Tremp

Tremp es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Jusan.

Toponimia

Tremp

La prononciacion es [trem]. Lo gentilici es plan singular : trempolins. Las fòrmas ancianas son : ad Trimplo en 839, puèi res pendent mai de dos sègles, in loco vocitato Tremp en 1079, Tremp en 1109, 1175, 1211, 1230-1257, 1242, etc. Sembla qu'en 839, Trimplo es mai lo nom d'un airal que d'una aglomeracion. L'origina del nom es malaisida. Těmplum es improbable, pr'amor (subretot) del timbre de la vocala e de l'avaliment de l. Tr- es pas una iniciala ispanica preindoeuropèa : en ibèr T- + vocala non se tròba gaire e Tr- jamai, en basc ni l'un ni l'autre. Donc Tremp pòt èsser prelatin, mès indoeuropèu. Talarn, Segú, Segant, Sellemana son celtics, Carant (nom frequent), Seix, sorotaptics (de la cultura dels camps d'urnas, pus anciana), probablament tanben Salàs e Farmicó, tots en Palhars Jusan. La primièra ipotèsi (A) de Joan Coromines es *Trímporo, que patiguèt de dissimilacions divergentas de la segonda -r-, una que la càmbia en -l-, d'aquí la fòrma Trimplo e lo gentilici trempolin, l'autra que l'elimina francament. L'estructura d'aquel nom es clarament indoeuropèa, puèi que l'iniciala *Tr- es estrangièra a l'ibèr e al basc e que -ro es un element amplificator frequent en indoeuropèu. D'un autre costat, p es pas celtic, grop indoeuropèu qu'amudís aquel son, que tornèt pus tard çaquelà dins qualques lengas [dont lo gallic], òr l'arribada dels cèltas es trop anciana en Ispània. Lo rasonament mena a la pista sorotaptica [Coromines considèra implicitament que los cèltas palhareses son d'origina ispanica e negligís lo fait que lo celtisme del Palhars Jusan, isolat del territòri celtibèr, pòt venir del nòrd gal tanplan coma del sud, sense comptar que los noms cèltas d'aquela comarca son completament fresques e son versemblablament recents, pauc anteriors a la romanizacion]. Coromines cita los mots de las lengas indoeuropèas que pòdon semblar *trimporo : lo sens general n'es « sadol, fart, afartat, satisfait, etc »; aquels noms contenon un -p- indoeuropèu, eliminat de totas las lengas celticas. *Trímporo auriá pogut designar un lòc fertil e plan asagat, la Conca de Tremp, en contraste net ambe los puèges vesins. Après d'autres aprigondiments e temptativas, J. Coromines passa a la segonda ipotèsi (B), que finalament causís puslèu (e una sintèsi o influéncia recipròca de las doás ipotèsis). Trumplia es un toponime de Mesia inferiora, los Trumpilini son un pòble d'Italia del nòrd (variacion trumplini), Trumpli (seriá dins l'actuala Val Trompia); tot aquò sembla Trimplo e los trempolins. D'un autre costat, los ligurs foguèron indoeuropeanizats pels sorotaptes que venián de l'airal prealpin; los trabalhs sul lepontic mòstran un dialècte diferent del celtic, mai o mens lo sorotaptic [lo lepontic es generalament considerat ara coma una lenga o un dialècte celtic, ambe P (de l'indoeuropèu kw), diferent del gallic cisalpin]. L'explicacion de Tremp seriá dins los Trŭmpĭlini, ambe metatèsi posteriora (*Trompil- > *Trimpol-), d'aquí los trempolins e un nom *Trímpolo > Trimplo (fòrma de 839), que presentava un acorchiment esitant, *Trempo [dissimilacion]. Trempolí pòt èsser pus ancian que lo nom de la localitat. L'ipotèsi A e l'ipotèsi B pòdon coïncidir dins la rasic TRMP-, ambe l'idèa d'un país d'abonde, qu'assadola .
En acceptant l'identitat (o la parentat) dels trumpilini e del nom de Tremp, puèi que lo lepontic, lenga probabla dels trumpilini, es una lenga celtica ambe P (de l'indoeuropèu kw), lo recors al sorotaptic (o al ligur), una lenga preceltica qu'auriá conservat lo p indoeuropèu primitiu, ven completament inutil; una consequéncia, acceptada implicitament per Coromines, es que lo celtisme palharés es pas d'origina celtibèra, puèi que la lenga d'aquels non coneissiá de p, de quina origina que siá. Una autra consequéncia es que l'etimologia de Tremp a pas res a veire ambe l'idèa d'afartar, puèi que los mots de las lengas indoeuropèas que Coromines i associa contenon lo p indoeuropèu primitiu, amudit dins tota las lengas celticas, dont lo lepontic.

Vilamitjana

Vilatge a 6 km de Tremp. Lo nom es atestat en 1359, Vila Mijana, Vilamijanes. Lo sens de l'adjectiu es pas explicitat, s'agís de « vila(tge) entre autres », aicí entre Tremp e Gavet de la Conca, Suterranya, etc.

Suterranya

Atestat Sotarranya en 1359. La prononciacion es [sute'rraɲa]. Ven de segur del latin (villa) subterranea. Las roïnas del vilatge anterior a Suterranya se veson encara dins una comba jos lo vilatge actual . Lo nom designariá l'ancian vilatge après que foguèt abandonat. Autra possibilitat : per comparason ambe Pui(g)falconer (1242 : la vila dez Pui... dez Pui Falc(h)oner , ancian vilatge pus naut dins un site escalabrós, al nòrd-èst, desabitat i a bèla pausa a l'avantatge de Suterranya, mès i pòt aver un problèma de data.

Palau de Noguera

Ven del latin palatium .

Aulàs

Aulàs es situat a 8 km d'Aulet, al sud-èst, de l'autra part de la Noguera Ribagorçana. La prononciacion es [aw'las]. La diferéncia ambe Aulet es lo sufixe collectiu plural -ares contra lo sufixe collectiu -etum. Las fòrmas ancianas son Eulas a l'entorn de l'an 1000, castello Aulas cap a 1100, Aulas en 1385. Lo sufixe non pòt èsser -aç : s e ç èran pas neutralizats abans 1500 al nòrd-oèst catalan. Aulàs ven de ebulus, « èule », ambe -ares .

Espluga de Serra, Esplugafreda

Espluga de Serra èra un ancian Espluga Tresserra, just darrèr la sèrra que separa lo Palhars Jusan e l'Auta Ribagorça : trans serram; un còp casuda la primièra r per dissimilacion, lo nom foguèt comprés coma de serra .
La prononciacion d'Esplugafreda es [espluga'fredɛ]. Las fòrmas ancianas son Spluca Freta en 988, Sclupluca Freta a la fin del sègle XI, Spelunca frigida, cap a 1080. Lo mot catalan espluga correspond a espeluga, balma. I a tres possibilitats : 1) espluga freda (frigida), 2) espluga freta (fracta, « copada ») e 3) lo nom d'òme probablament germanic *Spanufreda, que pareis dins los documents en tant que propietari dins l'airal. I a en 913 un terra de Spanufreda e pas de vertadièra espluga. La dificultat es çaquelà extraordinària per passar foneticament del nom germanic d'òme al nom actual. XT (non Coromines) causís Spanufreda e JC espluga freta, motivat per l'impressionant amàs rocós dit Cova d'Urso (nom precatalan), que pòt semblar una espeluga esbodelada .

Pui(g)cercós

Lo segond element deriva d'una varianta en latin vulgar de quercus, « casse », que en estant remplaçat per alzina coma apellatiu, garda una plaça en toponimia. Querquus (del latin classic querqus [quercus]) foguèt modificat en Cerq(u)us per dissimilacion, atal coma quinque menèt a cinque. Cercós es un derivat ambe'l sufixe -osu-, [que designava un lòc ont i aviá plan de casses]. Puicercós es atestat en 1306 Podii Cercosii e en 1359 Puigcercós .

Gurp

Dit Gurp de la Conca per oposicion a Gurb de la Plana, près de Vic. La prononciacion es [gurp]. Las fòrmas ancianas son in castro Gorvi en 969, in castro Guirbi en 969, kastro Gorvi en 974, Gurbi en 979, kastro Guirbi en 979, de Gorvi... de Gurvi en 980, Guirbi a la fin del sègle X. Los dos Gurp son al pè de tucas peirosas. I a donc la postposicion iberobasca -be. Lo sens seriá donc « jos la rojor » (gorri = roge). En realitat, aquels tuquets son puslèu grises, eventualament ambe de tacas jaunassas, o son de la color de la tèrra après una usclada, sense vegetacion e la toponimia basca s'opausa pas a l'emplec de gorri dins aquels cases. Las fòrmas pus ancianas son en o (gorri + be) e passan a u per metafonia (influéncia barranta de -i, donc *gorribe > *gurribe), necessàriament abans la sincòpa que suprimís -i- interior. I demorèt pro de temps per que b passe a v, segon l'exemple de las mencions Gorvi, etc. Çaquelà, d'autras mencions fornisson una sincòpa anciana, çò que fa pensar a doás viás evolutivas parallèlas [donc un important polimorfisme]. Pr'aquò, benlèu que lo punt de partença èra diferent, çò que las mencions Guirbi fan supausar. Caldriá partir de *Górbĭe, siá una evolucion de *Gorri-be, siá pr'amor d'una particularitat del basc local [improbable]. Après, per anticipacion de ĭ, lo nom passa a Gúĭrbe, -i. Aquò explicariá las fòrmas en -i, Gorbi, Gurbi .

Castissent

La prononciacion es [kasti'sen]. Las fòrmas ancianas son Castrum Castello Sancto en 1077, Castelli Sancti en 1100, Castedsent en 1180-1190, Castel Sent en 1277, Castell Sent en 1359, etc. Lo nom ven de Castellum Sancti, « castèl de Sanç o Sanctius », ambe anct > aint > ent, coma lo catalan ancian sent, varianta de sant .

Eroles

La prononciacion es [a'roles]. Las fòrmas ancianas son Croles (legir Eroles) en 1056, Eroles en 1077, 1149, Erolas en 1119, 1157, Aroles en 1359. Cf. L'Airòl a Sant Joan de Pladecorts. Aroles es un diminutiu del catalan era, del latin area, occitan aira o ièra .

Sapeira

La prononciacion es [sa'pejra]. Las fòrmas ancianas son illa Petra en 979, Ipsa Petra en 1080, Sapera en 1359. Sembla qu'un document de 826 cite Sapeira : in castro Orritense, in parte Or. in locum cuius vocab. est Saxsa (ròcas, del latin classic saxa), traduccion [aproximativa !] de ipsa petra . Pèira ambe l'article mai o mens arcaïc sa (de ipsa).

Tamúrcia (La Torre de, Masos de)

Prononciacion : ['torre de ta'mursĭa], mès se ditz puslèu La Torre. Lo lòc es atestat Tamureces en 837, illa Torre en 984, loch de la Torra d'Oulet en 1359 (Aulet, Ribagorça, a l'oèst). L'etimologia sembla Mūrĭcĭnus, « merlet, defensa d'una tor ». Partem de turris mūrĭcĭnos, al genitiu turris, « las muralhetas de la tor » > torsmurécens, puèi dissimilacion en Tarmurécens, e una autra en Tamurécens, quasi la fòrma de 837 (l'accent se desplaça sus ū). Lo passatge a Tamúrcia es complicat (expliqui pas los complèxes rasonaments de J. Coromines), simplament l'influéncia de -a de torra per arribar a Tamúrcia. A costat, i a un autre lòc, Serrat de Tamars (-ars ambe -r- articulada), de inter ambos arcus (o arços, plural de arç, « mata, bartàs, boisson ») qu'a benlèu influénciat .

El Pont d'Orrit

Orrit sus una montanha es completament abandonat, demòra El (Lo ?) Pont d'Orrit sus la RN 230. Capitala del pagus Orritensis, explicat per Coromines dins Estudis de Toponímia Catalana, volum I, p. 209-211 : Orrit supausa una basa *Urrīti, « luènh, de luènh », e non pas urruti, mès de diferéncias vocalicas son possiblas en basc e la fòrma actuala resulta de l'armonia vocalica.

Fígols (de la Conca o de Tremp)

La prononciacion es ['figols]. Las fòrmas ancianas son Ficols en 893, Figols (Frigols ?) en 1359. Segon Joan Coromines, lo nom ven probablament de fĭgŭlīs, a l'ablatiu plural, de sens locatiu « als terralhièrs, al lòc de las teulièras ». Per metafonia, lo -ī- final explica lo í de la primièra sillaba. An prepausat d'autres etimes, basats sul nom del figuièr (mès lo vilatge es tròp naut) o sus fĭgŭlos, « terralhièrs, teulièrs » (Meyer-Lübke), ambe la dificultat de ĭ brèva iniciala. .

Espills

La prononciacion es [as'piʎs] o [əs'piʎs]. Las fòrmas ancianas son Espills en 1055, castro de Speculis en 1056, Spiels (varianta aragonesa) en 1151, Espils en 1190, etc. Situat sus un puèg que permet la vista dins totas las direccions, lòc de gaita, representa lo latin spěcŭlum, « miralh », al sens figurat de « mirador », o pus exactament una fòrma tardiva speculos .

Claret

La prononciacion es [kla'ret]. Las fòrmas ancianas son Ipso Claret en 1117, Clareto en 1328, Claret en 1359. Claret representa lo latin clarētum, ambe'l sufixe collectiu -ētum. Lo sens es benlèu « partidas de terren de color clara ». S'aqueste Claret es sus un planòl que tresplomba Tremp, d'autres son dins de vals .

Ten(d)rui, Tercui

Las prononciacions son [ten'rruj] e [ter'kuj]. Tercui es citat tanlèu 1061, en 1359, es nommat Certuy per metatèsi. Los dos lòcs, près del camin important de Tremp al Pont de Montanyana, s'opausan topograficament e semanticament : las tèrras doças e fertilas de Tenrui, las tèrras aspras e secas de Tercui, l'ensemble ambe'l sufixe iberic -ŏi. Tercui ven del prelatin tirko- e Tenrui del romanic tener .

Torogó

Las fòrmas ancianas son valle Urritense, castello q. d. Torocone en 838, Torocone en 858, 886 e al sègle X, Torochone en 887, etc. I aviá un monestièr. Lo nom (o puslèu una seria de noms : Tragó, Tregó, Toregó) es ligat al vèrbe dragar, « engolir » (castilhan tragar). S'explica per d'avencs, igas (idèa d'engolir) e ven de draco, -onis « dragon, granda sèrp ». Pr'amor de la raretat dels mots que començan per dr- en latin, los mots passèron a tr-. De còps, la vocala de la sillaba iniciala foguèt modificada per assimilacion (Tragó > Trogó), una vocala s'inseriguèt entre T- e -r- (influéncia de tarasca) .

Claramunt

Las fòrmas ancianas son Arnall de Clarmont en 1180-1190, Claramunt en 1280 e 1359. Ven del latin Claro monte, « montanha clara », es a dire montanha sense gaire de bòsc, de color clara, ambe dissimilacion o-ó > a-ó; signat J.F.C. . D'autras explicacions semanticas existisson, veire Clarmont.

Pui(g)verd

I a mai d'un nom atal, de sens evident. Çaquelà, Cerverí de Girona, en parlant d'un d'aquels noms, en Bassa Ribagorça, escriu Puigner, compréner Puiguer, de mai davant vocala, Puig(v)er e Peralta. Lo son -t- final es e èra completament articulat a la fin del sègle XIII. Fa pensar que l'origina poiriá èsser ver, del latin variūm, coma dins « ulls vairs, occitan uèlhs vaires », de sens « gris, mirgalhat (colors divèrsas) ». Dins l'impossibilitat de verificacion, Joan Coromines daissa la question en suspens .

Casterner de les Olles

I a un autre Casterner, Casterner de Noals. Los dos son pincats sus un puèg de color sorna. La prononciacion es [kastar'ne] ([kaster'ne]) per l'autre). Las fòrmas ancianas son Casterneri en 1359, Johan de Castarner en 1385, Casternet en 1495. L'autre es atestat sovent Castellum Nigrum. Que i aja agut un castèl o que la topografia justifique la comparason ambe un castèl, l'etimologia sembla clara e tanben per la color. L'evolucion castellum > caster [lo contributor supausa qu'es abans una vocala despareguda (*casteronero)], l'autra evolucion nigrum > ner son conegudas. Un autra possibilitat etimologica, pas tan probabla, es Castrum Nigrum > *Castrener > Casterner. Çaquelà, un nom coma Casternui, a pauca distància, ambe una finala iberobasca, fa pensar a una origina autra qu'indoeuropèa (*Castlonoi, cf. la vila ibèra de Castulo), ipoteticament en comun ambe'ls Casterner. Seriá malaisit d'anar pus luènh .

Escarlà

La prononciacion es [eskar'la] e i a pas d'atestacion coneguda. Una possibilitat es d'un nom germanic d'òme, especialament un visigòt, diminutiu en -ila (-an), Skarilan, sense sufixe (Aebischer). Una autra, d'Alcover e Moll, es l'article es e lo nom comun carlà, evolucion de castellà (latin castellanu), « senhor de castèl »; se pòt corregir en castellare, « posicion fortificada » > castlà > caslà > carlà, d'aitant que lo vilatge es sus un puèg [e i aviá un pichon castèl]. Joan Coromines accèpta las doás possibilitats, pr'aquò ambe una preferéncia pel nom germanic d'òme, tant que de fòrmas ancianas permeton pas de causir .