Rialp
Rialp (nom oficial per Rialb, fòrma supausada corrècta) es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha e de la comarca de Palhars Sobiran.
Perimètre del territòri
[modificar | modificar lo còdi]
Toponimia
[modificar | modificar lo còdi]Roní e Beraní èran de l'ancian municipi de Rialp, Caregue, Escàs e Rodés de l'ancian municipi de Surp.
Rialb
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [rri'alp]. Las fòrmas ancianas son Rialp, al sègle XIV, en 1359 e 1455. Se mantenon çaquelà Rialbo, nom d'un lòc de montanha e Enrialbo (ambe aglutinacion de en), que venon de l'epòca precatalana. Lo sens del latin rivo albo es « riu blanc », motivat per la color de las aigas [benlèu l'escruma], o de las ròcas que las environan [1].
Roní
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [rro'ni]. Lo nom es atestat Ronui segon Badia Margarit. Es un dels nombroses noms en -ŏi > -ui de Ribagorça e Palhars, ambe reduccion a -í. Roní ven probablament del paleobasc erronŏi > arr-, redusit per aferèsi de a-. L'origina es benlèu l'aujòl del basc (actual) erroi, « grand còrb », d'un ancian *errone, o arro, « rèc, barranc, iga ». [Lo tèxte es pas clar, desordenat e assajam d'i botar d'òrde]. Las doás ipotèsis benlèu non s'exclusisson pas, coïncidisson en lo comun denominator paleo-basc erron-/arron- e los rècs son de lòcs que las carraunhadas s'i tròban e atiran los còrbs, voltors, etc [2].
Beraní
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [bra'ni] o [bera'ni]. Es un ancian Beranui. Lo sufixe es ibèrobasc, -ŏi > -ui. Lo radical es benlèu lo basc bera, « mòl, doç », en parlant del terren, encara que Gerhard Rohlfs i vesiá lo nom latin d'òme Veranus e Menéndez Pidal, veranus, coma adjectiu, donc « primaverenc », mès la localizacion dels Beranuis es tròp dins l'airal Palhars-Ribagorça-Sobrarbe, pinacle de la toponimia bascoïda, per poder imaginar un nom latin. Bera se pòt jónher ambe -ŏi pel mejan de -n- unitiva [3].
Surp
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [surp]. Las fòrmas ancianas son Surb en 1100-1109, 1163, Surp en 1359, 1518, 1541. S'agís d'un nom entièrament ibèrobasc. Lo radical es çur, « fusta, lenha », que deviá èsser ancianament çurr(a), ambe l'article -a e rr dobla. La finala es lo basc -be, passat a -pe darrèr l'articulacion fòrta d'una rr- multipla, « jos, dejós ». Lo sens global es donc « jos los bòsques ». Coma u ibèrobasca èra una vocala de quantitat indiferenta, sa romanizacion podiá menar a [u] o a [o], donc per exemple, a costat, Sorre, ancian municipi d'Altron, ara Sort, nom sense -be [4].
Caregue
[modificar | modificar lo còdi]I a pas d'article sus Caregue dins l'Onomasticon Cataloniæ, cal pescar las informacions sus de paginas diferentas. Es un nom bascoïde, probablament kari-sŭe > Caresgüe > Caregue [5]. Lo nom es atestat Caresgue, ambe kari, « quièr, ròca » [6]. -S- es caduca davant consonanta sonòra, Caresgue > Caregue [7].
Escàs
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [as'kas]. Las fòrmas ancianas son Escasse en 850, Escás... Sescas en 1163, Escars en 1359. Es pas l'adjectiu escàs. Dins los nauts Pirenèus, es un nom basc, derivat de aska, « val, fossat, cubeta » (idèa generala de « cavitat ». Es provesit de la terminason tsu o zu, de sens abondancial, donc askatzu, « lòc ont i a de clòts e de regas ». Una autra possibilitat seriá askazi, « familha, parents, parentèla » e aquí s'agiriá del patrimòni d'una familha o d'un clan [8].
Rodés
[modificar | modificar lo còdi]La prononciacion es [rro'des] o, segon Casacuberta, [rro'dɛs]. Las fòrmas ancianas son Rodes en 1281, 1359, 1375, 1481, 1585, loci de Arrodes en 1539, Rudes (en latin), Rudes (en catalan) en 1556, Roders en 1518. Non pòt èsser un celtic Rŭtēnīs (coma la capitala de Roergue) que -n's auriá conservat l'n. Pòt èsser (solucion 1) un manlèu del nom de Rodés, d'aitant que als sègles VIII e IX, Palhars aviá dependut dels comtes de Tolosa. La solucion 2 es germanica; a un castèl, un nom germanic d'òme coma Rothari (ambe -s del nominatiu germanic) pòt convenir, mès -th- germanic mena a -t- sord. La solucion 3, que Coromines jutja la pus atractiva, seriá equivalenta al castelhan rodezno; a l'occitan rodetz, « ròda de molin », donc catalan rodee(s del plural) > rodés; poiriá designar un circuit extèrne de fortificacions [9].
Istòria
[modificar | modificar lo còdi]Lo municipi es lo resultat de l'union, en 1969, de Rialp (nom oficial a l'epòca franquista) e de Surp (ambe Caregue, Escàs, Rodés).
Nòtas
[modificar | modificar lo còdi]- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 354-355 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=34802
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 427-428 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35487
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 454-456 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=8059
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 167-168 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=39883
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 30 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13035
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 306 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=13034
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 26 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=55029
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 102 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=17424
- ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VI, p. 418-419 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=35340
