Genèva
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
 |
S'es demandat de verificar l'ortografia o la gramatica d'aqueste article; lo podètz corregir en lo modificant. Se venètz d'apausar lo bendèl, clicatz sus aqueste ligam per crear la discussion.
S'es la redaccion o la presentacion que son de reveire, mercé de pausar lo modèl {{Redaccion}}. |
|
||
| País |  Soïssa |
|
| Canton | Genèva | |
| Superfícia | 15,86 km² | |
| Populacion | 185 524 (2007) | |
| Altitud | 374 m | |
 |
||
Genèva (en arpitan Geneva, en francés Genève) es la segonda vila de Soïssa e lo cap-luòc del canton de Genèva. La vila compta 185 524 abitants al començament de l'annada 2007. Son airal urban forma una aglomeracion transfrontalièra, lo bacin francovaudogenevés, que s'alarga sus lo canton de Vaud e los departaments franceses d'Ain e de l'Auta Savòia, per un total de 760 000 abitants.
Lo canton de Genèva compta 445 000 abitants. Genèva es la segonda plaça financièra de Soïssa.
Lo gentilici es genevés -esa.
[Modificar] Geografia
Centre comercial, bancari, intellectual e universitari, la vila se desvolopa a l'endrech onte Ròse quita lo lac Leman e a la jonhença del flume amb Arva. Se tròba dins una conca, encastrada per los Voirons, lo Salèvi, lo Mont de Sion, lo Vuache (departament de l'Auta Savòia) e Jura (departament d'Ain), montanhas que se tròban totas sul territòri francés (parcialament per Jura qu'es en granda part en Soïssa).
[Modificar] Istòria
Durent l'Antiquitat, la sosmision romana del país dels Alobroges entervent en 121 avans J.-C. Genèva devent alòrs una avançada al nòrd de la provinça de la Gàllia transalpina. L'amenatjament d'un pòrt entervèn en 123-105 av. J.-C. La vila es alòrs constituada d'una pichoneta aglomeracion onte las demoranças son bastidas en fustas e en bardís. Genèva entra dins l'istòria en 52 av. J.-C., quora Juli Cesar menciona son passatge dins aquela ciutat (Genua) dins ses Comentaris sus la Guèrra de las Gàllias (De Bello Gallico). Volant empachar lo passatge dels Helvetes, Cesar copa lo pont sus lo Ròse. Quora Cesar s'aisa provisoriament amb ses tropas en 58 av. J.-C., l'opidum s'agrandiguèt encara devent dès lòrs una vila romana (vicus puei civitas).
Per un diplome de 1162, l'emperador Frederic Barbarossa establiguèt l'independéncia dels bisbes de Geneva coneguts coma principis de l'Empèri. A la debuta del sègle XIII entervenguèt un tresen poder : l'Ostal de Savòia. Lo còmte de Savòia s'apoderar en 1250 dau castèl del Borg-de-Forn.
Engagada per son bisbe als costats del duc de Borgonha dins la guèrra de Borgonha, Genèva es menaçada per los Soïsses après lor vitòria e condam en 1475 a pagar une amenda importanta. Un tractat de 1526 entra Genèva, Bèrna e Friborg annonça la fin del poder del bisbe e l'emergencia d'una senhoria autonoma. Los Eidguenots, partisans dels Confederats, fon aprovar lo tractat per lo Conselh general lo 25 de febrièr.
A partir de 1526, dels mercants alemans abrandan a Genèva las ideas de la Refòrma luteriena demest los comerçants geneveses e se abrandant dins la populacion sos l'influença de predicadors coma Guilhèm Farèl.
La Refòrma es adoptada lo 21 de mai de 1536 en meteis tèmps que l'obligacion d'enviar seis enfants a l'escòla. Genèva devent dès lòrs lo centre dau calvinisme e se troba subrenomada la « Roma protestanta ». Arrivat a Genèva en julhet de 1536, Joan Calvin aurà una granda influença, en tant que president de la Companhia dels pastors, sus tots los aspects de la vita genevesa. La republica proclamada sos lo nom de « Sobeiranetat de Genèva », en rediga las Ordenanças de la Glèisa en 1541 puei los Edictes civils en 1543 que serviràn de constitucion a la nòva republica.
Dès son aveniment en 1580, las atacas del duc Carles Emanuèu I de Savòia se multiplican. Genèva estend alòrs son aligança amb Solothurn, Zuric e França.
Lo 11 de decembre de 1602, l'ataca de nuèch dels Savòiards es defacha per los geneveses e es demorada dins l'istòria sos lo nom d'« Escalade », acompelit lo duc a aceptar una patz durador sagelada per lo tractat de Sant Julian lo 12 de julhet de 1603 que conegue l'independéncia de la ciutat. Sus lo plan economic, de nombròs protestants italians mai surtot franceses doblen la populacion durant las annadas 1550 e donan un nòu dinamisme a la vila.
Lo sègle XVIII, economicament e culturalament flòrissant, es bolegat per dels trebols politics que los contemporanèus li dison las « revolucions de Genèva ». Foguèron dels rebelions entre los ciutadans (aristocrates e borgés) e lo pople sensa dreches.
Lo 15 de abril de 1798, lo Tractat de Reünion entegra Genèva au territòri de França. Fin d'agost, après aver desvolut a sa sobeiranetat e a ses aliganças, Genèva es causida coma prefectura e cap-luòc del departament de Leman. Genèva devèn alòrs una vila françesa parmi d'altres e ses abitants fon l'experiència del centralisme napoleonian. Mai la defacha de l'armada napoleoniena li rend son independéncia.
Malgrat la crenta dels catolics soïsses adrech la « Roma protestanta » e als trebols qu'a conegut al sègle XVIII, l'estacament es sinhat lo 19 de mai de 1815.
La mission internacionala de la vila s'afortit particularament amb la faurià del Comitat International de la Crotz Roja en 1863 per Guilhèm Henri Dufour e après la Primièra Guèrra Mondiala : devèn — notadament per l'actatge de Gustau Ador e William Rappard — lo sèti de la Societat de las Nacions en 1919. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo sèti europèu de l'Organizacion de las Nacions Unidas e de desenas d'organizacions internacionalas s'aisa a Genèva, ço que serà profitable al desvolopament del torisme de lésers e d'afares. Amb l'arribada de las annadas 1960, Genèva es una de las premièras regions soïsses onte los movaments xenofobs e comunistas conoisson un cèrt escasuda, mai tambèn lo tresen canton a acordar lo drech de vòte cantonal e comunal a las femnas.
