Cultura de La Tène

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Edats preïstoricas
O   La Tène   Protoistòria
  Hallstatt
Edat del Fèrre
  Bronze final  
  Bronze mejan
  Bronze ancian
Edat del Bronze
    Calcolitic    
  Neolitic Preïstòria
Mesolitic / Epipal.
P     Paleolitic superior  
    Paleolitic mejan
    Paleolitic inferior
  Paleolitic
Edat de la Pèira

La cultura de La Tène, tanben coneguda coma Edat dau Fèrre II, foguèt lo darrier periòde de l'Edat dau Fèrre e se desvolopèt tre 500 avC fins a 200 avC. Es una cultura majoritariament cèlta, que son nuclèu es dins leis Aups, encara que pendent son apogèu s'estendèt tanben au centre d'Euròpa, en França, au nòrd d'Espanha, dins leis Illas Britanicas e a una partida de l'èst d'Euròpa. Aquela civilizacion a dos tipes d'installacions:

  • D'unas fortificadas, amb un bastion de pèiras, enrodat per un valat pichon. Au dintre i aviá d'ostaus de fusta de forma rectangulara.
  • D'abitats ruraus: gropes pichons d'ostaus de fusta, tant de forma rectangulara coma quadrangulara. Son comuns leis assetaments dins de vaus.

Pendent lo periòde finau d'aquela cultura, l'abitat caracteristic foguèt l'oppidum, una estructura creada en respònsa ais invasions d'autrei pòbles, e que son de fortificacions autenticas, segon Juli Cesar. Aqueleis oppida se plaçavan pròche de jaciments de matèrias primieras o de vias comercialas, e èran d'autentics centres economics. An una agricultura extensiva, en ocupant de territòris grands. I a de molins redons dempuei lo sègle III avC, e de molins giratòris dempuei lo sègle II avC. Lo bestiau bovin provesissiá lo lach e la màger part de la carn que se consumissiá. Per contra, lo bestiau ovin produsiá de lana. Foguèt tanben fòrça important lo contraròtle de la produccion dau fèrre, que podriá èsser estat la basa de sa riquesa. Dins lei necròpolis son fòrça comuns leis enterraments amb de carris de doas ròdas, e tanben lei vas ceramics d'origina grèga e etrusca. Dins lei tombas masculinas predominan leis armas, mentre que dins lei femeninas i a d'ornaments e de paraments per lo vestit. Lo rite funerari pendent lei sègles IV e III avC es aqueu d'enterrament sens tumul, mentre qu'au sègle II aC. aumenta lo rite d'incineracion. Se caracteriza per una unitat culturala dei cèltas, e un sentiment d'unitat a travèrs lei druidas o lei capelans.

Entre lei novèus pòbles indoeuropèus, lei gals arriban dins la Peninsula Iberica vèrs 500 avC. Encara que la [[cultura d'Hallstatt] perdurèt, lei gals laissèron de nombrosei tralhas de sa penetracion. La toponimia indica son passatge per Aragon, amb de noms coma lo riu Gálligo e lo riu Arva, de ciutats coma Mallén, Gallur, Mogallón, Munebrega, Gallocanta, Fòrum Gallorum, Galicum, Gorum, Arcobriga..., e d'autres toponims mens coneguts. Lei gals pòrtan a Espanha la cultura de La Tène. L'invasion se produguèt dins la zona aragonesa e dins la vau centrala d'Èbre. Amb lei gals s'introdutz aquesta cultura de La Tène. Lei cèltas de la cultura post-hallstattica foguèron influenciats e liats amb la cultura de La Tène, çò qu'origina de clans tribaus, que dins sa capitala confederala s'emetiá de vegadas de moneda. Amb l'arribada de la poblacion gala, lei trachs fisics, de caractèr e culturaus dei cèltas peninsulars prenon de caracteristicas marcadas. Encara que lei cèltas peninsulars avián una talha auta, lei gals èran encara pus auts. Totei lei pòbles cèltas èran valents e exaltats; fasián de combats a mòrt e tuavan sei pròprias familhas se lei vesián en perilh. Èran austèrs e leiaus. Quand vencián, respectavan l'enemic. Avián un gost grand per la bevenda. Èran arrogants, cèrcagarrolhas e creduls. Leis òmes s'arrasavan la cara, mas laissavan de mostaches grands e de peus lòngs. Lei femnas se curbián la testa amb un vel, montat sus un aparelh de fèrre. Portavan de tunicas e s'adornavan amb de braçalets e colarets.

Per l'agricultura utilizavan l'araire de doas ròdas. Bevián de vin, d'idromèu, de cervesa e de citre. Manjavan de pan e de carn. Se crei que descubriguèron lo sabon, que son nom ven del mot cèlta sapo e lor atribuisson d'autras invencions.

La ceramica ofrís pas de modificacions. Seguís en èssent sens decorar o decorada amb de pintura roja, benlèu d'influéncia iberica (encara que pus simpla qu'aquela). Leis urnas èran generalament esfericas, coma lei vas (esferics, de pè aut). Se tròba tanben de vas dobles conics de derivacion hallstattica. Se comença d'utilizar lo torn. Leis espasas de l'epòca èran lòngas, que lei cenhián au costat drech. Utilizavan tanben d'escuts de cuèr de l'autor d'un òme, e usavan d'arcs e de flèchas, ondas e carris e lanças lòngas amb de ponchas de fèrre. Utilizavan tanben de ponhaus, de casques...

Lei ciutats cèltas avián de noms acabats en -dunum (« castèu ») e -briga (« fortificacion »). Lei cèltas dau periòde de La Tène avián coma basa la familha, qu'èra sota lo cum o assemblada de familhas emparentadas, amb un cap comun (institucion similara au clan deis escocés) e un emblèma diferenciau (un objècte naturau dessenhat sus de pèiras que marcava lei limits de sei domenis). Cada cum governava una comunautat, que son centre èra lo vertcum (vila del clan) consistent en una fortificacion au centre d'una fortificacion generalament circulara bastida sus una zona auta. La tribú èra l'ensems dei cums. Lei tribús èran de divisions generalas qu'avián un castèu centrau, benlèu un luòc comun de culte, mas cada cum èra absoludament independent. Lo cap dau cum aviá un còs especiau de devòts, que l'assistissiá dins la guèrra e que se suicidava après sa mòrt. Lo cap aviá un poder absolut. En cas de guèrra podián s'acampar divèrsei ciutats o mai d'un cum, que chausissián un cap de guèrra. Excepcionalament lei tribús se podián confederar. Per la guèrra dispausavan d'unitats d'infantariá e de cavalariá perfèctament entrenadas dins lor foncion.

Lei practicas religiosas èran complèxas. La cultura de La Tène adorava leis animaus caçats, leis domestics (cavaus, braus, ases, motons...), leis aubres, bòscs e fruchs, lei deitats femeninas agràrias, la feconditat dei plantas, lei dieus dau comèrci, de la musica, de la guèrra, de la mar, dei rius, dei fònts e d'autres; donavan de culte ais armas (martèu, fauç, borra e espasa); lei caps dei cum èran considerats coma de dieus, oma mai d'un eròi. Se proïbissiá de manjar cèrteis animaus (la galina, l'auca e la lèbre). Èran supersticiós. Cresián fermament en una autra vida après la mòrt. Sembla que mai d'una practica religiosa exigissiá de sacrificis umans. Se coneisson quauqueis uns de sei dieus, que lei principaus èran Neto (dieu dau Soleu), Endovèlic (dieu de la bontat) e Atecina (la divessa apelada Proserpina per leis ibèrs). Leis abitats de la populacion avián melhorat, e l'ostau tipic a l'epòca èra de tres membres: vestibul, cosina e dormitòri, amb un *cerèr o magazin sota lo *solèr.