Ais de Provença

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Pagina d'ajuda sus l'omonimia Pels articles omonims, vejatz ais (omonimia).
Còde QRpedia d'estampar per un accès dirècte a aquèth article
Flag of Occitania.png Vila d'Occitània Blason Languedoc.svg
Donadas
d · m
Ais de Provença
Aix-en-Provence
Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Blason ville fr Aix-en-Provence.svg
Fontaine de la Rotonde - Aix-en-Provence.JPG
La Rotonde
Geografia fisica
Occitania map.png
geolocalizacion
Coordenadas 43° 31′ 52″ N 5° 27′ 14″ E / 43.531127, 5.454025 / 43.531127; 5.454025


Superfícia | 186,08 km²
Altituds
 · Maximala
 · Mejana
 · Minimala |
 
511 m
200 m
73 m
Geografia politica


Region istorica Provença Armas de Provença
Parçan País d'Ais Blason ville fr Aix-en-Provence.svg
Estat Flag of France.svg França
Region
93
Provença-Aups-Còsta d'Azur Armas de Provença
Departament
13
Bocas de Ròse Armas dau Departament dei Bocas de Ròse
Arrondiment
Ais de Provença
Canton
Capital dels cantons:
Ais de Provença Centre
Ais de Provença Nord-Est
Ais de Provença Sud-Oest
Intercom
241300276
Comunautat d'Aglomeracion dau País d'Ais de Provença
Cònsol

Maryse Joissains-Masini (UMP) (2008-2014)

Geografia umana
Populacion
Populacion totala
(2010)
141 438 ab.
Evolucion de la populacion

144 884 ab.
Densitat 760,09 ab./km²
Autras informacions
Escais L'Atenas dau Miegjorn
Gentilici Aixois ou Aquisextains (en francés)
Còde INSEE 13001
Sit web http://www.mairie-aixenprovence.fr/


Identificants
ULAN


DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz


Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Ais de Provença.

Ais de Provença, o pus brèu Ais (Aix-en-Provence en francés)[1], es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala de l'ancian comtat de Provença. Es lo centre dau parçan dau País d'Ais e de la comunautat d'aglomeracion dau País d'Ais. Segond la definicion INSEE, Ais compausa amb Marselha la promiera aglomeracion d'Occitània e la segonda de França. Se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais a recebut per escais L'Atenas dau Miegjorn (TDF) perque es un grand centre d'activitats intellectualas e culturalas en Occitània.

Ais se pronóncia [ˈajs, ˈzaj]. Per dire a Ais [aˈajs], se ditz correntament as Ais [aˈzaj][2].

Lo gentilici es sextian -a.

Geografia[modificar | modificar la font]

Ais es situat a 15 km a l'oèst dau Mont Venturi e a 30 km au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.

La comuna, una dei pus vastas d'Occitània (e de França), englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.

Istòria[modificar | modificar la font]

Ais de Provença es la capitala istorica de Provença.

Au sègle IV avC., la Bassa Provença foguèt ocupada per la tribú celtoligura dei Salis o Saluvis. La capitala foguèt l'opidum d'Entremont, situat au nòrd d'Ais. En 123 avC., après la crida a l'ajuda dei grècs de Massàlia (Marselha), lo cònsol Sèxtius prenguèt e destruguèt aquela vila-opidum, puèi assetgèt, decòsta deis aiganaissents termalas, un camp apelat Aquae Sextiae («leis aigas de Sèxtius») a fin d'assegurar la seguretat dei transpòrts comerciaus entre Roma e la ciutat focèa de Massàlia.

En 102 avC., pendent la batalha d’Aquae Sextiae, Màrius arrestèt e vencèt lei Teutons e leis Ambrons, au pè dau Mont Venturi.

A l'Edat Mejana, lei còmtes de Provença s'aisèron as Ais au sègle XII. Au sègle XV, sota lo règne de Rainier d'Anjau, sonat lo "Rei Rainier", còmte de Provença e rei de Sicília, la vila prenguèt son enauratge. Rainier transformèt la vila en un centre culturau e universitari important (1409).
En 1481, Provença foguèt annexada juridicament au reiaume de França e Ais venguèt ansin una capitala regionala de segonda categoria, subordenada au prestigi de París. En 1501, Loís XII establiguèt lo Parlament de Provença que demorèt fins a la Revolucion Francesa.

Ais es ben segur la vila que veguèt nàisser e morir Pau Cesana (1839-1906). Es au collègi Borbon d'Ais que nasquèt la granda amistat entre Pau Cesana e Émile Zola.

L'11 de junh 1909, de vilatges au nòrd d'Ais son picats per un tèrratrem de magnitud avalorada a 6,2 sus l'escala de Richter que provòca la mòrt de 46 personas e de degalhs nombrós.

Ais es uei una vila que mescla passat istoric e avenidor tecnologic amb lo pregit ITER a Cadaracha (comunitat dau País d'Ais), la gara d'Ais-TGV, lei tecnopòles de l'Arbois e de Rosset, leis universitats e escòlas...
Ais a festat dinhament lo centenari de la mòrt de Cesana amb en particular l'exposicion internacionala au Musèu Granet : "Cézanne en Provence" dau 9 de junh au 17 de setembre de 2006 que assemblava près de 120 òbras dau mèstre sus lo tèma de sa "Provença".
Visitant lo centre de la vila, podretz caminar "sus lei pas de Zola" : l'escrivan s'es inspirat d'Ais per descriure la celèbra vila de Plassans dins lei Rougon-Macquart.

Administracion[modificar | modificar la font]

Cònsols d'Ais de Provença[modificar | modificar la font]

La consolessa actuala d'Ais de Provença es Marisa Joissains-Masini, despuei lo 18 de març de 2001.

Divisions administrativas[modificar | modificar la font]

Ais de Provença es devesit en tres cantons :

Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.

Lista deus cònsols successius
Periòde Identitat Etiqueta Qualitat
2008 2014 Maryse Joissains-Masini (UMP)    
març de 2001 2008      
Totas las donadas son pas encara conegudas.

Demografia[modificar | modificar la font]


 Donadas
d · m
 
Evolucion demografica
Populacion comunala actuala (2010): 141438, totala: 144884
Picto infobox character.png
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851
27 000 21 009 21 960 22 412 22 575 24 660 26 698 27 280 27 255
1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896
26 136 27 659 28 152 29 020 28 693 29 257 29 057 28 357 28 913
1901 1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954
29 418 29 829 29 836 29 983 35 106 38 332 42 615 46 053 54 217
1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2007 2008
67 943
89 566
110 659
121 327
123 842
133 018
142 534
143 404
142 743
146 050
2009 2010
141 895
145 273
141 438
144 884

Fonts
Picto infobox character.png
Base Cassini de l'EHESS - Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles - Sit de l'INSEE
Evolucion de la populacion 1962-2008


Economia[modificar | modificar la font]

Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.

Ensenhament superior[modificar | modificar la font]

  • Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
  • Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
  • Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
    • ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
  • Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
  • Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers

Monuments e luecs toristics[modificar | modificar la font]

Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, en fònts e en glèisas.

Luecs e bastiments publics[modificar | modificar la font]

  • la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
  • la Plaça d'Aubertàs
  • lo cors Mirabèu
  • lo Pònt de Sant Ponç
  • lo Pònt dei Tres Sautets
  • l'Opidum d'Entremont
  • lo Mausolèu de Jòsep Sec
  • lei Tèrmas Sextius
  • lei nombrosei fònts coma:
  • lei ostaus particulars nombrós coma:
    • lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
    • l'ostau d'Estève de Sant Joan
    • l'ostau de Fonscolombe
    • l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
    • l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança

Bastiments religiós[modificar | modificar la font]

Bastiments culturaus[modificar | modificar la font]

  • lo Musèu Granet
  • lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
  • lo Musèu dei Tapissariás
  • lo Museum d'Istòria Naturala
  • lo Musèu d'Arbaud
  • l'Ostau de Provença
  • l'Institut d'Estudis Politics
  • la Fondacion Vasarely
  • la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas)
  • lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
  • lo Grand Teatre de Provença

Imatges[modificar | modificar la font]

Lei carrieras[modificar | modificar la font]

Edificis[modificar | modificar la font]

Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]

Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]

Véser tanben[modificar | modificar la font]

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Nòtas[modificar | modificar la font]

  1. Ais de Prouvènço en nòrma mistralenca, Aics en occitan medievau.
  2. Vejatz tanben Aups e Albi.