Vejatz lo contengut

Ribera d'Urgellet

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Infotaula d'entitat administrativaRibera d'Urgellet

Modifica el valor a Wikidata
Nom oficialRibera d'Urgellet (ca)[1] Modifica el valor a Wikidata
Administracion
Capitalael Pla de Sant Tirs (ca) Traduire Modifica el valor a Wikidata
Lenga oficialacatalan Modifica el valor a Wikidata
Politica
 • Alcaldessa (ca) Traduire Modifica el valor a WikidataJosefina Lladós i Torrent (ca) Traduire (2015–) Modifica el valor a Wikidata
Geografia
Modifica el valor a Wikidata
Carte
42° 18′ 52″ N, 1° 23′ 01″ E
EstatEspanha
Comunautat autonòmaCatalonha
ProvínciaLhèida
ComarcaAut Urgèl Modifica el valor a Wikidata
Superfícia107 km²[2] Modifica el valor a Wikidata
Altitud mejana702 m[2] Modifica el valor a Wikidata
Fus orariUTC+01:00 Modifica el valor a Wikidata
Demografia
 • Totala989[3] Modifica el valor a Wikidata ab. (2025 Modifica el valor a Wikidata)
 • Densitat9,24 ab./km²
Autras informacions
Còdi postal25796 Modifica el valor a Wikidata
Sit webriberaurgellet.cat Modifica el valor a Wikidata

Ribera d'Urgellet es un municipi de la província catalana de Lhèida, de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha, de la comarca del Naut Urgèl. Lo caplòc es al Pla de Sant Tirs.

Entitat de populacion Abitants (2023)
el Pla de Sant Tirs388
Adrall200
Arfa160
la Parròquia d'Hortó97
Castellar de Tost38
Montan de Tost35
les Bordes d'Arfa34
Torà de Tost11
Tost8
els Hostalets de Tost5
Sant Pere de Codinet3
la Coma de Nabiners2
Gramós1
Sauvanyà0
Nabiners0
la Freita0
Font: Idescat

Toponimia

[modificar | modificar lo còdi]

Adrall

[modificar | modificar lo còdi]

Adrall èra de l'ancian municipi de la Parròquia d'Hortó. La prononciacion modèrna es [a'draʎ] o [draʎ] per aferèsi. Las fòrmas ancianas son Adralle en 839 (e Adral dins lo Capbreu), Atralle en 855 (-t- per ipercorreccion ?), Adralle en 952, Adral en 1070, Atralis en 1094, Adaral en 1359. I a una terminason -(r)all dins los noms preromans de l'airal, coma Anserall o Xerallo. La fòrma -t- de 855 es etimologica o ipercorrècta ? Dins lo primièr cas, i pòt aver una basa en *Atra- coma per Adraén ont se tròba tanben una atestacion ambe -t-, Atrasenne. Signat X.T. [4].

El Pla de Sant Tirs

[modificar | modificar lo còdi]

La prononciacion es [əl 'pla], mès tanben [əl 'pla də sən'tis] (o [-sen'tis]). Las fòrmas ancianas son Ipso Plano en 839 (mès lo Capbreu del sègle X-XI escriu Sancti Tirsi e la copia del sègle XII escriu Ipso Piano Sancti Tirsi), Sancti Tirsi en 1093, in ape de Sancto Tirsi, ad ipso Pla de Urgel en 1094, Plano Sto Tirsi en 1139, Pla de Sentis en 1359, loch del Pla de Sentirs en 1455, la creu del pla de Sant Tis en 1585. Lo lòc foguèt dedicat a un dels martirs Sant Tirs. Dins lo cas de Sentís, l'origina es sentīcěus (locus o pagus senticeus), sentīcěus, « embartassat, espinós, plen d'espinas blancas », derivat del latin classic sentix, sentīcis, « albespina, espina blanca », mès, coma lo resultat èra arribat a Sentiç, los monges sanctifiquèron aquel nom bartassièr en Sent Tirs. Pel Pla de Sant Tirs, la question demòra en suspens... [5].

Arfa

[modificar | modificar lo còdi]

La prononciacion es ['arfe], ['arfa], ['arfɛ]. Las fòrmas ancianas son Assoa en 839 (Assua dins la copia del sègle XIII), Asua en 910 e 1050, Asoua en 910 e 947, Asfa en 1091, 1190, 1278 e 1359, Aspha en 1201, Arpa en 1237, Arfa en 1554 e 1556. L'evolucion es Ássŭa > -so- > -sp- > -sf-, -rp- > -rf-, ambe d'oscillacion; w, v, assordida jos la pression de -ss- sorda e dobla, tendiá a se mudar en -sp-; mès coma v es una labiodentala, aviá puslèu tendéncia de ba far en -sf-, grop insolit dins la lenga, que foguèt apartada en favor del pus corrent -rf-. Per l'etime, i a la possibilitat del basc asu(n), planta espinosa, o puslèu lo basc ha(r)ts(u)a, « terren rocós, rocassut, clapàs ». La segonda possibilitat es pus convencenta que la primièra [6].

la Parròquia d'Hortó

[modificar | modificar lo còdi]

La prononciacion pus correnta es [la pa'rrɔkia], mès d'Hortó es conegut. Las fòrmas ancianas son : Ortone en 839 (idem a la copia del sègle XII), Parròquia de Laortó en 1359, la parrochia de la Orto en 1518, La Parròchia en 1556, Laurto, sus un ancian sagèl municipal. I a bona rason de creire que las fòrmas Laortó(n) representan Lo Arton, donc, fòra l'article, la rasic art-, que seriá un nom de planta prelatin, present tanben fòra dels Pirenèus : Hourtoux, près de Fulhan (Aude), atestat Ortonibus en 1271 e Ortós (accent grafic ?) al sègle XIV, la montanha de Lourtoue entre la val d'Aspa e la val d'Aussau (-n- de ona s'amudís en gascon) [7].

Tost

[modificar | modificar lo còdi]

Es aparentat ambe Taús e ambe Taust (Aragon). La prononciacion es [tost (e non pas [*tɔst]). Las fòrmas ancianas son : Tost (839, començament del sègle XI, 1018, 1033, 1039, 1040, 1054... 1359), Toste (1028), Tosto (1035), Tusto (1036). Es compausat del basc ate /ata, « pòrta, portèl, pòrt », combinat ambe'l basc uts (huts(e), « voide > pur, simple, blos, sense mescla »; ata-uts seriá lo pòrt pur, lo pòrt meteis. Los dos vilatges son a costat d'un còl o de mai d'un còl. S'i es ajustat lo sufixe basc -ti (de còps -te, -ta). Los mots basques ambe e en composicion pòdon revestir -a (1), demorar ambe -e (2), o elision d'aqueste (3). Avèm donc d'una part (a)ta-us-te (cas 1) > Taúst(e), d'autra part (a)t-us-te (cas 3) > Tost. Tost es lo lòc de l'origina familhala del famós Arnau Mir de Tost, que faguèt recular los moros [8].

Torà de Tost

[modificar | modificar lo còdi]

Nom identic a Torà (Segarra). La prononciacion es [to'ra]. (1) Sembla pas un nom de persona en -anum, pr'amor que la màger part son en -ianum e se lo nom de persona èra Torius o Thorius, lo resultat seriá *Toirà. (2) Poiriá èsser un idronime. A Torà (Segarra) s'ajustan los quatre rius que fòrman Riubragós, afluent de Segre, Torà (de Tost) es tanben un autre afluent de Segre e lo riu aranés Toran (prononciacion [tu'raŋ]) es lo pus abondós dels afluents de Garona abans de sortir de la Val. Lo flume Tarn ven del nom celtic del troneire, Taranis, Taranous. Mès, dins lo panteon de Gàllia, figura Toranis, que pòt èsser l'etime del Toran aranés e dels dos Torà catalans. (3) I a una autra direccion. A la cima de Pallars-Ribagorça, Torà es una nauta montanha desèrta e sauvatge. Benlèu se pòt conciliar l'ipotèsi (2) e (3) en imaginant que los torrents que davalan de las nautas montanhas foguèron tanben consacrats al diu del Troneire ? [9].

Montan

[modificar | modificar lo còdi]

La prononciacion modèrna es [mun'tan]. Las fòrmas ancianas son Montedamno en 839 e Montedampno dins la copia del sègle XII. Montan e Montanissell fòrman un parelh inseparable. Los dos vilatjòts son en posicion rigorosament parallèla, d'un costat a l'autre de Segre. Montanissell sembla un diminutiu de Montan. La primièra mencion del primièr es Montanione, autre diminutiu, puèi Montanicell sorgís al sègle XVII e se generalizèt. L'element An es l'element comun a Montan, Montanissell e las doás Valldan, a la Font delz akos'tans (= la Costa d'An). An es andi, « grand » en basc. Lo primièr element de Montan es mendi, « montanha », remplaçat per sa traduccion mont. Tanben la Valldan es aran-andi, « val granda », ambe traduccion de aran en vall [10].

Codinet

[modificar | modificar lo còdi]

Codina es « roca a flor de tèrra que fa una taca nusa sense vegetacion », es un mot d'origina prelatina. Codinet a en mai lo sufixe collectiu -ētum [11].

els (los ?) Hostalets de Tost

[modificar | modificar lo còdi]

Hospital aviá quasi lo meteis sens que hostal [12].

Nabiners

[modificar | modificar lo còdi]

Prononciat [ləbi'nes] a la Seu d'Urgell. Las fòrmas ancianas son Napinerios en 839, Nabiners en 1093, 1244, 1359. Ven del latin napīna, « camp de naps ». Nabiners es un collectiu [13].

Gramós

[modificar | modificar lo còdi]

Gramós èra de l'ancian municipi de la Parroquia d'Hortó. La prononciacion es [gra'mos]. Las fòrmas ancianas son Garamonse en 839, Garramos al Spill de Castellbò en 1518 (error per Gara-, que ambe l'èrra dobla la contraccion en Gr- seriá impossibla). Maldespièit la coïncidéncia ambe la planta gram (latin gramen), lo nom es prelatin. La finala es bascoïda, en -untze. Garamo(n)s deveniá comprensible als catalans en venent una espècia de derivat de gram, çò que deguèt contribuïr a la pèrda del primièr a e de n. L'etime pòt èsser Garamun-tzi, « lo puèg d'amont », que correspond a la situacion del lòc. Dins la comuna de Bèlpuèg (Aude), i a un lòc Garamons, contractat tanben en Les Gramons en 1781 [14].

Sauvanyà o Sauganyà

[modificar | modificar lo còdi]

La prononciacion es [sawga'ɲa]. La milhora solucion es lo cognomen Silvanus, ambe'l sufixe -anum [15].

La Freita

[modificar | modificar lo còdi]

Èra de l'ancian municipi d'Arfa. La prononciacion locala es [la 'frejtɛ], [la 'frejte] a La Seu d'Urgell. Las fòrmas ancianas son Ollafracta en 839 (Acta de Consagració de la Seu d'Urgell); o, separat, Olla fracta al Capbreu e a la copia del sègle XII. Fracta a lo sens de « rompuda, desfonsada » e lo resultat del latin ōlla a lo sens de « gorg, laca » dins un torrent o un riu. D'autra part, èra regular, darrèr una vocala longa, que la ll dobla se simplifiquèsse e de fait la fòrma ola existiguèt en catalan coma dins los parlars vesins, gascons o aragoneses; çaquelà, la grafia, sovent equivòca, o desguisava en gardant ll; après, o-, pres per un o disjonctiu, foguèt eliminat, e demorèt solament la-, que foguèt pres per l'article, d'aquí la freita [16] [freita se simplifica generalament en freta, atal coma feita > feta, « faita »].

Istòria

[modificar | modificar lo còdi]

La comuna resulta de l'union, en 1970, d'Arfa, la Parròquia d'Hortó, el Pla de Sant Tirs i Tost.

Demografia

[modificar | modificar lo còdi]
v · d · m
 Evolucion demografica
1717178718571877188719001910192019301940195019601970198119901996200020062010201420202025
7651 3902 5912 0311 7601 6351 5941 7391 9511 6711 6501 5061 143889822743811971982963932989

Lo primièr recensament es de 1970 après la creacion de la municipalitat per l'union d'Arfa, la Parròquia de Hortó, El Pla de Sant Tirs e Tost. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.

Nòtas

[modificar | modificar lo còdi]
  1. ↑ Afirmat dins: Relacion de Municipis e los sieus Còdis per Províncias lo 1r de genièr de 2019. Data de publicacion: 8 de febrièr de 2019. Ostal d'edicion: Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha.
  2. 1 2 URL de la referéncia: http://www.idescat.cat/pub/?id=aec&n=925&t=2016.
  3. ↑ Afirmat dins: Municipal Register of Spain of 2025. Autor: Institut Nacional d'Estatistica d'Espanha. Data de publicacion: 13 de decembre de 2025.
  4. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 13-14 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=29
  5. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 277-278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37513
  6. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. II, p. 234 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=4333
  7. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 422-425 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=30563
  8. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 328-330 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=44281
  9. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 295-296 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=43721
  10. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 325-326 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=26974
  11. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. III, p. 400 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37016
  12. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 427 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=21696
  13. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. V, p. 435 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=28153
  14. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 375-376 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=20869
  15. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. VII, p. 65-66 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=37876
  16. ↑ Joan Coromines, Onomasticon Cataloniæ, vol. IV, p. 278 https://oncat.iec.cat/veuredoc.asp?id=19528
Recuperada de « https://oc.wikipedia.org/w/index.php?title=Ribera_d%27Urgellet&oldid=2502263 »