Soïssa

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Wikipèdia:Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver
Devisa nacionala: Unus pro omnibus, omnes pro uno
capitala
populacion (an)
Bèrna
122 500 abitants (2001)
Ciutat mai granda
populacion (an)
Zuric
340 900 abitants (2001)
President de la Federacion Eveline Widmer-Schlumpf (en 2012)
Superfícia 41 285 km2
Populacion 7 261 200 ab. (2001)
Creacion de la Confederacion
Federacion
1èr d'agost de 1291
1848
Moneda Franc soís
Ora
Ora d'estiu
UTC+1
UTC+2
Imne nacional Cantique suisse/Schweizerpsalm/Salmo svizzero/Psalm svizzer
Còde telefonic +41

Soïssa (en alemand Schweiz, en francés, francomtés e francoprovençal Suisse, en italian Svizzera, en lombard Svizera, en romanch Svizra), oficialament la Confederacion Soïssa (o Confederacion Elvetica), es un estat del centre d'Euròpa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Alemanha a nòrd, Liechtenstein e Àustria a l'èst, Itàlia al sud e França a l'oèst. Se designa sovent Soïssa amb l'abreviacion escricha CH (del latin Confœderatio Helvetica "Confederacion Soïssa").

Sa capitala es Bèrna.

Lo gentilici es soís, soïssa (plural soïsses (o soís), soïssas).

Istòria[modificar | modificar la font]

De veire: Istòria de Soïssa

Çò congost Große Scheidegg en Soïssa

Eth 1291, representants des tres costats de Uri, Schwyz e Unterwalden signèren era Carta dera Aliança, que les junhec ne la lute eth contra deth govèrn des Habsborg, es qu'er aqueth temps controtlauen eth tròn alemand imperiau deth Sant Empèri Roman Germanic. Ara batalha de Morgarten çò 1315, es soïssi derrotèren era armada des Habsborg en tot assegurar atau era sua quasi-independéncia coma Confederacion Elvetica. Ath Tractat de Vestfàlia (1798), es païsi europèus arreconeisheren era independéncia de Soïssa deth Sant Empèri Roman e era sua neutralitat. Eth 1798, es armades dera Revolucion Francesa conquistèren Soïssa. Eth Congrès de Viena de 1815 restablic era independéncia soïssa e es poténcies europèes acceptèren arreconéisher permanentaments era neutralitat soïssa. Soïssa adoptèc ua constitucion federau ath 1848, reformada prigondaments eth 1874, qu'establic responsabilitat federau entàs ahèrs legaus, de defensa e de comèrç. Dempús d'alavetz ei contínua era melhora politica, economica e sociau qu'a caracterizat Soïssa. Es soïssi son coneishudi pera sua istorica neutralitat e entà non auer participat militarment eth cap des guèrres mondiaus. Eth 2002 Soïssa se convertic pleaments eth membre des Nacions Junhudes.

Politica[modificar | modificar la font]

De veire: Cantons soïsses

Geografia[modificar | modificar la font]

Sz-map.png

De veire: Cantons soïsses

  • Superfícia: 41 284 km²
  • Distància nòrd-sud: 220 km
  • Distància oèst-èst: 348 km
  • Punt culminant: 4634 m (la punta Dufour dins lo massís del mont Ròse, Valés)
  • Luòc mai bas: 193 m (lac Major, Tessin)

Soïssa a tres grandas regions naturalas:

  • Los Alps que forman 60% del territòri soís amb tres partidas:
    • L'Engadina a l'èst dins lo canton dels Grisons (punt culminant: Piz Bernina - 4049 m)
    • Los Alps de l'Oberland Bernés (punt culminant: Finsteraarhorn - 4274 m)
    • Los Alps Peninas (punt culminant: Punta Dufour, mont Ròse - 4634 m)
  • Entre aquestas doas cadenas de montanhas se tròba lo Platèu Soís que concentra la màger part de la populacion (30% del territòri soís).

Vilas principalas:

2880 comunas soïssas e 26 cantons.

Economia[modificar | modificar la font]

De veire: Economia de Soïssa

Cultura[modificar | modificar la font]

Soïssa es situada entre de grands païses europèus qu'an influenciat sas lengas e sas culturas. A quatre lengas oficialas : l’alemand (64%) al nòrd e al centre, lo francés (19%) a l’oèst, l’italian (8%) al sud, e lo romanch qu'es una lenga romanica parlada per una minoritat pichona (1%) dins lo sud-èst del canton dels Grisons. L'alemand parlat en Soïssa Alamanica es un dialècte apelat soís alemand o schwyzerdütsch. Fòrça Soïsses parlan mai d'una lenga, e los residents e trabalhaires estranhs son mai de 20% de la populacion activa.

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Jean-Jacques Bouquet (2005). Edicions PUF: Histoire de la Suisse (en francés). 

Edgar Bonjour (1970). Edicions Helbing & Lichtenhahn: Geschichte der schweizerischen Neutralität (en alemand). 

Grégoire Nappey (2007). Edicions LEP: Histoire Suisse (en francés). 



Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]