Canadà

Canada
(Detalhs) (Detalhs)
Devisa nacionala : A Mari Usque Ad Mare
Lengas oficialas	francés e anglés
Capitala populacion (an)	Ottawa 812 129 abitants (2006)
Reina	Elisabeta II del Reialme Unit
Governador general	David Lloyd Johnston
Primièr ministre	Stephen Harper
Superfícia	9 984 670 km²
Populacion Densitat	32 989 100 (2007) 3,2 ab/km²
Independéncia - Jorn	(del Reialme Unit) 1 de julhet de 1867
Moneda	Dolar canadian
Ora Ora d'estiu	UTC +3:30 / UTC-8 UTC-2:30 / UTC-7
Imne nacional	O Canada
ISO-3166 (Internet)	.ca
Còde telefonic	+ 1

Canadà es lo segond país del mond per la superfícia totala, e lo pus grand de las Americas. Es bordat al nòrd-oèst per l'estat american d'Alaska e al sud per lo territòri continental dels Estats Units d'America e s'espandís d'èst en oèst entre Ocean Atlantic e Ocean Pacific.

Lo gentilici es canadian -a (o canadenc -a).

Etimologia

Lo nom Canadà ven del mot laurencian (lenga iroquesa) kanata, que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la vila de Quebèc actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés Jacques Cartier cap al vilatge de Stadacona. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de Canadà per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de Donnacona (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de Canadà.

Istòria

Los estudis arqueologics e genetics an indicat una preséncia umana dins la region del nòrd de Yukon 26 500 ans i a, e al sud d'Ontàrio 9500 ans i a. Las zonas umidas d'Old Crow Flats e las caunas de Bluefish son dos dels primièrs sites arqueologics d'abitacions umanas (paleoindians) en Canadà. Las caracteristicas de las societats aborigènas canadencas èran de poblaments permanents, l'agricultura, una ieraquia societala complèxa, e de malhums de negòci. D'unas d'aquelas culturas desapareguèron al moment de l'arribada dels exploradors a la fin del sègle XV al debut del XVIen, e foguèron pas descobèrtas que per las recercas arqueologicas..

La populacion aborigèna es estimada per èsser estat entre 200 000 e dos milions a la fin del sègle XV amb un nombre de 500 000 acceptat per la Canada's Royal Commission on Aboriginal Health. De las irrupcions repetidas de las malautiás infecciosas europèas coma gripa, veròla, e sarrampiu, combinadas amb d'autres efièches deguts al contacte amb los europèus, resultèron una mermança de quaranta a ochanta del cent de la populacion nadiva dins los sègles que seguiguèron l'arribada dels europèus. Los pòbles aborigèns en Canadà incluson las Primièras Nacions, los Inuits e los Métis. Los métis (tèrme francés) o mixed-blood (tèrme anglosaxon) son las personas eissidas de maridatges entre americans nadius e colons europèus a la mitat del sègle XVII. Los inuits aguèron de contactes pus limitats amb los colons europèus durant lo periòde de la colonizacion.

Los vikings visitèron la còsta atlantica de Canadà a l'entorn de l'an 1000, en una pichona expedicion que Leif Eriksson, filh d'Eric lo Roge, realizèt dempuèi Groenlàndia fins a la còsta septentrionala de l'illa de Terranòva, que mai tard s'i fondèt un poblament Leifbundir de corta durada. En 1963 se trobèron d'unas rèstas vikings tradicionalament identificats amb lo poblament de la localitat de L'Anse aux Meadows.

Lo navigaire italian Joan Cabot (Giovanni Caboto).

De sègles pus tard, en 1497, lo navigaire italian Giovanni Caboto (1450-1499) explorèt al servici d'Anglatèrra la còsta atlantica, en reclamant l'illa de Terranòva coma possession anglesa. Jacques Cartier explorèt en 1534 lo golf de Sant Laurenç e reclamèt de territòris canadians al nom de França. Los franceses colonizèron la província de Nòva França en 1663 après aver fondat las vilas de Quebèc (1608) e de Montreal (1642). La competicion pels territòris, per las basas navalas, lo comèrci de la pèl e per la pesca se fasiá de mai e mai ferotja, en provocar de conflictes entre franceses, olandeses e angleses e las tribús nativas aligadas. Se produsiguèron quatre guèrras francoiroquesas entre 1689 e 1763 per obténer la sobeiranetat de Terranòva.

En abril de 1713 se signèt lo Tractat d'Utrecht qu'establissiá un acòrd territorial entre França e Grand Bretanha que fasiá qu'aquestes darrièrs conservavan los domenis en la baia d'Hudson e Terranòva, en mantenent la patz fins a 1744, quand los britanics ocupèron Louisburg, seguida de la Guèrra de Sèt Ans.

Fin finala los britanics s'apoderèron la Nòva França en 1763, après divèrsas incursions prealablas mancadas, en obligar a partir los militars franceses de Quebèc. L'Acte Britanic Nòrd-american (BNA) o Estatut de l'America Britanica del Nòrd (EABN) de 1867 proclamèt lo Domeni de Canadà, compausat per Ontàrio, Quebèc e las ancianas colònias de Nòva Escòcia e de Nòu Brunswick. En 1871 se jonherà a la confederacion lo territòri de Colómbia Britanica, e en 1873 l'illa del Prince Edoard. Lo BNA establiguèt un sistèma de govèrn federal parlamentari jos la Corona Britanica. Canadà foguèt proclamat domeni autonòm dins l'Empèri Britanic en decembre de 1931: lo sobeiran venguèt lo Monarca de Canadà, conselhat dins aqueste foncion sonque pel parlament canadian, amb çò que lo parlament britanic daissava d'autoritat dirècta sus Canadà e mai se las decisions juridicas fondamentalas contunhavan de se prene al Reialme Unit. Canadà obtenguèt la siá autonomia constitucionala fin finala amb la revision de la constitucion en 1982.

Politica

Parliament Hill a Ottawa, la capitala de Canadà.

Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un sistèma parlamentari dins lo contèxte d'una monarquia constitucionala. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas executiva, legislativa, e judiciària del govèrn. La reina actuala es Elisabeta II del Reialme Unit, que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del Commonwealth e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo Governador General de Canadà (actualament David Lloyd Johnston), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà.

Geografia

Províncias e territòris

Articles principal : Províncias e territòris de Canadà.

Mapa geopolitica de Canadà mostrant las dètz províncias e los tres territòris

Canadà es una federacion compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son:

• Colómbia Britanica
• Albèrta
• Saskatchewan
• Manitòba
• Ontàrio
• Quebèc
• Nòu Brunswick
• Nòva Escòcia
• Illa del Prince Edoard
• Tèrranòva e Labrador

Los territòris son:

• Territòris del Nòrd-oèst
• Yukon
• Nunavut

Geografia fisica

Imatge satellit de Canadà. La selva boreala es majoritària dins lo Bloquièr canadenc, mentre que glaç e tondra dominan dins l'Arctic. Los glacièrs son vesedors per las rocosas canadencas e Montanhas costièras. La prada plana e fertila favoriza l'agricultura. Los Grands Lacs alimentan lo fluvi de Sant Laurenç al sud-oèst, que lo país bas i assosta la màger part de la populacion.

Canadà ocupa la màger part de l'America del Nòrd, confronta los Estats Units al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'Alaska. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic. De per sa superfícia totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren.

Lo país se situa entre las latituds 41° e 84°N, e longituds 52° e 141°W.

Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre 60° e 141°W de longitud, mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert en (Nunavut) a la poncha nòrd de l'Illa d'Ellesmere (latitud: 82.5°N) just a 834 km del Pòl Nòrd.

Lo Pòl Nòrd magnetic se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a Siberia.

Economia

De veire: Economia de Canadà

Ligams extèrnes

• 
• (en)(fr) Govèrn de Canadà
• (en) (fr) Pagina del primièr ministre de Canadà