Ais de Provença
|
||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||||||||
|
||||||||||||
| Coordenadas | ||||||||||||
| Superfícia | 186,08 km² | |||||||||||
| Altituds · Maximala · Mejana · Minimala |
501 m m 73 m |
|||||||||||
| País | Provença  |
|||||||||||
| Parçan | País d'Ais |
|||||||||||
| Estat | França | |||||||||||
| Region |
Provença-Aups-Còsta d'Azur  |
|||||||||||
| Departament |
Bocas de Ròse  |
|||||||||||
| Arrondiment |
Arrondiment d'Ais de Provença |
|||||||||||
| Canton |
Caplòc de tres cantons: Ais de Provença Centre Ais de Provença Nòrd-Èst Ais de Provença Sud-Oèst |
|||||||||||
| Intercom |
Comunautat d'Aglomeracion dau País d'Ais de Provença | |||||||||||
| Cònsol |
Marisa Joissains-Masini (en francés Maryse Joissains-Masini) (2008-2014) |
|||||||||||
| Populacion Populacion totala (Còde INSEE ?) |
141 895 ab.
 145273 ab. |
|||||||||||
| Densitat | 762,55 ab./km² | |||||||||||
| Escais | L'Atenas dau Miegjorn | |||||||||||
| Còde postal | 13100 o 13090 | |||||||||||
| Còde INSEE | 13001 | |||||||||||
Ais de Provença, o pus brèu Ais (Aix-en-Provence en francés)[1], es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala de l'ancian comtat de Provença. Es lo centre dau parçan dau País d'Ais e de la comunautat d'aglomeracion dau País d'Ais. Se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais a recebut per escais L'Atenas dau Miegjorn (TDF) perque es un grand centre d'activitats intellectualas e culturalas en Occitània.
Ais se pronóncia [ˈajs, ˈzaj]. Per dire a Ais [aˈajs], se ditz correntament as Ais [aˈzaj][2].
Lo gentilici es sextian -a.
Somari |
[modificar] Geografia
Ais es situat a 15 km a l'oèst dau Mont Venturi e a 30 km au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.
La comuna, una dei pus vastas d'Occitània (e de França), englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.
[modificar] Istòria
Ais de Provença es la capitala istorica de Provença.
Au sègle IV avC., la Bassa Provença foguèt ocupada per la tribú celtoligura dei Salis o Saluvis. La capitala foguèt l'opidum d'Entremont, situat au nòrd d'Ais. En 123 avC., après la crida a l'ajuda dei grècs de Massàlia (Marselha), lo cònsol Sèxtius prenguèt e destruguèt aquela vila-opidum, puèi assetgèt, decòsta deis aiganaissents termalas, un camp apelat Aquae Sextiae («leis aigas de Sèxtius») a fin d'assegurar la seguretat dei transpòrts comerciaus entre Roma e la ciutat focèa de Massàlia.
En 102 avC., pendent la batalha d’Aquae Sextiae, Màrius arrestèt e vencèt lei Teutons e leis Ambrons, au pè dau Mont Venturi.
A l'Edat Mejana, lei còmtes de Provença s'aisèron as Ais au sègle XII. Au sègle XV, sota lo règne de Rainier d'Anjau, sonat lo "Rei Rainier", còmte de Provença e rei de Sicília, la vila prenguèt son enauratge. Rainier transformèt la vila en un centre culturau e universitari important (1409).
En 1481, Provença foguèt annexada juridicament au reiaume de França e Ais venguèt ansin una capitala regionala de segonda categoria, subordenada au prestigi de París. En 1501, Loís XII establiguèt lo Parlament de Provença que demorèt fins a la Revolucion Francesa.
Ais es ben segur la vila que veguèt nàisser e morir Pau Cesana (1839-1906). Es au collègi Borbon d'Ais que nasquèt la granda amistat entre Pau Cesana e Émile Zola.
L'11 de junh 1909, de vilatges au nòrd d'Ais son picats per un tèrratrem de magnitud avalorada a 6,2 sus l'escala de Richter que provòca la mòrt de 46 personas e de degalhs nombrós.
Ais es uei una vila que mescla passat istoric e avenidor tecnologic amb lo pregit ITER a Cadaracha (comunitat dau País d'Ais), la gara d'Ais-TGV, lei tecnopòles de l'Arbois e de Rosset, leis universitats e escòlas...
Ais a festat dinhament lo centenari de la mòrt de Cesana amb en particular l'exposicion internacionala au Musèu Granet : "Cézanne en Provence" dau 9 de junh au 17 de setembre de 2006 que assemblava près de 120 òbras dau mèstre sus lo tèma de sa "Provença".
Visitant lo centre de la vila, podretz caminar "sus lei pas de Zola" : l'escrivan s'es inspirat d'Ais per descriure la celèbra vila de Plassans dins lei Rougon-Macquart.
[modificar] Administracion
[modificar] Cònsols d'Ais de Provença
Article detalhat : Lista dei cònsols d'Ais de Provença.La consolessa actuala d'Ais de Provença es Marisa Joissains-Masini, despuei lo 18 de març de 2001.
[modificar] Divisions administrativas
Ais de Provença es devesit en tres cantons :
Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.
[modificar] Demografia
[modificar] Economia
Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.
[modificar] Ensenhament superior
- Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
- Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
- Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
- ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
- Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
- Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers
[modificar] Monuments e luecs toristics
Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, en fònts e en glèisas.
[modificar] Luecs e bastiments publics
- la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
- la Plaça d'Aubertàs
- lo cors Mirabèu
- lo Pònt de Sant Ponç
- lo Pònt dei Tres Sautets
- l'Opidum d'Entremont
- lo Mausolèu de Jòsep Sec
- lei Tèrmas Sextius
- lei nombrosei fònts coma:
- la fònt de la Rotonda
- la fònt dei Quatre Daufins
- la fònt dei Tanaires
- la fònt dau Rei Rainier
- la fònt d'Aiga Cauda
- la fònt dei Nòu Canons
- lei ostaus particulars nombrós coma:
- lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
- l'ostau d'Estève de Sant Joan
- l'ostau de Fonscolombe
- l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
- l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança
[modificar] Bastiments religiós
- la Catedrala de Sant Sauvaire
- la glèisa de Sant Joan de Malta
- la glèisa de Nòstra Dòna de la Seds
- la glèisa dau Sant Esperit
- la glèisa de la Magdalena
- lo Palais de l'Archevescat
[modificar] Bastiments culturaus
- lo Musèu Granet
- lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
- lo Musèu dei Tapissariás
- lo Museum d'Istòria Naturala
- lo Musèu d'Arbaud
- l'Ostau de Provença
- l'Institut d'Estudis Politics
- la Fondacion Vasarely
- la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas)
- lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
- lo Grand Teatre de Provença
[modificar] Imatges
[modificar] Lei carrieras
-
Mercat
-
Una fonteta
-
Un pargue amb una fònt
-
Lei banhs novèus d'Ais
-
Lo cors Mirabèu
-
Una carriera sextiana
-
Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna
-
Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna
-
Publicitat en pintura murala
-
Ostau d'Estève de Sant Joan
-
Institut d'Estudis Politics
-
Nicolau Claudi Fabri de Peiresc
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Mausolèu de Josèp Sec
-
Tèrmas Sèxtius
-
Tèrmas Sèxtius
-
Rainier I de Provença (e Nàpols)
-
Rainier I de Provença (e Nàpols)
-
Rainier I de Provença (e Nàpols)
-
Rainier I de Provença (e Nàpols)
-
Fònt dei Quatre Daufins
-
Fònt de la Rotonda
-
Fònt de la Rotonda
-
La Pòrta d'Ais
-
Plaça de la Comuna
-
Plaça de la Comuna
-
Plaça de la Comuna
[modificar] Edificis
-
Fondacion Vasarely
-
Glèisa dau Sant Esperit
-
Glèisa de la Magdalena
-
Comuna
-
Comuna
-
Comuna
-
Comuna
-
Comuna
-
Comuna
-
Comuna
-
Comuna
-
La Pòsta, plaça de la Comuna
-
La Pòsta, plaça de la Comuna
-
Musèu dei Tapissariás
-
Musèu dei Tapissariás
-
Musèu dei Tapissariás
-
Catedrala de Sant Sauvaire
-
Catedrala de Sant Sauvaire
-
Catedrala de Sant Sauvaire
-
Glèisa de Sant Joan de Malta
-
Glèisa de Sant Joan de Malta
-
Glèisa de Sant Joan de Malta
-
Glèisa de Sant Joan de Malta
-
Glèisa de Sant Joan de Malta
[modificar] Nòtas
- ↑ Ais de Prouvènço en nòrma mistralenca, Aics en occitan medievau.
- ↑ Vejatz tanben Aups e Albi.
.svg){kind=small}
