Haití (estat)

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Pagina d’ajuda sus l’omonimia Pels articles omonims, vejatz Haití.

Repiblik Ayiti (ht)

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
République d’Haïti (fr)
Haití (oc)
Flag of Haiti.svg
Coat of arms of Haiti.svg

Liberté, Égalité, Fraternité

Haiti in its region.svg

Lengas oficialas Creòl haitian, Francés
Capitala Port-au-Prince
18° 32′ 00″ N 72° 20′ 00″ O / 18.533333, -72.333333 / 18.533333; -72.333333
Forma de l’Estat
President

Evans Paul (interim)
Superfícia
 - Totala
 - Aiga (%)
Classat 140en
27 750 km²
0,7 %
Populacion
 - Totala (2014)
 - Densitat
Classat 84en
9 996 731 ab.
350,27 ab./km²
IDH (2013) 0.471 ()
Moneda
 - nom occitan
 - nom officiau anglés
HTG ‎‎
Gorda
Gourde
Fus orari UTC −5
(estiu −4)
Domeni internet .ht
Indicatiu telefonic +509
Còde del país (ISO 3166) HT

Haití (en creòl haitian Ayiti, var. Aïtí) es un estat d’America Centrala e de la Cariba qu’ocupa l’oèst de l’illa d’Haití o Espanhòla. La capitala n’es Pòrt del Prince.

Lo gentilici es haician, -a (var. aïcian, -a).

Istòria[modificar | modificar la font]

Cristòl Colomb descobriguèt l’illa Espanhòla lo 5 de decembre de 1492. Al començament del sègle XVII, a causa del grand comèrci informal dels colons creòls de l'illa e qu'anava en contra del monopòli de la metropòli, lo governador espanhòl Antonio de Osorio ordenèt entre 1605 e 1606 lo despòblament de las talveras nòrd e oèst de l'illa per fin de frenar aquesta practica. Amb lo temps, las zònas despobladas de la part oèst foguèron ocupadas per filibustièrs e corsaris franceses, òmes que vivián de la caça dels bovids e dels pòrcs salvatges, del comèrci de las pèls e la cultura del tabat. Ocupèron primièrament l'illa de la Tortuga e pus tard, aquestes pòblaments faguèron que la part oèst de l'illa foguèsse reclamada per França. En 1697, pel Tractat de Ryswick, Espanha cediguèt a França aquesta part de l'illa, qu'anava constituir lo Saint Domingue francés.

Al sègle XVIII, l'Haití colonial, ocupat per França jos un sistèma esclavagista crusèl, comptava una populacion de 300 000 esclaus e a pena 12 000 personas liuras, principalament blancs e mestís.

Lo 14 d'agost de 1769 se seriá produsit a Bois-Cayman una ceremonia de la religion vodó Boukman qu'es considerada coma lo començament de la Revolucion Haiciana. Lo long procès d'independéncia a per protagonista François Dominique Toussaint-Louverture qu’entre 1793 e 1802 dirigiguèt la revolucion haiciana en afrontant espanhòls, angleses e franceses, fins a la sieuna captura, e mòrt en França.

En 1803, Jean Jacques Dessalines vencèt definitivament las tropas francesas a la Batalha de Vertierres e en 1804 proclamèt l'independéncia d'Haití, en se proclamant emperaire. En 1822, las tropas haicianas ocupèron la part orientala de l'illa d'Hispaniola (Republica Dominicana), que recuperariá la siá independéncia en 1844. La granda instabilitat politica del país serviguèt als Estats Units coma desencusa per l'ocupar e exercir aital un contraròtle absolut fins a 1934.

Los eveniments seguents rebatèron la lucha entre las autoritats mestissas e las massas popularas d'origina africana.

En 1957 foguèt elegit president François Duvalier. Conegut popularament coma Papa Doc, governèt d'un biais dictatorial amb l’ajuda militara e financièra dels Estats Units e en 1964 se faguèt proclamar president per la vida. Lo filh Jean-Claude Duvalier (Baby Doc) li succediguèt en 1971. En genièr de 1986 una insurreccion populara lo forcèt a s’exiliar. L’armada prenguèt lo poder e formèt un Conselh Nacional de Govèrn, presidit pel general Henri Namphy.


Politica[modificar | modificar la font]

Geografia[modificar | modificar la font]

Economia[modificar | modificar la font]

Veire l'article: Economia d'Haití.

Haití es un dels païses pus paures del monde.

Cultura[modificar | modificar la font]

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]