Nicaragua

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Nicaragua
República de Nicaragua

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Devisa nacionala : Pro Mundi Beneficio
Naissença
N. a
Decès
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Religion
Membre de
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
Predecessor
Successor
Partit
Tessitura
Label discografic
Lista de cançons
Discografia
Mission de l'astronauta
Distincions e prèmis
Branca militara
Grad militar
Etapa de canonizacion
Familha nòbla
Títol de noblesa
Títol onorific
Comandament
Conflicte
Jorn de la fèsta
Direccion relativa a la posicion
Continent
Situacion
Designacion provisòria
Constellacion
Tipe d'objècte
Còs astronomic parent
Còs astronomic filh
Luòc de descobèrta
Grop d'objèctes menors
Sequéncia de Hubble
Sul còrs astronomic
Companhon de
Tipe espectral
Tipe espectral
Fus orari
Situat sus una isla
Embocadura
Tipe de lac
Lacs sus lo riu
Grop de lacs
Situat sul lac
Afluents del lac
Emissari del lac
Bacin idrografic
Massís de montanhas
Tipe de montanha
Coordenadas
Arquitècte
Remplaçat per
Tipe de bastiment
Material
Mèstre d'òbra
Sistèma d'autorotas
Societat de mantenança
Pòl d'escambis
Linha ferroviària
Operator
Aligança ferroviària
Gara
Pista
Travèrsa
País
Compausanta de
Tipe de division administrativa
Exclava de
Enclava
Capitala
Cap d'estat
Regim politic
Cap de l'executiu
Representant del partit
Cap del govèrn
Assemblada
Moneda
Lenga oficiala
Imne
Frontalièr de
Embessonatge
Subdivisions
Membre de
Sant patron
Domeni internet
Còde ISO 3166-1 alfa-2
Còde ISO 3166-1 alfa-3
Còde ISO 3166-1
Còde ISO 3166-2
Còde AITA
Còde OACI
Còde FAA
Còde INSEE
Còde de comuna
Còde del catalòg
Còde CBS
Còde GNIS
Còde GNIS Antarctica
Còde NUTS
Còde dantai
Còde de comuna alemanda
Còde de districte alemand
Còde administratiu
Còde administratiu
Còde ISTAT
Còde de gara
Còde OKATO
Còde cadastral
Còde postal
Còde telefonic internacional
Prefix telefonic nacional
Còde d'imatriculacion
Estats membres
Luòc
Lenga oficiala
País
President
Director executiu
Data de fondacion
Data de dissolucion
Sèti social
Divisions comercialas
Divisions industrialas
Compren
Branca militara
Plaça de cotacion
Afiliacion
Industria
Tèxte fondator
Filialas
Separat de
Plataforma de correspondéncia
aeroportuària
Aligança aeriana
Avion de la flòta
estadi
liga
entrenaire principal
director general
capitani
mascòta
branca militara
plaça de quotacion
D'après
Genre
Movement
Seria
Fabricant
Conceptor
Propulsion
Licéncia
Títol original
Subtítol original
Lenga originala
Lenga
Presentator
Distribucion per
Nòta de la critica
Notada per
Autor
Actor/a
Illustrator
Editor
Numèro d'edicion
País d'origina
Maison d'edicion
Luòc de publicacion
Interprèt musical
Compositor
Libretista
Productor
Label musical
Discografia
Director
Scenarist
Director de fotografia
Societat de produccion
Filmaffinity
Album de la banda sonòra
Format de ràdio
Lengatge de programacion
ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Organizator
Participant
Luòc
Festivitat
Tipe d'eleccion
Candidat



Identificants
ULAN
DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz
Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Nicaragua.
Autres informacions


capitala
populacion (an)
Managua
1 097 611 abitants (2003)
Superfícia 129 494 km²
Populacion
Densitat
5 465 100 (2005)
Independéncia
- Jorn
(d'Espanha)
15 de setembre de 1821
Ora UTC-6
Còde telefonic +505

Nicaragua es un Estat d'America Centrala que confronta Honduras al nòrd e la Còsta Rica al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Pacific e a l'èst es bordat per la Mar Cariba.

La siá capitala es Managua.

Lo gentilici es nicaragüenc -a.

Geografia[modificar | modificar la font]

Istòria[modificar | modificar la font]

Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]

Lo territòri nicaragüenc sembla restat per l'èsser uman dempuei 8 000 ans. Veguèt pas lo desvolopament de civilizacions urbanas e ierarquizadas. Au sègle XVI, a l'arribada deis Espanhòus, èra poblat per de tribüs nomadas e agropastoralas :

Lei grops atlantics èran lingüisticament e culturalament liats ai pòbles dau nòrd de Colómbia. Leis autrei parlavan de lengas pròchas dau nahuatl e partejavan probablament una origina mexicana.

Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]

Nicaragua foguèt descubèrt per Cristòl Colomb en 1502. Sa colonizacion comencèt en 1522 amb una expedicion organizada per lo conquistador Gil González Dávila. Foguèt relativament aisada e la populacion indigèna foguèt rapidament anientada per lei malautiás e l'esclavatge. La colonia foguèt integrada au sen de la Capitanariá Generala de Guatemala. Una capitala administrativa foguèt installada a León. Pasmens, en causa de l'abséncia de metaus preciós ò de ressorsas agricòlas, lo país interessèt gaire lo poder espanhòu. En particular, ges de garnison importanta foguèt desplegada dins la region en despiech d'incursions francesas, anglesas e olandesas lòng de la costat atlantica.

Lo periòde dei Províncias Unidas d'America[modificar | modificar la font]

L'independéncia de Nicaragua foguèt proclamada en 1821 après una insureccion relativament pacifica en causa de l'abséncia de tropas espanhòlas. Brèvament integrat au sen de l'Empèri Mexican de 1822-1823, Nicaragua faguèt partida dei Províncias Unidas d'America ambé leis autrei colonias d'America Centrala vengudas independentas.

Coma leis autrei membres de la federacion, Nicaragua foguèt devesit per lei tensions entre liberaus e conservators. Pasmens, dins lo país, aquela situacion foguèt agravada per lei rivalitats geograficas entre León, centre de l'elèit liberau, e Granada onte viviá la màger part dei proprietaris terrens conservators. Una tiera de guèrras civilas opausèt lei dos camps e lo govèrn federau mandèt de tropas per restablir l'òrdre en 1830-1833. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent e lei Províncias Unidas d'America s'afondrèron en 1838-1839.

Lo Nicaragua independent[modificar | modificar la font]

Lo desvolopament de l'influéncia estatsunidenca[modificar | modificar la font]

En causa de sa posicion estrategica entre lei dos oceans, lo Nicaragua independent venguèt sensa tardar un enjòc dei luchas d'influéncia entre poissanças imperialistas. En 1850, un tractat entre lo Reiaume Unit e leis Estats Units d'America laissèt camp liure ai segonds.

En Nicaragua, la capitala foguèt desplaçada en 1852 a Managua per arrestar lei conflictes de primautat entre León e Granada. Pasmens, aquò permetèt pas d'arrestar lei guèrras civilas entre liberaus e conservators. Ansin, en 1855, un aventurier estatsunidenc dich William Walker e un grop de mercenaris prenguèron lo contraròtle dau país. Lei Nicaragüencs se liberèron en 1857. Fins a 1893, Nicaragua foguèt dirigit per de govèrns conservators. Gràcias au sostèn deis Estats Units, desvolopèron la produccion de cafè que venguèt lo còr de l'economia nacionala. En mai d'aquò, aprofichant lo retirament britanic de la region, poguèron annexar lo reiaume dei Mosquitos qu'èra plus protegit per Londres[1].

En 1893, lo generau liberau José Santos Zelaya reversèt lei conservators e prenguèt lo poder. Modernizèt lei plantacions de cafè. Pasmens, venguèt pauc a pauc ostil ais Estats Units quand Panamà foguèt chausit per la construccion dau canau transoceanic. En 1909, aquò entraïnèt lo desbarcament de tropas estatsunidencas que restabliguèron lei conservators.

Pasmens, aqueu retorn foguèt mau acceptada per la populacion e lei trèbols se multipliquèron entraïnant una segonda ocupacion estatsunidenca de 1912 a 1925. Tre sa partença, la guèrra civila prenguèt mai e una tresen periòde d'ocupacion estatsunidenc se debanèt de 1926 a 1933. Lo generau Augusto Sandino menèt una guerilha qu'infligiguèt plusors desfachas ai soudats estatsunidencs. Per limitar sei pèrdas, Washington formèt una armada nicaragüenca fidèla a seis interès. Après lo retirament estatsunidenc, Sandino arrestèt lo combat mai foguèt assassinat en 1934 per la garda nacionala dau generau Anastasio Somoza García.

La dinastia dei Somoza[modificar | modificar la font]

Après l'assassinat de Sandino, Anastasio Somoza García èra vengut lo cap vertadier dau país e prenguèt oficialament lo poder en 1936. Sostengut per leis Estats Units, organizèt una dictatura relativament abila. D'efèct, tolerèt l'existéncia d'una oposicion legala e infiltrèt lei sindicats e lei movements politics advèrs, çò que li permetèt de devesir seis oposants e de gardar aisament lo poder. Aquò li permetèt pereu de prendre lo contraròtle dei richessas dau país e sa familha acampèt una fortuna considerabla fins a son reversament en 1979[2].

Pasmens, lo sistèma Somoza se turtèt pauc a pauc a l'oposicion pus virulenta dei marxistas que capitèron de l'assassinar en 1956. Sei fius Luis Somoza Debayle, president, e Anastasio Somoza Debayle, cap de la garda nacionala e cap vertadier dau regime, lo remplacèron. En 1967, après la mòrt de Luis, Anastasio venguèt oficialament president. Cinc ans pus tard, la capitala foguèt destrucha per un tèrratrem que tuèt 10 000 abitants e laissèt 500 000 personas sensa ostau.

L'amplor de la catastròfa, agravada per lei destornaments de l'ajuda internacionala organizats per lo president, permetèt de renfòrçar l'oposicion marxista incarnada per la guerilha dau Frònt Sandinista de Liberacion Nacionala (FSLN) fondat en 1961 en Cuba. A partir de 1974, la lèi marciala foguèt proclamada e la garda nacionala multipliquèt leis atrocitats còntra lei sandinistas. Pasmens, aquò empachèt lei progrès dau FSLN e privèt lo regime dau sostèn estatsunidenc. Ansin, en julhet de 1979, lei sandinistas capitèron de prendre Managua e Somoza foguèt obligat de s'enfugir.

Lo periòde sandinista[modificar | modificar la font]

Après la victòria còntra Somoza, lei sandinistas assaièron sensa succès d'associar de moderats a sa politica. De mai, sa politica relativament ambiciosa (reforma agrària, melhorament dei sistèmas d'educacion e de santat... etc.) se turtèron a d'interès privats poderós, especialament au sen de la Glèisa. Aquò foguèt agravat en 1981 per la victòria electorala de Ronald Reagan que decidèt d'eliminar aqueu regime comunista.

Washington sostenguèt donc la creacion d'una guerilha antisandinista (la Contra) que menèt d'incursions còntra Nicaragua a partir d'Onduras. Leis Estatsunidencs organizèron tanben un embarg de Nicaragua e minèron certanei pòrts dau país[3]. Lei combats comencèron en 1982. Managua proclamèt l'estat d'urgéncia dins lo corrent de l'annada, establiguèt un servici militar obligatòri e recebèt una ajuda cubana. Aquò li permetèt de resistir militarament. Pasmens, lo president Daniel Ortega, elegit en 1984, poguèt pas empachar l'afondrament progressiu de l'economia nicaragüenca. En 1987, foguèt donc obligat de començar de negociacions ambé la Contra. Puei, en 1990, perdiguèt d'eleccions còntra Violeta Barrios de Chamorro e laissèt lo poder.

Nicaragua après 1990[modificar | modificar la font]

Violeta Barrios de Chamorro dirigiguèt Nicaragua de 1990 a 1997. Capitèt de restablir la patz e de redreiçar la situacion economica gràcias a la fin de l'embarg estatsunidenc. Comencèt pereu de liberalizar l'economia dau país maugrat lei criticas dei sandinistas demorats relativament influents au parlament. Foguèt remplaçada per dos presidents conservators, Arnoldo Alemán (1997-2002) e Enrique Bolaños Geyer (2002-2007), que renforcèron la liberalizacion economica. Pasmens, favorizèron tanben lo desvolopament de la corrupcion e lo premier foguèt condamnat a 20 ans de preson. Autra dificultat, en 1998, lo ciclon Mitch destruguèt la màger part dau territòri (3 800 mòrts, 500 000 a 800 000 sensa ostau).

En 2007, Daniel Ortega foguèt donc tornarmai elegit president. Engatjèt son país au sen de l'Aliança Bolivariana per leis Americas e adoptèt divèrsei reformas socialas. Pasmens, d'un biais paradoxau, foguèt tanben obligat de far vòtar de lèis fòrça regressivas regardant lei drechs dei fremas (enebiment de l'avortament... etc.) per mantenir son aliança amb un partit catolic que fa partida de sa majoritat. En novembre de 2011, foguèt aisament tornat elegir a la presidéncia.

Cultura[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Lo reiaume obtenguèt una autonòmia intèrna que foguèt suprimida en 1894.
  2. Lei Somoza èran proprietaris d'un tèrç dei tèrras agricòlas e deis industrias pus importantas de Nicaragua.
  3. En 1986, la Cort Internacionala de Justícia reconoguèt lo caractèr illegau deis atacas estatsunidencas còntra Nicaragua e condamnèt Washington a pagar una indemnitat de 17 miliards de dolars. Lo govèrn estatsunidenc refusèt de reconóisser lo jutjament.