Aqueste article es redigit en òc provençau.

Pandèmia

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Salta a la navegació Salta a la cerca
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.

Fairytale waring.png Aqueste article es pas acabat. Es en fasa d'escritura o de reestructuracion importanta.
  • Son estat actual es provisòri, e se deu prene amb prudéncia.
  • Una version melhorada es en preparacion e deuriá èsser disponibla dins pauc de temps. Per ne seguir l'avançament o i participar, consultatz la pagina de discussion.


Una pandèmia (mot creat durant lo sègle XVII a partir del grèc πᾶν (pan), "tot", e δῆμος (demos), "pòble" en calcar lo mot epidèmia) es una epidèmia d'una malautiá que tòca una zona fòrça granda (continent...).

Istòria[modificar | modificar la font]

Lei pandemias anticas e medievalas[modificar | modificar la font]

Lei periòdes preïstoric e antic[modificar | modificar la font]

Segon leis ipotèsis pus recentas, leis epidemias serián vengudas possiblas a partir de la Revolucion Neolitica. D'efiech, etapa finala de l'Edat de la Pèira, aqueu periòde veguèt la formacion progressiva de comunautats agricòlas sedentàrias de quauquei centenaus a quauquei miliers d'individús aguent de contactes comerciaus regulars amb d'autrei comunautats similaras[1]. Lei pandemias venguèron probablament pus frequentas amb l'aumentacion dei liames marchands e dei conflictes militars implicant un nombre creissent de vilas mai e mai poblats. Pasmens, maugrat d'indicis coma de descubèrtas arqueologicas laissant supausar l'existéncia d'epidemias de variòla en Egipte durant l'Antiquitat Auta, la premiera epidemia istoricament atestada es l'epidemia de « pèsta »[2] que decimèt Atenas en 428 avC. Aquela crisi regardèt tanben Etiopia, probabla region d'origina de la malautiá, Egipte e Pèrsia[3].

Durant lei sègles precedents, de racòntes pus precís depintèron d'autrei pandemias grèvas, principalament dins l'Empèri Roman. Aquelei tèxtes permèton de documentar lei premiereis epidemias de lèpra. Pasmens, permèton subretot de documentar doas pandemias majoras. La premiera es la Pèsta antonina que durèt de 165 a 190 entraïnant la mòrt de 5 a 15 milions d'abitants de l'Empèri. Segon leis ipotèsis actualas, èra probablament una epidemia de variòla[4]. La segonda es la Pèsta de Justinian que comencèt en 541. Causada per la pèsta bubonica, se difusèt vèrs l'èst lòng de la Rota de la Seda[5]. Plusors epidemias successivas tuèron au mens 25 milions de personas dins lo mond e la malautiá venguèt endemica dins lo bacin mediterranèu fins au sègle VIII[6][7]. Entre aquelei doas catastròfas, d'autrei pandemias son mencionadas coma la Pèsta de Ciprian de 251 a 260. Pasmens, aqueleis eveniments son mens ben coneguts e l'infeccion a l'origina dau fenomèn es rarament identificada.

Lo periòde medievau[modificar | modificar la font]

Durant l'Edat Mejana, la quantitat de documents disponibles per descriure leis epidemias aumenta, çò que permet d'obtenir mai d'informacions sus lei malautiás de l'epòca. Pasmens, en causa dei limits dei sabers medicaus, la precision demòra sovent febla. En Euròpa, lo periòde medievau pòu se devesir en doas partidas principalas. Durant la premiera, la variòla venguèt mens frequenta e la pèsta dispareguèt. En revènge, la lèpra e l'ergotisme venguèron endemics e lo paludisme, originari dei regions mediterranèas, se difusèt dins totei lei regions palunosas dau continent[8][9]. En mai d'aquò, una ò doas pandemias de gripa aguèron probablament luòc cada sègle. La segonda partida dau periòde medievau foguèt marcada per lo retorn de la pèsta que comencèt amb l'epidemia de pèsta negra deis ans 1340 que tuèt au mens 50 milions d'abitants en Euròpa e en Asia[10]. Puei, la malautiá se declarèt regularament dins de regions d'Eurasia fins au començament dau sègle XIX (segonda pandemia de pèsta).

En Asia, quauquei donadas permèton d'establir l'existéncia de pandemias grèvas durant l'Edat Mejana. En particular, una epidemia de variòla tuèt un terç de la populacion japonesa entre 735 e 737[11].

L'aparicion dei pandemias mondialas[modificar | modificar la font]

Lo periòde classic veguèt doas evolucions importantas en matèria de pandemia. La pus importanta es l'aparicion dei premierei pandemias mondialas après la descubèrta d'America per leis Europèus. D'efiech, lei conquistadors i difusèron la variòla, lo senepion, la tuberculòsi, leis aurelhons, la gripa e l'escarlatina que decimèron lei populacions mesoamericanas[12]. En retorn, menèron en Euròpa una forma fòrça virulenta de la sifilis e divèrsei fèbres tropicalas coma la malautiá de Chagas. En parallèl, l'exploracion dau litorau african permetèt l'intrada d'Africa dins lei circuits epidemics mondiaus[12].

La segonda evolucion de remarca durant aquela epòca es lo melhorament dei descripcions medicalas. Ansin, se la variòla e la pèsta demorèron generalament a la basa dei pandèmias pus grèvas, se pòu observar de pandèmias causadas per d'autrei malautiás coma la gripa. Lo tifus, especialament dins lei camps militars, lo paludisme, la tuberculòsi e la sifilis venguèron tanben de problemas pus grèus. Enfin, se fau nòtar lo cas particular deis epidemias de suseta anglesa, una malautiá dispareguda que tuèt la mitat de la populacion de certanei vilas anglesa a la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI[13].

Leis efiechs de la Revolucion Industriala[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Revolucion Industriala.

La Revolucion Industriala constituís un periòde particular dins l'istòria dei pandemias car veguèt l'aparicion dei premierei mesuras permetent de luchar d'un biais eficaç còntra certanei malautiás ancianas. Pasmens, aqueu succès demorèt limitat car l'aumentacion dei cambis internacionaus entraïnèt l'irrupcion d'infeccions novèlas.

Lei progrès de l'igièna e de la medecina[modificar | modificar la font]

Fotografia de l'Eixample, una illustracion dei teorias igienistas de la segonda mitat dau sègle XIX.

Tre lo sègle XVIII, lei progrès de la sciéncia favorizèron l'adopcion de reglementacions mai e mai estrictas destinadas a prevenir leis epidemias. Pasmens, aqueleis esfòrç prenguèron una intensitat novèla au sègle XIX amb la generalizacion dei mesuras d'igièna (creacion de comitats d'igièna permanents, politicas de renovacion urbana...). Un exemple caracteristic d'aquelei preocupacions es lo districte de l'Eixample de Barcelona[14]. Aqueu cambiament foguèt sostengut per de descubèrtas medicalas importantas coma aquelei dau premier vaccin còntra la variòla per Edward Jenner (1749-1823), dei règlas d'antisepcia per Joseph Lister (1827-1912)[15] ò dau principi de la pasteurizacion e de la vaccinacion per Louis Pasteur (1822-1895). Gràcias a aquelei mesuras, venguèt possible de sonhar de malauts tocats per de malautiás grèvas (carboncle, ràbia...).

L'aparicion de malautiás novèlas[modificar | modificar la font]

La regression malaisada dei malautiás ancianas[modificar | modificar la font]

Lei fenomèns pandemics dempuei leis ans 1970-1980[modificar | modificar la font]

Lei progrès de la lucha còntra lei malautiás[modificar | modificar la font]

Lo mantenement dei malautiás de la « pauretat »[modificar | modificar la font]

Lei pandemias actualas[modificar | modificar la font]

Caracteristicas dei pandemias[modificar | modificar la font]

Factors pandemics[modificar | modificar la font]

Descripcion teorica[modificar | modificar la font]

Mejans de lucha còntra lei pandemias[modificar | modificar la font]

La susvelhança dei malautiás[modificar | modificar la font]

Lei mejans de prevencion[modificar | modificar la font]

Lei mejans de contraròtle[modificar | modificar la font]

Lista de pandèmias majoras[modificar | modificar la font]

Annèxas[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • (fr) Mirko D. Grmek (dir.) e Bernardino Fantini, Histoire de la pensée médicale en Occident, vol. 1 : Antiquité et Moyen-Age, Éditions du Seuil, 1995.

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. (fr) Jean-Noël Biraben, « Les maladies en Europe : équilibres et ruptures de la pathocénose », dins Mirko D. Grmek (dir.) e Bernardino Fantini, Histoire de la pensée médicale en Occident, vol. 1 : Antiquité et Moyen-Age, Éditions du Seuil, 1995, pp. 285 e 297.
  2. Dins lei tèxtes antics e medievaus, lo tèrme « pèsta » es sovent utilizat per designar lei malautiás epidemicas grèvas. Lo mot pòu donc designar la pèsta ela meteissa mai tanben d'autreis infeccions grèvas coma la variòla, lo senepion ò lo tifús. Ansin, dins lo cas atenenc, lo tifús foguèt probablament la malautiá a l'origina de la pandemia.
  3. (fr) Jean-Noël Biraben, « Les maladies en Europe : équilibres et ruptures de la pathocénose », dins Mirko D. Grmek (dir.) e Bernardino Fantini, Histoire de la pensée médicale en Occident, vol. 1 : Antiquité et Moyen-Age, Éditions du Seuil, 1995, pp. 295-296.
  4. (en) R.J. Littman et M.L. Littman, "Galen and the Antonine Plague", American Journal of Philology, n° 94, 1973, pp. 243-255.
  5. Pasmens, segon lei recèrcas actualas, lo ponch d'origina de la pandemia èra probablament situat en Asia.
  6. (fr) F. De Lannoy, Pestes et épidémies au moyen-âge, Ouest-France, 2016, pp. 21-24.
  7. Pasmens, dins certanei regions, especialament lo sud de Gàllia, l'epidemia de pèsta sembla aver luòc en simultanèu amb una epidemia de variòla.
  8. (en) J. L. Boldsen, « Leprosy and mortality in the Medieval Danish village of Tirup », Am. J. Phys. Anthropol., vol. 126, n° 2,‎ febrier de 2005, pp. 159–68 .
  9. (fr) Jean-Noël Biraben, « Les maladies en Europe : équilibres et ruptures de la pathocénose », dins Mirko D. Grmek (dir.) e Bernardino Fantini, Histoire de la pensée médicale en Occident, vol. 1 : Antiquité et Moyen-Age, Éditions du Seuil, 1995, pp. 303-304.
  10. Certanei bilanç avançan la chifra de 200 milions de mòrts de la pèsta durant lo sègle XIV.
  11. (en) William Wayne Farris, Population, Disease, and Land in Early Japan, 645-900, Harvard University Asia Center, 1985, pp. 65-66.
  12. 12,0 et 12,1 (fr) Henri H. Mollaret, « Les grands fléaux », dins Mirko D. Grmek (dir.), Histoire de la pensée médicale en Occident, vol. 2 : De la Renaissance aux Lumières, Éditions du Seuil, 1997, pp. 253-254.
  13. La suseta anglesa dispareguèt d'Anglatèrra vèrs 1578. Una segonda forma mens letala, la suseta picarda, foguèt observada en França entre 1718 e 1947. Aquò permetèt de descriure lei simptòmas, especialament aquela de la forma picarda, mai l'agent patogèn es pas estat descubèrt.
  14. (ca) Lluís Permanyer, L'Eixample: 150 anys d'història, Viena Edicions, 2008.
  15. Lister es tecnicament pas l'inventor dei règlas d'asepcia. Pasmens, ne'n foguèt lo promotor pus eficaç.