del latin -in) aglutinat. Envall deriva donc de in valle e de fait lo vilatge es al fons d'una val, afluenta de Flamicell [15].
Flamicell (aiga)
[modificar | modificar lo còdi]Cal escriure Flamicell e non *Flamisell, que la prononciacion es [flami'seʎ] (de còps, se pòt ausir [flami'zeʎ], mès las enquistas de Joan Coromines non permeton de dobtar). Las fòrmas ancianas son Flumicello en 973, flumen Cello en 1068, Flumicell en 1010-1035. Ven del latin *Flumencellum, diminutiu de flumen [donc flume pichon (per ben qu'abondós, non fa que 34 km de long] e non del latin tardiu o del romanic *Flumicellu, que, -c- entre vocalas, auriá menat a *-izeʎ [16].
Economia
[modificar | modificar lo còdi]Agricultura, usina idroelectrica e torisme.
Patrimòni
[modificar | modificar lo còdi]
Sant Vicenç de Cabdella
Sant Vicenç de Cabdella
La Torre de Cabdella 1900
usina idroelectric de la torre de Cabdella
Nòtas
[modificar | modificar lo còdi]- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 159-160 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=11597
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 413-415 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=7158
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 377 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=27413
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 139 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17796
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 346-348 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21331, e p. 354 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20528
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 242 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=32029
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 105-106 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29875
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 173 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30722
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 265 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4355
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 454-456 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 309 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26699
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 207 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=3077
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 151 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13490
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 156-157 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17986
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 73 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17117
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 226-227 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=18879
