Burundi

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Devisa nacionala: Unité, Travail, Progrès
capitala
populacion (an)
Bujumbura
378 397 abitants (2003)
LocationBurundi.svg
Superfícia 27 830 km²
Populacion
Densitat
7 548 000 (2005)271 ab./km²
Independéncia
- Jorn
(de Belgica)
1 de julhet de 1962
Moneda Franc de Burundi
Ora UTC+2
Còde telefonic +257

Burundi (pr. Borondi) es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Rwanda al nòrd, Tanzania a l'èst e al sud, e la Republica Democratica de Còngo a l'oèst. Sa capitala es Bujumbura.

Lo gentilici es burundés -esa.

Geografia[modificar | modificar la font]

Istòria[modificar | modificar la font]

Lo Reiaume de Burundi[modificar | modificar la font]

Africa Orientala vèrs 1875.

En causa de l'abséncia de documents escrichs, l'istòria burundesa es mau coneguda avans l'arribada deis Europèus. Pasmens, Burundi es un estat relativament ancian que se formèt entre la fin dau sègle XVI e lo començament dau sègle XVIII dins una region poblada dempuei lo millenari I av. JC. Èra una monarquia de drech divin fòrça ierarquizada. Sei sobeirans successius, dichs mwamis, aumentèron son territòri gràcias au sostèn d'una aristocracia militara (lei Baganwas). Durant la premiera mitat dau sègle XIX, Ntare Rugamba (vèrs 1800 - vèrs 1850) donèt au reiaume de limits pròches dei frontieras actualas dau país. Son successor, Mwezi Gisabo (vèrs 1850 - 1908), renforcèt lo poder reiau mai poguèt pas empachar de guèrras dinastics qu'afebliguèron pauc a pauc lo reiaume.

Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]

Lo protectorat alemand[modificar | modificar la font]

Isolacionista, lo Reiaume de Burundi assaièt de s'opausar a la penetracion dei marchands estrangiers durant la segonda mitat dau sègle XIX. Pasmens, a la fin dau sègle, lei querèlas de succession avián fòrça afeblit lo país que poguèt pas empachar l'installacion d'un pòste militar alemand a Usumbura (a l'origina de Bujumbura) en 1899. Quatre ans pus tard, Burundi venguèt un protectorat alemand après lo Tractat de Kiganda.

Lo reiaume deguèt durbir sei frontieras ai missions catolicas e protestantas. Dins aquò, en fòra dei questions religiosas, lo poder coloniau alemand aguèt gaire d'influéncia sus la societat burundesa car durèt gaire. D'efèct, en 1916, de tropas colonias bèlgas ocupèron lo protectorat e n'expulsèron lei fòrças alemandas.

Lo mandat bèlga[modificar | modificar la font]

Après la Premiera Guèrra Mondiala, la Societat dei Nacions (SDN) donèt un mandat a Belgica per administrar lei protectorats de Rwanda e de Burundi (sota lo nom de Ruanda Ulundi). Restacat au Còngo Bèlga en 1925, patiguèt una colonizacion dura que fisèt un ròtle important ai missionaris catolics. En mai d'aquò, lei Bèlgas transformèron l'òrdre tradicionau dei societats burundesa e rwandesa e favorizèron lei Tutsis, etnia eissida de l'aristocracia guerriera de la region, au detriment dei Hutus, pòble eissit dei païsans e dei norriguiers locaus qu'èra puslèu favorizat per la Glèisa.

Fòrça afeblida per la Segonda Guèrra Mondiala, Belgica deguèt laissar mai d'autonòmia a Ruanda Ulundi après 1945. Rwanda e Burundi se separèron tornarmai durant aqueu periòde. En 1959, lo govèrn bèlga legalizèt lo multipartisme. Ais eleccions legislativas de setembre de 1961, lei Burundés chausiguèron l'Union per lo Progrès Nacionau (UPRONA) dirigit per lo prince tusi Louis Rwagasore que foguèt assassinat un mes pus tard. Pasmens, aquò arrestèt pas lo procès de desengatjament e l'independéncia de Burundi foguèt proclamada lo 1èr de julhet de 1962.

Lo Burundi contemporanèu[modificar | modificar la font]

Lo reversament de la monarquia[modificar | modificar la font]

Après l'independéncia, Mwambutsa IV (1915-1966 instaurèt una monarquia constitucionala que li permetèt de gardar lo contraròtle de la politica dau país. Pasmens, en 1965, perdiguèt leis eleccions legislativas que sei resultats donavan la majoritat ai Hutus. Mwambutsa IV refusèt de reconóisser l'escrutinh, çò qu'entraïnèt una temptativa de còp d'estat organizada per d'oficiers hutus e de chaples de Tutsis. Puei, la situacion se desgradèt rapidament e lo mwazi foguèt reversat per son fiu, lo futur Ntare V, en 1966. Dins aquò, lo sobeiran novèu gardèt pas lòngtemps lo poder car foguèt reversat en novembre de la meteissa annada per son Premier Ministre — tutsi — Michel Micombero.

La Ia Republica[modificar | modificar la font]

La Ia Republica de Burundi durèt de 1966 a 1992. Foguèt un periòde relativament caotic marcat per de conflictes recurrents entre Tutsis e Hutus. D'efèct, Michel Micombero, vengut president, instaurèt un regime autoritari de partit unic e excluguèt mai d'un Hutu de l'armada ò de l'administracion. En 1972, aquò entraïnèt una revòuta hutu que foguèt durament reprimida : de 100 000 a 300 000 Hutus foguèron executats per lo poder. Aquelei masèus decimèron l'elèit hutu e permetèron ais elèits tutsis de prendre lo contraròtle dei vilas. Pasmens, lo mantement de rivalitats importantas entre clans tutsis contunièt d'agitar lo país.

Micombero foguèt reversat per de militars tutsis en novembre de 1976 e lo luòctenent coronèu Jean-Baptiste Bagaza — egalament un Tutsi — venguèt president. Sostengut per l'UPRONA, mantenguèt la primautat tutsi sus la societat mai nomèt quauquei ministres hutus dins son govèrn. Pasmens, aquela dubertura foguèt limitada per seis esfòrç per limitar l'influéncia dau clergat catolica jutjat tròp favorable ai Hutus. En 1987, un novèu còp d'estat portèt lo major Pierre Buyoya au poder. Buyoya assaièt de melhorar la posicion dei Hutus au sen de la societat burundesa mai aquò empachèt pas de trèbols grèus dins lo nòrd. Aperaquí 50 000 Hutus s'enfugiguèron en Rwanda e i demorèron fins a la nominacion d'un Hutu, Adrien Sibomana, coma Premier Ministre.

La IIa Republica e la guèrra civila[modificar | modificar la font]

En 1992, una constitucion novèla foguèt adoptada marcant la fondacion de la IIa Republica. Lo multipartisme foguèt autorizat e leis eleccions de 1993 veguèt l'eleccion dau Hutu Melchior Ndadaye, cap dau Frònt per la Democracia en Burundi (Frodébu). Pasmens, tre lo mes d'octòbre, d'oficiers tutsis assassinèron Ndadaye e plusors dignitaris hutus. Aquò entraïnèt una guèrra civila saunosa (300 000 mòrts) e la fugida de 400 000 abitants vèrs Rwanda e Tanzania.

En genier de 1994, Cyprien Ntaryamira — un Hutu dau Frodébu — foguèt elegit a la presidéncia avans de morir tres mes pus tard dins l'avion dau president rwandés Juvénal Habyarimana. Après un lòng periòde de combats entre milícias tutsis e hutus, de negociacions comencèron en 1999 sota l'egida de Julius Nyerere e de Nelson Mandela. Permetèron la signatura deis Acòrds d'Arusha en 2000 e la fin de la guèrra en 2001.

Lo periòde de Pierre Nkurunziza[modificar | modificar la font]

Après un periòde de transicion politica consecutiva a l'intrada en vigor deis acòrds de patz, Pierre Nkurunziza foguèt elegit president en 2005. Capitèt de signar la patz ambé lei darrierei guerilhas encara activas dins lo país en 2006. Negocièt tanben lo desarmament dei rebèls e l'integracion d'una partida d'entre elei ai fòrças armadas. Pasmens, son regime venguèt rapidament autoritari e sa reeleccion en 2010 foguèt tacada per de fraudas importantas.

Leis annadas 2010 a 2015 foguèron marcadas per una aumentacion dei conflictes entre lo poder e una oposicion renfòrçada per lo retorn dei refugiats. En 2015, la reeleccion de Pierre Nkurunziza per un tresen mandat jutjada inconstitucionala per seis adversaris[1] entraïnèt ansin de violéncias novèlas, especialament dins la capitala. Lei 13 e 14 de mai, plusors oficiers assaièron sensa succès d'organizar un còp d'estat militar. Après aquela revirada, una guerilha (lei Fòrças Democraticas de Burundi, Fodebu) se formèt, çò que menaça d'entraïnar una novèla guèrra civila entre partisans e adversaris de Nkurunziza.

Cultura[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. La constitucion limita a dos lo nombre de mandats presidenciaus consecutius. Segon l'oposicion, Pierre Nkurunziza, ja elegit en 2005 e en 2010, podiá donc pas se tornar presentar en 2015. Segon lo president, n'aviá lo drech car sa premiera eleccion èra anteriora a l'adopcion de l'emendament a l'origina de la limitacion dau nombre de mandats.