Ais de Provença

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.

Pels articles omonims, vejatz ais (omonimia).

*Vila d'Occitània*

Ais de Provença

Geografia

País

Provença

Parçan

Superfícia

186,08 km²

Altituds
· Maximala
· Minimala

501 m
73 m

Administracion

Estat

França

Region

Provença-Aups-Còsta d'Azur

Departament

Bocas de Ròse

Arrondiment

Arrondiment d'Ais de Provença

Canton

Caplòc de tres cantons

Intercom

Comunautat d'Aglomeracion dau País d'Ais de Provença

Cònsol

Marisa Joissains-Masini (en francés Maryse Joissains-Masini) (2008-2014)

Demografia

Populacion (1999)

142 534 ab.

Densitat

766 ab./km²

Gentilici

Autras informacions

Còde INSEE

13001

Còde postal

13100 o 1309

Ais de Provença, o pus brèu Ais (Aix-en-Provence en francés)^[1], es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala de l'ancian comtat de Provença. Es lo centre dau parçan dau País d'Ais e de la comunautat d'aglomeracion dau País d'Ais. Se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais a recebut per escais L'Atenas dau Miegjorn (TDF) perque es un grand centre d'activitats intellectualas e culturalas en Occitània.

Ais se pronóncia [ˈajs, ˈzaj]. Per dire a Ais [aˈajs], se ditz correntament as Ais [aˈzaj] (vejatz tanben Aups e Albi).

Lo gentilici es sextian -a.

Somari

1 Geografia
2 Istòria
3 Administracion
- 3.1 Cònsols d'Ais de Provença
- 3.2 Divisions administrativas
4 Demografia
5 Economia
6 Ensenhament superior
7 Monuments e luecs toristics
8 Imatges
- 8.1 Lei carrieras
- 8.2 Edificis
9 Nòtas

[modificar] Geografia

Ais es situat a 15 km a l'oèst dau mont Venturi e a 30 km au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.

La comuna, una dei pus vastas d'Occitània (e de França), englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.

[modificar] Istòria

Ais de Provença es la capitala istorica de Provença.

Au sègle IV avC., la Bassa Provença foguèt ocupada per la tribú celtoligura dei Salis o Saluvis. La capitala foguèt l'opidum d'Entremont, situat au nòrd d'Ais. En 123 avC., après la crida a l'ajuda dei grècs de Massàlia (Marselha), lo cònsol Sèxtius prenguèt e destruguèt aquela vila-opidum, puèi assetgèt, decòsta deis aiganaissents termalas, un camp apelat Aquae Sextiae (leis aigas de Sèxtius) a fin d'assegurar la seguretat dei transpòrts comerciaus entre Roma e la ciutat focèa de Massàlia.

En 102 avC., pendent la batalha d’Aquae Sextiae, Màrius arrestèt e vencèt lei Teutons e leis Ambrons, au pè dau mont Venturi.

A l'Edat Mejana, lei còmtes de Provença s'aisèron as Ais au sègle XII. Au sègle XV, sota lo règne de Rainier d'Anjau, sonat lo "Rei Rainier", còmte de Provença e rei de Sicília, la vila prenguèt son enauratge. Rainier transformèt la vila en un centre culturau e universitari important (1409).
En 1481, Provença foguèt annexada juridicament au reiaume de França e Ais venguèt ansin una capitala regionala de segonda categoria, subordenada au prestigi de París. En 1501, Loís XII establiguèt lo Parlament de Provença que demorèt fins a la Revolucion Francesa.

Ais es ben segur la vila que veguèt nàisser e morir Pau Cesana (1839-1906). Es au collègi Borbon d'Ais que nasquèt la granda amistat entre Pau Cesana e Émile Zola.

Lo 11 de junh 1909, de vilatges au nòrd d'Ais son picats per un tèrratrem de magnitud avalorada a 6,2 sus l'escala de Richter que provòca la mòrt de 46 personas e de degalhs nombrós.

Aix es uei una vila que mescla passat istoric e avenidor tecnologic amb lo pregit ITER a Cadaracha (comunitat dau País d'Ais), la gara d'Ais-TGV, lei tecnopòles de l'Arbois e de Rosset, leis universitats e escòlas...
Ais a festat dinhament lo centenari de la mòrt de Cesana amb en particular l'exposicion internacionala au musèu Granet : "Cézanne en Provence" dau 9 de junh au 17 de setembre de 2006 que assemblava près de 120 òbras dau mèstre sus lo tèma de sa "Provença".
Visitant lo centre de la vila, podretz caminar "sus lei pas de Zola" : l'escrivan s'es inspirat d'Ais per descriure la celèbra vila de Plassans dins lei Rougon-Macquart.

[modificar] Administracion

[modificar] Cònsols d'Ais de Provença

Article detalhat : Lista dei cònsols d'Ais de Provença.

La consolessa actuala d'Ais de Provença es Marisa Joissains-Masini, despuei lo 18 de març de 2001.

[modificar] Divisions administrativas

Ais de Provença es devesit en tres cantons :

Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.

[modificar] Demografia

Evolucion demografica
1962	1968	1975	1982	1990	1999	2004	2006
67 943	89 566	110 659	121 327	123 842	134 222	140 100	142 534
Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles

[modificar] Economia

Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.

[modificar] Ensenhament superior

Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
- ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers

[modificar] Monuments e luecs toristics

Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, de fònts e de glèisas.

[modificar] Luecs e bastiments publics

la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
la Plaça d'Aubertàs
lo cors Mirabèu
lo Pònt de Sant Ponç
lo Pònt dei Tres Sautets
l'Opidum d'Entremont
lo Mausolèu de Jòsep Sec
lei Tèrmas Sextius
lei nombrosei fònts coma:
- la fònt de la Rotonda
- la fònt dei Quatre Daufins
- la fònt dei Tanaires
- la fònt dau Rei Rainier
- la fònt d'Aiga Cauda
- la fònt dei Nòu Canons
lei ostaus particulars nombrós coma:
- lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
- l'ostau d'Estève de Sant Joan
- l'ostau de Fonscolombe
- l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
- l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Darius Milhaud de musica e de dança

[modificar] Bastiments religiós

la Catedrala de Sant Sauvaire
la glèisa de Sant Joan de Malta
la glèisa de Nòstra Dòna de la Seds
la glèisa dau Sant Esperit
la glèisa de la Magdalena
lo Palais de l'Archevescat

[modificar] Bastiments culturaus

lo Musèu Granet
lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
lo Musèu dei Tapissariás
lo Museum d'Istòria naturala
lo Musèu d'Arbaud
l'Ostau de Provença
l'Institut d'Estudis Politics
la Fondacion Vasarely
la Ciutat dau Libre
lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
lo Grand Teatre de Provença

[modificar] Imatges

[modificar] Lei carrieras

Mercat	Una fonteta	Un pargue amb una fònt	Lei banhs novèus d'Ais
Lo cors Mirabèu	Plaça de la Rotonda	Una carriera sextiana	Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna
Claudi Loís Ector de Vilars: la comuna	Publicitat en pintura murala	Ostau d'Estève de Sant Joan	Institut d'Estudis Politics
Nicolau Claudi Fabri de Peiresc	Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec
Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec
Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec	Mausolèu de Josèp Sec
Tèrmas Sèxtius	Tèrmas Sèxtius	Rainier I de Provença (e Nàpols)	Rainier I de Provença (e Nàpols)
Rainier I de Provença (e Nàpols)	Rainier I de Provença (e Nàpols)	Fònt dei Quatre Daufins	Fònt de la Rotonda
Fònt de la Rotonda	La Pòrta d'Ais	Plaça de la Comuna	Plaça de la Comuna
Plaça de la Comuna

[modificar] Edificis

Fondacion Vasarely	Glèisa dau Sant Esperit	Glèisa de la Magdalena	Comuna
Comuna	Comuna	Comuna	Comuna
Comuna	Comuna	Comuna	La Pòsta, plaça de la Comuna
La Pòsta, plaça de la Comuna	Musèu dei Tapissariás	Musèu dei Tapissariás	Musèu dei Tapissariás
Catedrala de Sant Sauvaire	Catedrala de Sant Sauvaire	Catedrala de Sant Sauvaire	Glèisa de Sant Joan de Malta
Glèisa de Sant Joan de Malta	Glèisa de Sant Joan de Malta	Glèisa de Sant Joan de Malta	Glèisa de Sant Joan de Malta