Ghana

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Ghana
Republic of Ghana

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Devisa nacionala : Freedom and Justice
Naissença
N. a
Decès
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Religion
Membre de
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
Predecessor
Successor
Partit
Tessitura
Label discografic
Lista de cançons
Discografia
Mission de l'astronauta
Distincions e prèmis
Branca militara
Grad militar
Etapa de canonizacion
Familha nòbla
Títol de noblesa
Títol onorific
Comandament
Conflicte
Jorn de la fèsta
Direccion relativa a la posicion
Continent
Situacion
Designacion provisòria
Constellacion
Tipe d'objècte
Còs astronomic parent
Còs astronomic filh
Luòc de descobèrta
Grop d'objèctes menors
Sequéncia de Hubble
Sul còrs astronomic
Companhon de
Tipe espectral
Tipe espectral
Fus orari
Situat sus una isla
Embocadura
Tipe de lac
Lacs sus lo riu
Grop de lacs
Situat sul lac
Afluents del lac
Emissari del lac
Bacin idrografic
Massís de montanhas
Tipe de montanha
Coordenadas
Arquitècte
Remplaçat per
Tipe de bastiment
Material
Mèstre d'òbra
Sistèma d'autorotas
Societat de mantenança
Pòl d'escambis
Linha ferroviària
Operator
Aligança ferroviària
Gara
Pista
Travèrsa
País
Compausanta de
Tipe de division administrativa
Exclava de
Enclava
Capitala
Cap d'estat
Regim politic
Cap de l'executiu
Representant del partit
Cap del govèrn
Assemblada
Moneda
Lenga oficiala
Imne
Frontalièr de
Embessonatge
Subdivisions
Membre de
Sant patron
Domeni internet
Còde ISO 3166-1 alfa-2
Còde ISO 3166-1 alfa-3
Còde ISO 3166-1
Còde ISO 3166-2
Còde AITA
Còde OACI
Còde FAA
Còde INSEE
Còde de comuna
Còde del catalòg
Còde CBS
Còde GNIS
Còde GNIS Antarctica
Còde NUTS
Còde dantai
Còde de comuna alemanda
Còde de districte alemand
Còde administratiu
Còde administratiu
Còde ISTAT
Còde de gara
Còde OKATO
Còde cadastral
Còde postal
Còde telefonic internacional
Prefix telefonic nacional
Còde d'imatriculacion
Estats membres
Luòc
Lenga oficiala
País
President
Director executiu
Data de fondacion
Data de dissolucion
Sèti social
Divisions comercialas
Divisions industrialas
Compren
Branca militara
Plaça de cotacion
Afiliacion
Industria
Tèxte fondator
Filialas
Separat de
Plataforma de correspondéncia
aeroportuària
Aligança aeriana
Avion de la flòta
estadi
liga
entrenaire principal
director general
capitani
mascòta
branca militara
plaça de quotacion
D'après
Genre
Movement
Seria
Fabricant
Conceptor
Propulsion
Licéncia
Títol original
Subtítol original
Lenga originala
Lenga
Presentator
Distribucion per
Nòta de la critica
Notada per
Autor
Actor/a
Illustrator
Editor
Numèro d'edicion
País d'origina
Maison d'edicion
Luòc de publicacion
Interprèt musical
Compositor
Libretista
Productor
Label musical
Discografia
Director
Scenarist
Director de fotografia
Societat de produccion
Filmaffinity
Album de la banda sonòra
Format de ràdio
Lengatge de programacion
ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Organizator
Participant
Luòc
Festivitat
Tipe d'eleccion
Candidat



Identificants
ULAN
DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz
Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Ghana.
Autres informacions


Lengas oficialas anglés
Capitala
populacion (an)
Accra
1 970 400 abitants (2005)
Superfícia 238 534 km2
Populacion
Densitat
23 000 000 (2005)
93 ab/km2
Independéncia
- Jorn
(del Reialme Unit)
6 de març de 1957
Ora
Ora d'estiu
UTC+0
(cap)
Còde telefonic + 233


Ghana (pr. Gana) es un país de l'oèst d'Africa. Confronta la Còsta d'Evòri a l'oèst, Burkina Faso al nòrd e Tògo a l'èst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Accra.

Lo gentilici es ghanés -esa.

Istòria[modificar | modificar la font]

System-search.svg Veire l’article : Istòria de Ghana.

Originas[modificar | modificar la font]

En causa de son alunchament geografic a respèct dei grandeis empèris africans d'Africa de l'Oèst (Empèri de Ghana, Empèri de Mali e Empèri Songhai), l'istòria de Ghana es mau coneguda avans lo sègle XV. Coma lo rèsta de l'Africa Occidentala, lo país conoguèt d'importants braçatges de populacion e de reiaumes pichons s'i formèron pauc a pauc gràcias a l'esplecha de jaciments d'aur. Aqueleis estats participèron au comèrci transsaharian que foguèt a l'origina de l'introduccion de l'islam dins lei regions meridionalas. Puei, au sègle XV, l'aur assegurèt la prosperitat de la vila de Begho que demorèt una plaça marchanda importanta fins a sa destruccion per leis Ashantis au sègle XVIII.

Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]

L'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]

L'Africa de l'Oèst durant lo periòde songhai.

Lei Portugués arribèron lòng dau litorau ghanés en 1471 e li donèron lo nom de Còsta d'Aur. En 1482, i fondèron un comptador sus l'illa de São Jorge da Mina. En 1637, ne'n foguèron expulsats per lei Olandés. Puei, de marchands anglés, suedés, danés, alemands e francés s'interessèron tanben a la region que comptava 35 comptadors fortificats en 1700. Pasmens, pauc a pauc, lei Britanics venguèt la poissança europèa dominanta de la region.

L'Empèri Ashanti[modificar | modificar la font]

Africa de l'Oèst a la fin dau sègle XVIII.

L'Empèri Ashanti dominèt lo territòri ghanés de sa formacion dins lo corrent dau sègle XVII a la fin dau sègle XIX. Se formèt gràcias ai rivalitats entre lei reiaumes akans de Denkyira (a l'oèst), d'Akyem (au centre) e d'Akwamu (a l'èst). D'efèct, lei combats entre aqueleis estats favorizèron leis Akans installats au nòrd de la seuva tropicala. Dichs Ashantis, formèron un estat unificat sota la direccion d'Osei Tutu a la fin dau sègle XVII. En 1700, annexèron Denkyira avans de prendre pauc a pauc l'avantatge còntra lei dos autrei reiaumes que foguèron conquistats dins lo corrent deis annadas 1730. Leis Ashantis estendèron tanben en direccion dau nòrd ont assaièron de prendre lo contraròtle deis itineraris comerciaus. Per aquò, annexèron lei reiaumes de Bono, de Gonja e de Dagomba. En revènge, poguèron pas avançar dins lei regions maritimas onte lei Fantis, sostenguts per leis Anglés, resistiguèron en 1765.

Pasmens, maugrat aquela revirada, l'Empèri Ashanti s'impausèt coma una poissança majora en Africa de l'Oèst. En 1806-1807, una guèrra novèla en direccion dau sud permetèt de vencre lei Fantis e d'establir un contacte dirècte ambé lei territòris britanics de la Còsta d'Aur. Londres esitèt sus la politica d'adoptar. En 1824, una premiera expedicion militara ataquèt l'Empèri Ashanti per obtenir l'abolicion de la tracha mai foguèt desfacha. Dos ans pus tard, una segonda expedicion s'acabèt per un succès mai lo govèrn britanic decidèt pasmens d'abandonar la responsabilitat dei fòrts de la region ai marchands que la frequentavan.

Puei, en 1843, lo Reiaume Unit cambièt tornarmai de politica e decidèt de rompre l'influéncia deis Ashantis. Premier, reprenguèt lo contraròtle dirècte dei fortificacions litoralas avans de crompar lei fòrts e comptadors danés e olandés respectivament en 1850 e en 1872. Aguent assegurat sei posicions, poguèron atacar lo còr de l'Empèri Ashanti e pilhar sa capitala en 1874. La meteissa annada, la Còsta d'Aur venguèt oficialament una colonia. Leis Ashantis capitèron de mantenir son independéncia mai pas de gardar lo contraròtle dei regions perifericas de son empèri que retrobèron son autonòmia.

La conquista britanica[modificar | modificar la font]

Colonizacion de l'Africa Occidentala entre 1882 e 1914.

A partir de 1875, França acomencèt la conquista sistematica dau continent african, especialament dins lei regions occidentalas. Foguèron imitats per leis Alemands que s'installèron en Tògo e en Cameron. En fàcia d'aquela concuréncia, lei Britanics deguèron començar la conquista dei regions interioras de sei colonias a partir de 1885.

En 1885, lei Britanics que devián faciar la concuréncia dei Francés e deis Alemands. Lòng de la Còsta d'Aur, se turtèron a la resisténcia deis Ashantis que resistiguèron fins a 1896 avans d'èsser obligat de se sometre e d'acceptar un protectorat. Puei, Londres mandèt d'expedicions dins lo nòrd per i impausar son autoritat ai caps tradicionaus. Enfin, negocièron lei limits de la colonia ambé França (1898) e Alemanha (1899). En 1918, lo Tògo Alemand foguèt partejat entre França e lo Reiaume Unit. La mitat occidentala dau territòri alemand foguèt annexat a la Còsta d'Aur qu'aquistèt ansin sei frontieras actualas.

L'administracion britanica e lo cacau[modificar | modificar la font]

Après l'acabament de la conquista, la Còsta d'Aur conoguèt divèrsei regimes administratius. Lòng dau litorau, dins lei regions de colonizacion precòça, lei Britanics creèron una administracion dirècta, recrutèron de foncionaris indigèns e formèron de conseus legislatius amb una representacion africana. Aquò favorizèt rapidament la formacion d'una classa politica autoctòna. Dins lei regions ashantis, lei Britanics respectèron lo protectorat e lei particularismes deis abitants que gardèron una autonòmia fòrça importanta oficializada en 1935. Enfin, dins lei regions meridionalas, Londres mantenguèt en plaça leis institucions tradicionalas e se contentèt dau respèct de certanei reglas (abolicion de l'esclavatge, cession de la mitat de l'impòst... etc.).

Après la Premiera Guèrra Mondiala, la Còsta d'Aur venguèt la colonia pus prospèra d'Africa Occidentala gràcias au desvolopament de la cultura de cacau (un tèrç de la produccion mondiala en 1950). Principalament tenguda per d'Africans originaris dau país ashanti, permetèt l'emergéncia d'una borgesiá africana e la formacion d'una elèit indigèna educada.

L'independéncia[modificar | modificar la font]

En 1948, lei Britanics adoptèron una constitucion que donava la màger part dei sètis au Conseu legislatiu de la colonia ai populacions indigènas. Lei plantaires de cacau e l'elèit anglicizada, genalament conservators, contunièron de dominar la vida politica mai de partits progressistas se formèron rapidament. Kwame Nkrumah, un Fanti, venguèt la figura principala d'aquelei partits. En 1949, après una tiera de grèvas, fondèt lo Partit de la Convencion dau Pòble (PCC) que recrutèt au sen dau proletariat e de la pichona borgesiá.

En 1950, organizèt una campanha de desobeïssença civila e foguèt arrestat. Rapidament liberat, aprofichèt una reforma constitucionala per ganhar leis eleccions de 1951 e venguèt Premier Ministre de la colonia. Gràcias a una politica de destenduda ambé lei Britanics, obtenguèt de finançaments per construrre divèrseis infrastructuras e modernizar l'economia. En 1956, lo PCC ganhèt tornarmai leis eleccions e lei tres quarts dei sètis dau parlament. Aquò obliguèt Londres de reconóisser l'independéncia dau país, que prenguèt lo nom de Ghana, lo 6 de març de 1957.

Lo Ghana independent[modificar | modificar la font]

Lo periòde Nkrumah[modificar | modificar la font]

Après l'independéncia, Kwame Nkrumah demorèt cap de l'Estat fins a un còp d'estat militar en 1966. En 1960, foguèt a l'origina de l'adopcion d'una constitucion que transformèt lo país en republica e ne'n venguèt president. Basada sus lo non alinhament e sus lo panafricanisme, sa politica exteriora foguèt marcat per de succès que li donèron un prestigi important. En revènge, sa politica economica foguèt mens fruchosa. En particular, la construccion d'infrastructuras sensa interès economic, coma la restanca d'Akosombo, pesèt pesugament sus lei finanças ghanesas. En mai d'aquò, lo regime venguèt pauc a pauc pus autoritari e un culte de la personalitat dau president se desvolopèt. Ansin, en 1966, de militars aprofichèron un viatge de Nkrumah en China per prendre lo poder.

Lei IIa e IIIa Republicas[modificar | modificar la font]

Incapables de redreiçar la situacion economica, lei militars rendèron lo poder ai civius en 1969. D'eleccions donèron lo poder a Kofi Abrefa Busia e permetèron la proclamacion de la IIa Republica. Pasmens, la situacion se melhorant pas e Busia aprofichant sa posicion per donar mai de poder ais Ashantis, l'armada organizèt un novèu còp d'estat en 1972. Lo generau Ignatius Kutu Acheampong prenguèt la direccion de l'Estat mai la situacion s'agravèt mai e certanei regions foguèron tocadas per la famina.

En 1978, Acheampong abandonèt lo poder e una assemblada constituenta foguèt elegida. Permetèt l'adopcion d'una constitucion novèla (IIIa Republica). Lo 4 de junh de 1979, un grop d'oficiers revolucionaris organizèron un còp d'estat. Dirigits per lo capitani Jerry John Rawlings, foguèron a l'origina d'una politica de « netetjage » de l'Estat ambé l'arrestacion e l'execucion d'una partida deis elèits politicas e militaras, compres lo generau Acheampong. Pasmens, mantenguèron leis eleccions previstas per la constituenta e laissèron lo poder ai civius lo 24 de setembre de 1979. Hilla Limann venguèt president mai mau capitèt de resòuvre la question economica.

La IVa Republica[modificar | modificar la font]

En 1981, Jerry John Rawlings reversèt tornarmai lo govèrn. Instaurèt un regime autoritari (suspension de la constitucion, dissolucion dei partits, creacion d'una junta militara) e adoptèt una politica d'inspiracion liberala amb una reduccion dei despensas. Lentament, aquò permetèt de restablir la situacion economica.

En 1992, una constitucion novèla foguèt adoptada (IVa Republica) e Rawlings foguèt elegit president maugrat d'accusacions de fraudas electoralas. Ghana acomencèt alora un procès de democratizacion ambé lo respèct de la constitucion que limita a dos lo nombre de mandats presidenciaus successius. Ansin, tornat elegir en 1996, Rawlings se representèt pas en 2000 e lo país conoguèt sa premiera alternància politica pacifica ambé l'eleccion de John Kufuor. En 2008, l'eleccion pacifica de John Atta-Mills confirmèt aquela tendància. Moriguèt en 2012 e foguèt remplaçat per son vice-president John Dramani Mahama. En revènge, l'economia conoís totjorn de periòdes mai ò mens lòngs de dificultats en causa de sa dependéncia au cors dei matèrias premieras.

Politica[modificar | modificar la font]

Ghana es una republica.

Go-up.svg Article principal : Lista dels caps d'Estat de Ghana.

Geografia[modificar | modificar la font]

Lo clima de Ghana es tropical.

Economia[modificar | modificar la font]

De veire: Economia de Ghana

Cultura[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

<references>