Rwanda

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Rwanda
Repubulika y'u Rwanda
République Rwandaise
Republic of Rwanda

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Devisa nacionala : Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu
Naissença
N. a
Decès
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Religion
Membre de
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
Predecessor
Successor
Partit
Tessitura
Label discografic
Lista de cançons
Discografia
Mission de l'astronauta
Distincions e prèmis
Branca militara
Grad militar
Etapa de canonizacion
Familha nòbla
Títol de noblesa
Títol onorific
Comandament
Conflicte
Jorn de la fèsta
Direccion relativa a la posicion
Continent
Situacion
Designacion provisòria
Constellacion
Tipe d'objècte
Còs astronomic parent
Còs astronomic filh
Luòc de descobèrta
Grop d'objèctes menors
Sequéncia de Hubble
Sul còrs astronomic
Companhon de
Tipe espectral
Tipe espectral
Fus orari
Situat sus una isla
Embocadura
Tipe de lac
Lacs sus lo riu
Grop de lacs
Situat sul lac
Afluents del lac
Emissari del lac
Bacin idrografic
Massís de montanhas
Tipe de montanha
Coordenadas
Arquitècte
Remplaçat per
Tipe de bastiment
Material
Mèstre d'òbra
Sistèma d'autorotas
Societat de mantenança
Pòl d'escambis
Linha ferroviària
Operator
Aligança ferroviària
Gara
Pista
Travèrsa
País
Compausanta de
Tipe de division administrativa
Exclava de
Enclava
Capitala
Cap d'estat
Regim politic
Cap de l'executiu
Representant del partit
Cap del govèrn
Assemblada
Moneda
Lenga oficiala
Imne
Frontalièr de
Embessonatge
Subdivisions
Membre de
Sant patron
Domeni internet
Còde ISO 3166-1 alfa-2
Còde ISO 3166-1 alfa-3
Còde ISO 3166-1
Còde ISO 3166-2
Còde AITA
Còde OACI
Còde FAA
Còde INSEE
Còde de comuna
Còde del catalòg
Còde CBS
Còde GNIS
Còde GNIS Antarctica
Còde NUTS
Còde dantai
Còde de comuna alemanda
Còde de districte alemand
Còde administratiu
Còde administratiu
Còde ISTAT
Còde de gara
Còde OKATO
Còde cadastral
Còde postal
Còde telefonic internacional
Prefix telefonic nacional
Còde d'imatriculacion
Estats membres
Luòc
Lenga oficiala
País
President
Director executiu
Data de fondacion
Data de dissolucion
Sèti social
Divisions comercialas
Divisions industrialas
Compren
Branca militara
Plaça de cotacion
Afiliacion
Industria
Tèxte fondator
Filialas
Separat de
Plataforma de correspondéncia
aeroportuària
Aligança aeriana
Avion de la flòta
estadi
liga
entrenaire principal
director general
capitani
mascòta
branca militara
plaça de quotacion
D'après
Genre
Movement
Seria
Fabricant
Conceptor
Propulsion
Licéncia
Títol original
Subtítol original
Lenga originala
Lenga
Presentator
Distribucion per
Nòta de la critica
Notada per
Autor
Actor/a
Illustrator
Editor
Numèro d'edicion
País d'origina
Maison d'edicion
Luòc de publicacion
Interprèt musical
Compositor
Libretista
Productor
Label musical
Discografia
Director
Scenarist
Director de fotografia
Societat de produccion
Filmaffinity
Album de la banda sonòra
Format de ràdio
Lengatge de programacion
ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Organizator
Participant
Luòc
Festivitat
Tipe d'eleccion
Candidat



Identificants
ULAN
DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz
Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Rwanda.
Autres informacions


Lengas oficialas anglés, francés, kinyarwanda
Capitala
populacion (an)
Kigali
656 153abitants (2003)
Superfícia 26 338 km²
Populacion
Densitat
10 186 063 (2008)
343 ab./km²
Independéncia
- Jorn
(de Belgica)
1 de julhet de 1962
Moneda Franc de Rwanda
Ora UTC +2
Imne nacional Rwanda rwacu
Còde telefonic + 250

Rwanda es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Oganda al nòrd, Tanzania a l'èst, Burundi al sud, e la Republica Democratica de Còngo a l'oèst. Sa capitala es Kigali.

Lo gentilici es rwandés -esa.

Geografia[modificar | modificar la font]

Istòria[modificar | modificar la font]

Periòde precoloniau[modificar | modificar la font]

Lei migracions a l'origina dau poblament de Rwanda[modificar | modificar la font]

Lei traças pus ancianas de preséncia umana descubèrtas sus lo territòri rwandés per leis arqueològs datan dau sègle XI av. JC. Lei desvolopaments de la metallurgia dau fèrre e de l'agricultura se debanèron dins lo corrent dau millenari I av. JC. Foguèron favorizats per una tiera de migracions de populacions originàrias dau nòrd segon un procès mau conegut que durèt dau sègle VIII av. JC au sègle XIV ap. JC. En Rwanda, lei dos actors principaus ne foguèron lei Hutus e lei Tutsis. Lei premiers arribèron dins la region entre lei sègles V e XI ap. JC. Creèron una societat agricòla e eissartèron pauc a pauc la seuva primitiva. Aquò favorizèt la formacion de pasturgatges qu'atirèron de pòbles de norriguiers coma lei Tutsis que s'intallèron dins la region a partir dau sègle XIV. Gràcias au prestigi liat a la possession de tropèus, lei Tutsis venguèron pauc a pauc lo grop dominant[1].

L'origina dei Hutus pausa pauc de problemas que la màger part dei scientifics lei consideran coma un pòble banto. En revènge, aquela dei Tutsis, que parlan una lenga banto, es mau-segura. Semblan èsser eissits d'un pòble nilotic largament assimilats per lei populacions bantos installadas dins la region a son arribada a partir dau sègle XIV. D'estudis genetics publicats en 2004 semblan lo confiermar[2].

Lo Reiaume de Rwanda[modificar | modificar la font]

Africa Orientala vèrs 1875.

A partir dau sègle XVI, un reiaume, dirigit per de sobeirans dichs mwami, comencèt de se formar en Rwanda. Au sègle seguent, Ruganzu II Ndori (vèrs 1600-1623) ne renforcèt lei fondacions e lo transformèt en estat vertadier. A la fin dau sègle XVIII, Cyilima II Rujugira (vèrs 1770-1786) centralizèt lo reiaume e creèt una armada poderosa que li permetèt d'adoptar una politica d'expansion militara. Sei successors contunièron son òbra e Rwanda agantèt sei dimensions actualas dins lo corrent dau sègle XIX.

La monarquia rwandesa agantèt son apogèu durant lo rèine de Kigeli IV Rwabugiri (1853-1895) que menèt una tiera d'operacions militaras còntra sei vesins, reorganizèt l'adminstracion e afebliguèt lo poder dei clans que minava l'autoritat reiala. En 1878, acceptèt una dubertura limitada dau país ai marchands swahilis e recebèt un diplomata alemand a sa cort en 1894. Pasmens, a sa mòrt, un conflicte de succession entraïnèt l'assassinat de son successor, Mibambwe IV (1895-1896, e afebliguèt grèvament lo reiaume.

Periòde coloniau[modificar | modificar la font]

Lo protectorat alemand[modificar | modificar la font]

Afeblit per sei crisis intèrnas, Rwanda poguèt pas s'opausar ais incursions alemandas. En 1896, lo mwami Yuhi V (1896-1931) signèt un acòrd de protectorat e laissèt leis Alemands installar un pòste a Kigali (que venguèt oficialament una vila en 1907). Lei relacions ambé leis Alemands demorèron relativament bònas car lei colons se contentèron de dominar l'economia locala e intervenguèron gaire dins leis afaires intèrnes de Rwanda. En revènge, lei relacions foguèron pus marridas ambé lei missionaris fins a una intervencion deis autoritats colonialas que volián defugir una revòuta rwandesa.

Lo periòde bèlga[modificar | modificar la font]

Lo periòde alemand durèt gaire car après la Premiera Guèrra Mondiala, Berlin perdiguèt totei sei colonias. Rwanda, reünit ambé Burundi, venguèt un mandat de la Societat dei Nacions que foguèt fisat a Belgica. Lei Bèlgas mantenguèron en plaça la monarquia rwandesa mai la privèron de la màger part de sei poders au profiech de l'aristocracia tutsi. Per justificar aquela situacion, lo poder coloniau depintèt lei Tutsis coma un pòble de conquistaires destinats a dirigir la region. Aquela propaganda acipèt la majoritat hutu que se raprochèt dei missionaris bèlgas, relativament autonòms a respèct deis autoritaris colonialas. Aquò accelerèt l'evangelizacion dau país e la Glèisa Catolica de Rwanda venguèt pauc a pauc un sostèn important dei revendicacions hutus.

A partir deis annadas 1950, l'afebliment bèlga liat a la Segonda Guèrra Mondiala entraïnèt de trèbols etnics dins lo país. Sostenguts per lo clergat catolic e per leis autoritats colonialas, lei Hutus poguèron fondar lo Partit de l'Emancipacion dau Pòble Hutu (Paremhutu). En 1959, a la mòrt dau rèi Mutara III (1931-1959), refusèron de reconóisser lo poder de Kigeli V (1959-1961) qu'èra estat impausat per lei clans tutsis. En 1960, d'eleccions permetèron a Grégoire Kayibanda (un Hutu) de venir cap dau govèrn. En genier de l'annada seguenta, proclamèt la Republica de Rwanda que sa creacion foguèt confiermada en setembre per referendum. Pasmens, aquò amaisèt pas lei violéncias entre Hutus e Tutsis e 150 000 Tutsis deguèron s'enfugir en Burundi de 1959 a 1964. Enterin, lo país èra tornat venir independent lo 1èr de julhet de 1962.

Lo Rwanda contemporanèu[modificar | modificar la font]

Lo periòde de Juvénal Habyarimana[modificar | modificar la font]

Après 1964, leis afrontaments entre Hutus e Tutsis demeniguèron fins a la repression saunosa de l'insureccion dei Hutus de Burundi en 1972. Aquò entraïnèt tornarmai de violéncias urbanas còntra lei Tutsis. En 1973, aquelei trèbols entraïnèron un còp d'estat militar organizat per lo generau hutu Juvénal Habyarimana. Restabliguèt l'òrdre e fondèt un regime autoritari basat sus un partit unic dich Movement Revolucionari Nacionau per lo Desvolopament (MRND). Favorizèt lei Hutus e instaurèt de quòtas au sen de l'administracion per limitar l'influéncia dei Tutsis. En parallèl, sostenguèt l'oposicion hutu burundesa fins a sa presa dau poder en 1993.

Pasmens, a partir de 1990, deguèt faciar leis atacas d'una guerilha tutsi (lo Frònt Patriotic Rwandés, FPR) formada per de Tutsis refugiats en Oganda. Dirigida per Paul Kagame, ocupèt una partida dau nòrd dau país. Sostenguda per de tropas francesas e bèlgas, l'armada rwandesa capitèt de blocar lo FPR a l'eissida d'un conflicte saunós marcat per de chaples etnics menats per lei dos camps. En 1993, d'acòrds de patz foguèron signats a Arusha per reglar lo conflicte. Pasmens, foguèron refusats per d'extremistas hutus.

Lo genocidi[modificar | modificar la font]

En abriu de 1994, un atemptat destruguèt l'avion transportant Juvénal Habyarimana e lo president burundés Cyprien Ntaryamira. Aquò entraïnèt un chaple generau dei populacions tutsis per de milícias « popularas » sostengudas e organizadas per una partida de l'elèit militar e politic hutu. D'abriu a julhet, entre 500 000 e 10 000 000 de Tutsis (e de Hutus moderats) foguèron executats entraïnant la fugida de dos milions d'abitants (principalament de Hutus) dins lei país vesins. Una intervencion militara francesa, de junh a aost, agravèt la situacion car alentiguèt l'avançada dau FPR e permetèt ai milícias hutus de contuniar sei chaples fins au mes de julhet[3].

Rwanda dempuei 1994[modificar | modificar la font]

Dempuei la victòria dau FPR, Rwanda es dirigit per Paul Kagame. Son regime, dominat per de Tutsis, capitèt de restablir l'òrdre mai venguèt rapidament fòrça autoritari. En particular, sa temptativa de jutjar eu meteis leis autors dau genocidi entraïnèt una multiplicacion dei violacions dei Drechs de l'Òme e un engorjament dei presons. De mai, la vida politica es totalament contrarotlada per lo FPR e lei reeleccions successivas de Kagame son largament tacadas de fraudas massivas. Dins lo corrent deis annadas 2010, la situacion sembla pas se melhorar ambé l'execucion d'opausants coma lo jornalista André Kagwa Rwisereka assassinat en junh de 2010.

Pasmens, en fòra de sei violéncias politicas, lo govèrn Kagame a capitat de restablir una certana patz dins lo país. Per aquò, en 1996, sostenguèt leis adversaris dei Hutus extremistas que s'èran enfugits en Zaire. Puei, a partir de 1998, l'armada rwandesa intervenguèt dirèctament en Republica Democratica de Còngo onte multipliquèt leis atrocitats e lei pilhatges[4]. Dins aquò, après d'annadas de negociacions, lei grops hutus acceptèron d'arrestar lei combats en 2005. En parallèl d'aquela guèrra, lo sostèn de plusors balhaires de fons internacionaus permetèt au govèrn de restablir la situacion economica. Ansin, de 2001 a 2012, la creissença foguèt superiora a 8% e permetèt una reduccion dau taus de pauretat de 59% a 45% de la populacion. La demenicion deis ajudas internacionalas en 2012 sembla pas aver d'influéncias negativas sus aquela situacion.

Cultura[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Au sègle XIX, leis Europèus imaginèron una conquista militara de la region per lei Tutsis per explicar lo primat tutsi sus la societat rwandesa. Aquela ipotèsi es a l'ora d'ara considerada coma erronèa.
  2. (en) J.R. Luis et al., "The Levant versus the Horn of Africa: Evidence for Bidirectional Corridors of Human Migrations", American Journal of Human Genetics 74 (3): 532–544.
  3. Aquela intervencion francesa (Operacion Turquesa) es totjorn l'objècte de polemicas importantas. Èra destinada a arrestar lei chaples mai mancava d'òmes e son trabalh èra complicat per lei tensions ambé lo FPR. Ansin, d'un caire, permetèt de sauvar de Tutsis (camp de Nyarushishi) mai d'autre caire, mau capitèt d'arrestar lo genocidi, compres dins la zòna tenguda per lei soudats francés, e permetèt a mai d'un autor dau genocidi de s'escapar car lo FPR poguèt pas intrar dins lei regions ocupadas per lei Francés avans lo retirament de la fòrça Turquesa en aost.
  4. En fòra de la question deis extremistas hutus a l'origina dau genocidi, la guèrra regardèt sustot lo partiment dei ressorsas naturalas de la Republica Democratica de Còngo. Opausèt una aliança formada d'Oganda e de Rwanda (que se combateguèron brèvament en 2000 a una coalicion gropant lo govèrn de Kinshasa, Angòla, Namibia e Zimbabwe. Entraïnèt la mòrt de 4 a 4,5 milions de personas.