Canadà

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
exemple de tèxte


Còde QRpedia d'estampar per un accès dirècte a aquèth article
Donadas
d · m
Canadà
'Canada'
Flag of Canada.svg
Canadian Red Ensign 1957-1965.svg
Canadian Red Ensign 1921-1957.svg
Canadian Red Ensign 1907.png
Canadian Red Ensign 1868-1921.svg
Coat of arms of Canada rendition.svg
Canada (orthographic projection).svg
[[Imatge:|250px]]
Descripcion de la bandièra Q80110 e  Q326826
Descripcion dau blason Q41549
Descripcion deu sagèth Q2356606
Latitud
Longitud
Àudio
Generalitats
Partida de
Sosclassa de
Nomenat d'aprèst Q3339246
Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Situat dens
País Canadà
Sit oficial
Devisa nacionala : A Mari Usque Ad Mare


Naissença
N. a
Decès
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Q41549
Religion
Membre de Organizacion de las Nacions UnidasOrganizacion del Tractat de l'Atlantic NòrdCommonwealthQ41550Grop dels UèitOrganizacion Mondiala del ComèrciConseu de l'ArticGrop dels 20Q170481Q181574Q38130Q134102 e  Organizacion deis Estats Americans
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
































Script error
Script error




































































.

Script error








































Identificants
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Canadà.
Autres informacions


Capitala
populacion (an)
Ottawa
812 129 abitants (2006)
Governador general David Lloyd Johnston
Superfícia 9 984 670 km²
Populacion
Densitat
32 989 100 (2007)
3,2 ab/km²
Independéncia
- Jorn
(del Reialme Unit)
1 de julhet de 1867
Còde telefonic + 1

Canadà es lo segond país del mond per la superfícia totala, e lo pus grand de las Americas. Es bordat al nòrd-oèst per l'estat american d'Alaska e al sud per lo territòri continental dels Estats Units d'America e s'espandís d'èst en oèst entre Ocean Atlantic e Ocean Pacific.

Lo gentilici es canadian -a (o canadenc -a).

Lo territòri del Canadà actual foguèt abitat durant millenis per diferents pòbles arborigèns. A partir de la fin del sègle XV, d'expedicions colonialas britanicas e francesas explorèron, e pus tard poblèron, la region de la còsta atlantica. França cediguèt totas sas colonias d'America del Nòrd a la Granda Bretanha en 1763 après la Guèrra de set ans. En 1867, amb l'union de tres colonias britanicas dins la Confederacion canadenca, Canadà èra format d'un dominion federal de quatre províncias. Comencèt una reünion de províncias e territòris cap a un processus d'autonomia, qu'abotirà al Canada Act en 1982.

Canadà es un estat federal governat coma una democracia parlamentària e una monarquia constitucionala, amb Elisabeta II coma cap d'estat. Lo país e oficialament bilingüe e multicultural al nivèl federal, amb una populacion d'aproximativament 33.4 million de personas en 2011. L'economia de Canadà es una de las pus importanta al mond que depend largament de sas ressorsas naturalas e del negòci internacional, particularament amb los Estats Units, amb los quals las relacions foguèron longas e complicadas. Per son PIB per abitant , lo país se classa al noven reng mondial, e al sesen reng per son indici del desvolopament uman. Es tanben ben classat al nivèl internacional per l'educacion, la qualitat de vida, la tranparància de govèrn, e la libertat del comèrci. Canadà es sòci del G7, G8, G20, OTAN, OCDE, OCM, Commonwealth, Francofònia, OAS, APEC, e de las Nacions Unidas.

Etimologia[modificar | modificar la font]

Lo nom Canadà ven del mot laurencian (lenga iroquesa) kanata, que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la vila de Quebèc actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés Jacques Cartier cap al vilatge de Stadacona[1]. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de Canadà per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de Donnacona (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de Canadà[2].

Istòria[modificar | modificar la font]

Los estudis arqueologics e genetics an indicat una preséncia umana dins la region del nòrd de Yukon 26 500 ans i a, e al sud d'Ontàrio 9500 ans i a[3][4][5]. Las zonas umidas d'Old Crow Flats e las caunas de Bluefish son dos dels primièrs sites arqueologics d'abitacions umanas (paleoindians) en Canadà[6][7][8]. Las caracteristicas de las societats aborigènas canadencas èran de poblaments permanents, l'agricultura, una ieraquia societala complèxa, e de malhums de negòci[9][10]. D'unas d'aquelas culturas desapareguèron al moment de l'arribada dels exploradors a la fin del sègle XV al debut del XVIen, e foguèron pas descobèrtas que per las recercas arqueologicas.[11].

La populacion aborigèna es estimada per èsser estat entre 200 000[12] e dos milions a la fin del sègle XV[13] amb un nombre de 500 000 acceptat per la Canada's Royal Commission on Aboriginal Health[14]. De las irrupcions repetidas de las malautiás infecciosas europèas coma gripa, veròla, e sarrampiu, combinadas amb d'autres efièches deguts al contacte amb los europèus, resultèron una mermança de quaranta a ochanta del cent de la populacion nadiva dins los sègles que seguiguèron l'arribada dels europèus[12]. Los pòbles aborigèns en Canadà incluson las Primièras Nacions[15], los Inuits[16] e los Métis[17]. Los métis (tèrme francés) o mixed-blood (tèrme anglosaxon) son las personas eissidas de maridatges entre americans nadius e colons europèus a la mitat del sègle XVII[18]. Los inuits aguèron de contactes pus limitats amb los colons europèus durant lo periòde de la colonizacion[19].

Los vikings visitèron la còsta atlantica de Canadà a l'entorn de l'an 1000, en una pichona expedicion que Leif Eriksson, filh d'Eric lo Roge, realizèt dempuèi Groenlàndia fins a la còsta septentrionala de l'illa de Terranòva, que mai tard s'i fondèt un poblament Leifbundir de corta durada. En 1963 se trobèron d'unas rèstas vikings tradicionalament identificats amb lo poblament de la localitat de L'Anse aux Meadows.


De sègles pus tard, en 1497, lo navigaire italian Giovanni Caboto (1450-1499) explorèt al servici d'Anglatèrra la còsta atlantica, en reclamant l'illa de Terranòva coma possession anglesa. Jacques Cartier explorèt en 1534 lo golf de Sant Laurenç e reclamèt de territòris canadians al nom de França. Los franceses colonizèron la província de Nòva França en 1663 après aver fondat las vilas de Quebèc (1608) e de Montreal (1642). La competicion pels territòris, per las basas navalas, lo comèrci de la pèl e per la pesca se fasiá de mai e mai ferotja, en provocar de conflictes entre franceses, olandeses e angleses e las tribús nativas aligadas. Se produsiguèron quatre guèrras francoiroquesas entre 1689 e 1763 per obténer la sobeiranetat de Terranòva.

En abril de 1713 se signèt lo Tractat d'Utrecht qu'establissiá un acòrd territorial entre França e Grand Bretanha que fasiá qu'aquestes darrièrs conservavan los domenis en la baia d'Hudson e Terranòva, en mantenent la patz fins a 1744, quand los britanics ocupèron Louisburg, seguida de la Guèrra de Sèt Ans.

Fin finala los britanics s'apoderèron la Nòva França en 1763, après divèrsas incursions prealablas mancadas, en obligar a partir los militars franceses de Quebèc. L'Acte Britanic Nòrd-american (BNA) o Estatut de l'America Britanica del Nòrd (EABN) de 1867 proclamèt lo Domeni de Canadà, compausat per Ontàrio, Quebèc e las ancianas colònias de Nòva Escòcia e de Nòu Brunswick. En 1871 se jonherà a la confederacion lo territòri de Colómbia Britanica, e en 1873 l'illa del Prince Edoard. Lo BNA establiguèt un sistèma de govèrn federal parlamentari jos la Corona Britanica. Canadà foguèt proclamat domeni autonòm dins l'Empèri Britanic en decembre de 1931: lo sobeiran venguèt lo Monarca de Canadà, conselhat dins aqueste foncion sonque pel parlament canadian, amb çò que lo parlament britanic daissava d'autoritat dirècta sus Canadà e mai se las decisions juridicas fondamentalas contunhavan de se prene al Reialme Unit. Canadà obtenguèt la siá autonomia constitucionala fin finala amb la revision de la constitucion en 1982.

Politica[modificar | modificar la font]

A building with a central clocktower rising from a block
Parliament Hill a Ottawa, la capitala de Canadà.

Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un sistèma parlamentari dins lo contèxte d'una monarquia constitucionala. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas executiva, legislativa, e judiciària del govèrn[20][21][22][23]. La reina actuala es Elisabeta II del Reialme Unit, que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del Commonwealth e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo Governador General de Canadà (actualament David Lloyd Johnston), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà[24][25].

La participacion dirècta de la figuras reialas e vicereiala als domenis de la governança es limitada.[22][26][27] En practica, son ustge del poder executiu es dirigit per lo Cabinet, un comitat de ministres de la Corona responsables de l'eleccion de la Cambra del Comuns e causits e dirigits pel primièr ministre de Canadà (uèi Stephen Harper),[28] lo cap del govèrn. Lo governador general o monarca pòt, pasmens, dins d'unas situacions de crisi exercir son poder sens conselh ministerial.[26] Per assegurar l'estabilitat del govèrn, lo governador general pòt generalament designar coma primièr ministre la persona la persona qu'es lo cap del partit politic capabla d'obténer la fisança d'una pluralitat a la Cambra dels Comuns.[29] The Prime Minister's Office (PMO) is thus one of the most powerful institutions in government, initiating most legislation for parliamentary approval and selecting for appointment by the Crown, besides the aforementioned, the governor general, lieutenant governors, senators, federal court judges, and heads of Crown corporations and government agencies.[26] The leader of the party with the second-most seats usually becomes the Leader of Her Majesty's Loyal Opposition (presently Thomas Mulcair) and is part of an adversarial parliamentary system intended to keep the government in check.[30]

Geografia[modificar | modificar la font]

Províncias e territòris[modificar | modificar la font]

Articles principal : Províncias e territòris de Canadà.
Mapa geopolitica de Canadà mostrant las dètz províncias e los tres territòris

Canadà es una federacion compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son:

Los territòris son:

Geografia fisica[modificar | modificar la font]

Imatge satellit de Canadà. La selva boreala es majoritària dins lo Bloquièr canadenc, mentre que glaç e tondra dominan dins l'Arctic. Los glacièrs son vesedors per las rocosas canadencas e Montanhas costièras. La prada plana e fertila favoriza l'agricultura. Los Grands Lacs alimentan lo fluvi de Sant Laurenç al sud-oèst, que lo país bas i assosta la màger part de la populacion.

Canadà ocupa la màger part de l'America del Nòrd, confronta los Estats Units al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'Alaska. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic[31][32]. De per sa superfícia totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren[32].

Lo país se situa entre las latituds 41° e 84°N, e longituds 52° e 141°W.

Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre 60° e 141°W de longitud[33], mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert en (Nunavut) a la poncha nòrd de l'Illa d'Ellesmere (latitud: 82.5°N) just a 834 km del Pòl Nòrd. Lo Pòl Nòrd magnetic se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a Siberia[34]. La màger part de l'Arctic canadenc es cobèrt pel glaç e permafrost. Canada ten la còsta pus longa del mond, amb un total de 202 080 km;[32] en mai, sa frontièra amb los Estats Units es la pus longa frontièra terrèstra al mond, que s'estend sus 8 891 km.[35]

Dempuèi la fin de la darrièra glaciacion, Canadà es ocupat de uèit region forestièras distinctas, qu'incluson los bòsques boreals del bloquièr canadenc.[36] Canadà ten aperaquí 31 700 grands lacs,[37] mai que qual que siá autre país, que contenon la màger part de l'aiga doça mondiala.[38] I a tanben fòrça glacièrs dins las Rocosas canadencas e la Cadena Costièra. Canadà es geologicament actiu, pòt aver tèrratrems e de volcans potencialaments actius, coma los Mont Meager, Mont Garibaldi, Mont Cayley, e lo complèxe volcanic del Mont Edziza.[39] L'erupcion volcanica del Tseax Cone en 1775 foguèt d'entre las catastròfas naturalas pus grevas de Canadà, que tuèt 2,000 Nisga'a e destrusiguèt son vilatgee dins la val del riu Nass del nòrd de la Colómbia Britanica. L'erupcion produsiguèt una colada de lava de 22,5 km, e, segon la legenda Nisga'a, bloquèt lo flux del riu Nass.[40]

Economia[modificar | modificar la font]

De veire: Economia de Canadà

Cultura[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Trigger, Bruce G.; Pendergast, James F. (1978). "Saint-Lawrence Iroquoians", Handbook of North American Indians Volume 15. Washington: Smithsonian Institution, 357–361. OCLC 58762737. 
  2. Jacques Cartier, « Relation originale de Jacques Cartier »
  3. Y-Chromosome Evidence for Differing Ancient Demographic Histories in the Americas
  4. Modèl:Cite journal
  5. A History of the Native People of Canada: Early and Middle Archaic Complexes
  6. The Bluefish Caves
  7. Beringia: humans were here
  8. Significance of the Bluefish Caves in Beringian Prehistory
  9. Hayes, Derek (2008). Canada : an illustrated history.. Douglas & Mcintyre, 7, 13. ISBN 9781553652595. 
  10. Macklem, Patrick (2001). {{{title}}}. University of Toronto Press, 170. ISBN 0802041957. 
  11. Sonneborn, Liz (January 2007). {{{title}}}. Infobase Publishing, 2–12. ISBN 9780816067701. 
  12. 12,0 12,1 Wilson, Donna M; Northcott, Herbert C (2008). Dying and Death in Canada. University of Toronto Press, 25–27. ISBN 9781551118734. 
  13. Thornton, Russell (2000). "Population history of Native North Americans", Edicions Haines, Michael R; Steckel, Richard Hall: A population history of North America. Cambridge University Press, 13, 380. ISBN 0521496667. “My 7+ million estimate for the area north of present-day Mexico includes...somewhat more than 2 million for present-day Canada, Alaska, and Greenland combined.” 
  14. Bailey, Garrick Alan (2008). Handbook of North American Indians: Indians in contemporary society. Government Printing Office, 285. ISBN 0160803888. 
  15. Gateway to Aboriginal Heritage: Culture
  16. ICC Charter
  17. In the Kawaskimhon Aboriginal Moot Court Factum of the Federal Crown Canada
  18. What to Search: Topics
  19. 3. Innu-Inuit 'Warfare'
  20. Modèl:Cite document
  21. Modèl:Cite news
  22. 22,0 22,1 MacLeod, Kevin S (2008). A Crown of Maples, 1st, Queen's Printer, 16. ISBN 978-0-662-46012-1. Retrieved on 2011-05-23. 
  23. Modèl:Cite document
  24. The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities
  25. (2004) {{{title}}}. Commonwealth Secretariat, 54–55. ISBN 0117032492. 
  26. 26,0 26,1 26,2 Forsey, Eugene (2005). How Canadians Govern Themselves, 6th, Queen's Printer, 1, 16, 26. ISBN 978-0-662-39689-5. Retrieved on May 23, 2011. 
  27. {{{Títol}}}
  28. {{{Títol}}}
  29. Johnson, David (2006). Thinking government: public sector management in Canada, 2nd, University of Toronto Press, 134–135, 149. ISBN 978-1-55111-779-9. 
  30. {{{Títol}}}
  31. Canada: Geography
  32. 32,0 32,1 32,2 World Factbook: Canada
  33. Territorial Evolution, 1927
  34. Longterm movement of the magnetic north pole
  35. {{{Títol}}}
  36. (2005) National Atlas of Canada. Natural Resources Canada, 1. ISBN 978-0-7705-1198-2. 
  37. I.e., lakes over Modèl:Convert in area. {{{Títol}}}
  38. Bailey, William G; Oke, TR; Rouse, Wayne R (1997). The surface climates of Canada. McGill-Queen's University Press, 124. ISBN 978-0-7735-1672-4. 
  39. Etkin, David; Haque, CE; Brooks, Gregory R (April 30, 2003). An Assessment of Natural Hazards and Disasters in Canada. Springer, 569, 582, 583. ISBN 978-1-4020-1179-5. 
  40. {{{Títol}}}

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]