Guinèa Bissau

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


Guinèa Bissau
República da Guiné-Bissau

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Devisa nacionala : Unidade, Luta, Progresso
Naissença
N. a
Decès
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Religion
Membre de
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
Predecessor
Successor
Partit
Tessitura
Label discografic
Lista de cançons
Discografia
Mission de l'astronauta
Distincions e prèmis
Branca militara
Grad militar
Etapa de canonizacion
Familha nòbla
Títol de noblesa
Títol onorific
Comandament
Conflicte
Jorn de la fèsta
Direccion relativa a la posicion
Continent
Situacion
Designacion provisòria
Constellacion
Tipe d'objècte
Còs astronomic parent
Còs astronomic filh
Luòc de descobèrta
Grop d'objèctes menors
Sequéncia de Hubble
Sul còrs astronomic
Companhon de
Tipe espectral
Tipe espectral
Fus orari
Situat sus una isla
Embocadura
Tipe de lac
Lacs sus lo riu
Grop de lacs
Situat sul lac
Afluents del lac
Emissari del lac
Bacin idrografic
Massís de montanhas
Tipe de montanha
Coordenadas
Arquitècte
Remplaçat per
Tipe de bastiment
Material
Mèstre d'òbra
Sistèma d'autorotas
Societat de mantenança
Pòl d'escambis
Linha ferroviària
Operator
Aligança ferroviària
Gara
Pista
Travèrsa
País
Compausanta de
Tipe de division administrativa
Exclava de
Enclava
Capitala
Cap d'estat
Regim politic
Cap de l'executiu
Representant del partit
Cap del govèrn
Assemblada
Moneda
Lenga oficiala
Imne
Frontalièr de
Embessonatge
Subdivisions
Membre de
Sant patron
Domeni internet
Còde ISO 3166-1 alfa-2
Còde ISO 3166-1 alfa-3
Còde ISO 3166-1
Còde ISO 3166-2
Còde AITA
Còde OACI
Còde FAA
Còde INSEE
Còde de comuna
Còde del catalòg
Còde CBS
Còde GNIS
Còde GNIS Antarctica
Còde NUTS
Còde dantai
Còde de comuna alemanda
Còde de districte alemand
Còde administratiu
Còde administratiu
Còde ISTAT
Còde de gara
Còde OKATO
Còde cadastral
Còde postal
Còde telefonic internacional
Prefix telefonic nacional
Còde d'imatriculacion
Estats membres
Luòc
Lenga oficiala
País
President
Director executiu
Data de fondacion
Data de dissolucion
Sèti social
Divisions comercialas
Divisions industrialas
Compren
Branca militara
Plaça de cotacion
Afiliacion
Industria
Tèxte fondator
Filialas
Separat de
Plataforma de correspondéncia
aeroportuària
Aligança aeriana
Avion de la flòta
estadi
liga
entrenaire principal
director general
capitani
mascòta
branca militara
plaça de quotacion
D'après
Genre
Movement
Seria
Fabricant
Conceptor
Propulsion
Licéncia
Títol original
Subtítol original
Lenga originala
Lenga
Presentator
Distribucion per
Nòta de la critica
Notada per
Autor
Actor/a
Illustrator
Editor
Numèro d'edicion
País d'origina
Maison d'edicion
Luòc de publicacion
Interprèt musical
Compositor
Libretista
Productor
Label musical
Discografia
Director
Scenarist
Director de fotografia
Societat de produccion
Filmaffinity
Album de la banda sonòra
Format de ràdio
Lengatge de programacion
ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Organizator
Participant
Luòc
Festivitat
Tipe d'eleccion
Candidat



Identificants
ULAN
DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz
Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Guinèa Bissau.
Autres informacions


Lengas oficialas portugués
capitala
populacion (an)
Bissau
407 424 abitants (2007)
Superfícia 36 544 km²
Populacion
Densitat
1 611 000 (2009)[1]
44,1 ab./km²
Independéncia
- Jorn
(de Portugal)
24 de setembre de 1973
Còde telefonic +245

La Guinèa de Bissau (sovent acorchada Guinèa Bissau) es un país de l'oèst de l'Africa que confronta Senegal al nòrd, e Guinèa a l'èst e al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic.

Lo gentilici es bissauguinean -ana.

Istòria[modificar | modificar la font]

System-search.svg Veire l’article : Istòria de Guinèa Bissau.

Periòde precoloniau[modificar | modificar la font]

Coma per leis autrei país d'Africa de l'Oèst alunchats de la vau de Nigèr, l'istòria anciana de Guinèa Bissau es quasi desconeguda avans l'arribada dei premiers navegaires portugués dins lo corrent dau sègle XV. Au sègle XVII, establiguèron plusors comptadors (Cacheu, Farim, Bissau e Ziguinchor) lòng dau litorau destinats a la tracha negriera.

Dins lei tèrras interioras, un reiaume mandingue dich Gabo, probablament fondat a la fin dau sègle XIII, dominèt la region a l'èst dau rio Geba. Sa capitala èra installada a Kansala. Au sègle XVIII, de nomadas peuls s'installèron dins lei regions perifericas avans de s'infiltrar dins lei regions centralas onte venguèron dominants en 1867.

Periòde coloniau[modificar | modificar la font]

L'Africa de l'Oèst en 1875.
Colonizacion de l'Africa Occidentala entre 1882 e 1914.

Leis establiments portugués de Guinèa Bissau foguèt administrats per la colonia dau Cap Verd fins a 1941. En 1886, un acòrd ambé França permetèt de fixar lei frontieras e lo comptador de Ziguinchor foguèt vendut a París. La conquista dei regions interioras foguèt pas totjorn aisada car se lei caps peuls acceptèron la dominacion portuguesa sensa dificultat, lei tribüs maritimas refusèron e deguèron èsser somésas per fòrça. Durant aqueu periòde, Portugal s'interessèt subretot a l'esplecha dei ressorsas dau país e pauc a son desvolopament.

En 1956, lo Capverdian Amilcar Cabral fondèt lo Partit African per l'Independéncia de Guinèa e dau Cap Verd (PAIGC), d'inspiracion comunista. Trobèt de sostèns entre lei tribüs animistas dau litorau mai se turtèt a l'ostilitat dei Peuls e dau poder coloniau. En 1963, inicièt la lucha armada entraïnant, maugrat son assassinat en 1972, una lònga guèrra d'independéncia que durèt fins a la Revolucion Portuguesa de 1974.

La Guinèa Bissau independenta[modificar | modificar la font]

Lo periòde Vieira[modificar | modificar la font]

Après lo reversament de la dictatura portuguesa, Guinèa Bissau e lo Cap Verd obtenguèron rapidament son independéncia (lo 26 d'aost de 1974). Luis Cabral, fraire d'Amilcar, ne'n venguèt lo premier president e donèt una orientacion comunista au país. Assaièt tanben d'unificar lo Cap Verd e Guinèa Bissau. Pasmens, foguèt reversat en 1980 per son Premier Ministre Bernardo João Vieira qu'èra ostil a l'union entre lei doas ancianei colonias. Vieira mantenguèt la natura autoritari dau regime mai s'alunchèt dau marxisme-leninisme a partir de 1986.

Après la fin de la Guèrra Freja, foguèt obligat de liberalizar lo regime. Ganhèt just just lei premiereis eleccions liuras organizadas en 1994. Quatre ans pus tard, intrèt en conflicte ambé son cap d'estat-major, lo generau Ansumane Mané, que se mutinèt entraïnant una guèrra civila e la fugida de 200 000 abitants. Après un acòrd de patz, Vieira foguèt reversat per Mané en mai de 1999. Lo poder foguèt pasmens rapidament rendut ai civius e d'eleccions permetèron a l'oposicion de prendre la direccion dau país en genier de 2000 ambé l'eleccion de Kumba Ialá. Dins aquò, lo govèrn demorèt feble e foguèt la buta de divèrsei temptativas de còp d'estat (lo generau Mané i trobèt la mòrt en novembre de 2000). Finalament, en setembre de 2003, l'armada prenguèt dirèctament lo poder.

En 2004, d'eleccions veguèron la victòria dau PAIGC e lo retorn de Bernardo João Vieira. Mau capitèt de redreiçar la situacion economica e de tensions l'opausèron ai partits d'oposicion e ais oficiers superiors de l'armada. En 2009, foguèt sospichat de l'assassinat de Batista Tagmé Na Waié, cap de l'estat-major, e foguèt a son torn executat.

Guinèa Bissau dempuei 2009[modificar | modificar la font]

Dempuei la mòrt de Vieira, lo país conoís una instabilitat cronica e un desvolopament inquietant de la criminalitat organizada (trafec de dròga entre l'America dau Sud e Euròpa) e de la corrupcion. En 2012, lei militars interrompèron l'eleccion presidenciala amb un còp d'estat e portèron lo generau Antonio Indjai a la tèsta de Guinèa Bissau. Après de negociacions, l'armada acceptèt de restituir lo poder ai civius. En 2014, d'eleccions permetèron la reformacion d'un govèrn civiu sota la susvelhança dei fòrças armadas.

Politica[modificar | modificar la font]

Guinèa Bissau es una republica parlamentària, amb una Assemblada Nacionala Populara pluripartidaria, e tanben un president que son elegits per votacion populara. Lo president nomena lo primièr ministre après una consulta amb los partits de l'Assemblada. Lo poder es actualament al Partit African per l'Independéncia de Guinèa e Cap Verd (PAIGC). Lo president Malam Bacai Sanhá, elegit en 2012, es mòrt lo 9 de genièr de 2012. Lo president per interim Raimundo Pereira deu organizar d'eleccions abans 90 jorns.

Geografia[modificar | modificar la font]

Mapa de Guinea Bissau.

A una superfícia de 36 120 km² e una populacion de 1 611 000 abitants, l'an 2009[1]. La capitala es Bissau.

Aqueste pichon país tropical es format de tèrras bassas: lo punt culminant se tròba pas qu'a 300 m d'altitud. L'interior es una savana, e la còsta a paluns. La sason de las pluèjas altèrna amb de periòdes de vents cauds e secs provenent de Sahara. A l'intrada de l'estuari dels rius de Geba e Corubal s'estend l'archipèla dels Bijagós.

Lo clima de Guinèa Bissau es calent durant tot l'an e i a pauca variacion de temperatura: la mejana annala es 26,3 °C. La mejana annala de pluèjas es 2024 mm.

Economia[modificar | modificar la font]

De veire: Economia de Guinèa Bissau.
Guinèa-Bissau es un dels païses pus paures del monde.

Cultura[modificar | modificar la font]

La musica de Guinèa-Bissau aperten pel general al gumbe, genre musical de natura polirritmica, lo que es l'exportacion musicala mai considerabla. Malgrat aiçò, l'inestabilitat de la societat e lo relativament pichon desvolopament del meteis an fach que lo gumbe e d'autres genres associats ajan pas atengut transcender las frontièras e arribar a las grandas audiéncias.

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

  1. 1,0 1,1 Department of Economic and Social Affairs Population Division (2009) World Population Prospects, Table A.1, Nacions Unidas.