Ais de Provença

Pels articles omonims, vejatz ais (omonimia).

Vila d'Occitània

Donadas
v · d · m

Ais de Provença
Aix-en-Provence
Comuna francesa

La Rotonde

Geografia fisica

Coordenadas

43° 31′ 52″ N 5° 27′ 14″ E / 43.531127, 5.454025

Superfícia

186,08 km²

Altituds
· Maximala
· Mejana
· Minimala

511 m
200 m
73 m

Geografia politica

Region istorica

Provença

Parçan

País d'Ais

Estat

França

Region
93

Provença-Aups-Còsta d'Azur

Departament
13

Bocas de Ròse

Arrondiment

Ais de Provença

Canton

Capital dels cantons:
Ais de Provença Centre
Ais de Provença Nord-Est
Ais de Provença Sud-Oest

Intercom
241300276

Comunautat d'Aglomeracion dau País d'Ais de Provença

Cònsol

Maryse Joissains-Masini (UMP) (2008-2014)

Geografia umana

Populacion
Populacion totala
(2010)

141 438 ab.

144 884 ab.

Densitat

760,09 ab./km²

Autras informacions

Escais

L'Atenas dau Miegjorn

Gentilici

Aixois ou Aquisextains (en francés)

Còde INSEE

13001

Sit web

http://www.mairie-aixenprovence.fr/

Identificacions d'autoritats

Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Ais de Provença.

Ais de Provença, o pus brèu Ais (Aix-en-Provence en francés)^[1], es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala de l'ancian comtat de Provença. Es lo centre dau parçan dau País d'Ais e de la comunautat d'aglomeracion dau País d'Ais. Segond la definicion INSEE, Ais compausa amb Marselha la promiera aglomeracion d'Occitània e la segonda de França. Se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais a recebut per escais L'Atenas dau Miegjorn (TDF) perque es un grand centre d'activitats intellectualas e culturalas en Occitània.

Ais se pronóncia [ˈajs, ˈzaj]. Per dire a Ais [aˈajs], se ditz correntament as Ais [aˈzaj]^[2].

Lo gentilici es sextian -a.

Geografia [modificar]

Ais es situat a 15 km a l'oèst dau Mont Venturi e a 30 km au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.

La comuna, una dei pus vastas d'Occitània (e de França), englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.

Istòria [modificar]

Ais de Provença es la capitala istorica de Provença.

Au sègle IV avC., la Bassa Provença foguèt ocupada per la tribú celtoligura dei Salis o Saluvis. La capitala foguèt l'opidum d'Entremont, situat au nòrd d'Ais. En 123 avC., après la crida a l'ajuda dei grècs de Massàlia (Marselha), lo cònsol Sèxtius prenguèt e destruguèt aquela vila-opidum, puèi assetgèt, decòsta deis aiganaissents termalas, un camp apelat Aquae Sextiae («leis aigas de Sèxtius») a fin d'assegurar la seguretat dei transpòrts comerciaus entre Roma e la ciutat focèa de Massàlia.

En 102 avC., pendent la batalha d’Aquae Sextiae, Màrius arrestèt e vencèt lei Teutons e leis Ambrons, au pè dau Mont Venturi.

A l'Edat Mejana, lei còmtes de Provença s'aisèron as Ais au sègle XII. Au sègle XV, sota lo règne de Rainier d'Anjau, sonat lo "Rei Rainier", còmte de Provença e rei de Sicília, la vila prenguèt son enauratge. Rainier transformèt la vila en un centre culturau e universitari important (1409).
En 1481, Provença foguèt annexada juridicament au reiaume de França e Ais venguèt ansin una capitala regionala de segonda categoria, subordenada au prestigi de París. En 1501, Loís XII establiguèt lo Parlament de Provença que demorèt fins a la Revolucion Francesa.

Ais es ben segur la vila que veguèt nàisser e morir Pau Cesana (1839-1906). Es au collègi Borbon d'Ais que nasquèt la granda amistat entre Pau Cesana e Émile Zola.

L'11 de junh 1909, de vilatges au nòrd d'Ais son picats per un tèrratrem de magnitud avalorada a 6,2 sus l'escala de Richter que provòca la mòrt de 46 personas e de degalhs nombrós.

Ais es uei una vila que mescla passat istoric e avenidor tecnologic amb lo pregit ITER a Cadaracha (comunitat dau País d'Ais), la gara d'Ais-TGV, lei tecnopòles de l'Arbois e de Rosset, leis universitats e escòlas...
Ais a festat dinhament lo centenari de la mòrt de Cesana amb en particular l'exposicion internacionala au Musèu Granet : "Cézanne en Provence" dau 9 de junh au 17 de setembre de 2006 que assemblava près de 120 òbras dau mèstre sus lo tèma de sa "Provença".
Visitant lo centre de la vila, podretz caminar "sus lei pas de Zola" : l'escrivan s'es inspirat d'Ais per descriure la celèbra vila de Plassans dins lei Rougon-Macquart.

Administracion [modificar]

Cònsols d'Ais de Provença [modificar]

Article detalhat : Lista dei cònsols d'Ais de Provença.

La consolessa actuala d'Ais de Provença es Marisa Joissains-Masini, despuei lo 18 de març de 2001.

Divisions administrativas [modificar]

Ais de Provença es devesit en tres cantons :

Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.

modificar

Donadas
v · d · m

Lista deus cònsols successius

Periòde

Identitat

Partit

Qualitat

2008

2014

Maryse Joissains-Masini (UMP)

març de 2001

2008

Las donadas anterioras son pas encara conegudas.

Demografia [modificar]

modificar

Donadas
v · d · m

Evolucion demografica
Populacion comunala actuala (2010): 141438, totala: 144884

27 000

21 009

21 960

22 412

22 575

24 660

26 698

27 280

27 255

26 136

27 659

28 152

29 020

28 693

29 257

29 057

28 357

28 913

29 418

29 829

29 836

29 983

35 106

38 332

42 615

46 053

54 217

67 943

89 566

110 659

121 327

123 842

133 018

142 534

143 404

142 743
146 050

2009

2010

141 895
145 273

141 438
144 884

Fonts

Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE

Economia [modificar]

Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.

Ensenhament superior [modificar]

Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
- ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers

Monuments e luecs toristics [modificar]

Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, en fònts e en glèisas.

Luecs e bastiments publics [modificar]

la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
la Plaça d'Aubertàs
lo cors Mirabèu
lo Pònt de Sant Ponç
lo Pònt dei Tres Sautets
l'Opidum d'Entremont
lo Mausolèu de Jòsep Sec
lei Tèrmas Sextius
lei nombrosei fònts coma:
- la fònt de la Rotonda
- la fònt dei Quatre Daufins
- la fònt dei Tanaires
- la fònt dau Rei Rainier
- la fònt d'Aiga Cauda
- la fònt dei Nòu Canons
lei ostaus particulars nombrós coma:
- lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
- l'ostau d'Estève de Sant Joan
- l'ostau de Fonscolombe
- l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
- l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança