Occitània
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
|
|||
| Nom | Occitània  |
||
| Devisas : Larguesa, Convivéncia, Paratge / Volèm viure al País |
|||
| Religions principalas | cristianisme (catolicisme, calvinisme), islam, judaïsme | ||
| Vilas mai grandas | Marselha, Tolosa, Bordèu, Tolon, Niça, Montpelhièr, Limòtges, Nimes, Clarmont, Ais de Provença, Avinhon, Pau, Baiona, Valença, Besièrs, Tarba, Montalban, Montluçon, Agen | ||
| Gentilici | occitan, occitana | ||
Occitània [utsiˈtanjɔ, uksiˈtanjɔ, usi'tanjɔ, ukʃiˈtanjɔ, uksiˈtanja] es lo país del sud-oèst d'Euròpa ont l'occitan es parlat a l'ora d'ara o ont aquela lenga èra parlada dins un passat pro recent. Segon d'unes Occitània forma una nacion (e los occitans son un pòble), segon d'autres es solament un espaci lingüistic e cultural. La mapa d'Occitània se religa dirèctament amb la definicion de la lenga e de la cultura occitanas.
La populacion estimada es de 14 o 15 milions d'abitants e la superfícia mesura aproximativament 190 000 o 200 000 km2.
Lo gentilici es occitan -a.
Occitània se compausa de las regions istoricas e culturalas seguentas: Lemosin, Auvèrnhe, Borbonés (sud), Velai, Vivarés, Daufinat (sud), los Alps del Sud (inclusent las Valadas Occitanas), Provença, Mónegue, Comtat de Niça, Lengadòc, Guiana, Gasconha e Bearn.
Se repartís entre quatre estats:
- França (lo gròs del Massís Central e lo "Miègjorn").
- Itàlia (Valadas Occitanas).
- Mónegue, lo sol territòri independent situat en Occitània.
- Espanha (Val d'Aran).
- Remarca — Las regions desoccitanizadas a una epòca anciana, Peitau, Santonge e Engolmés, son pas inclusas dins Occitània. La zona de transicion lingüistica del Creissent, ont los traches de l'occitan dominan suls traches del francés, es de mai en mai inclusa en Occitània dins las publicacions a l'ora d'ara, malgrat las esitacions passadas de qualques autors.
Somari |
[Modificar] Nom
Occitània ven del latin medieval Occitania. Lo mot apareguèt a la fin del sègle XIII: sa primièra atestacion coneguda es exactament de 1290[1]. La primièra part del mot, Occ-, ven de l'occitan òc e de l'expression lenga d'òc, en italian lingua d'oc, un nom que Dante donèt a l'occitan segon lo sieu biais de dire de "òc" (per oposicion a la lenga de si qu'es l'italian e a la lenga d'oïl qu'es lo francés). La terminason -itània es probable una imitacion del vièlh nom [Aqu]itània.
En occitan conven de plaçar l'accent tonic sus la sillaba tà dins Occitània, çò que se nòta amb un accent grèu sus la à centrala. Es aquel lo nom autentic del país segon la nòrma classica de Loís Alibèrt e del CLO. La rason es que lo nom latin d'origina, Occitania, tanben pòrta l'accent tonic sus ta e mai s'en latin se nòta pas l'accent (parièr, es lo cas de la terminason -itània d'Aquitània).
- Remarca — En occitan corrècte, se desconselha la forma orala e escricha Occitania* perque entraïna l'accent tonic sus la sillaba ni, çò que ven de l'influéncia de la forma francesa Occitanie que tanben pòrta l'accent tonic sus nie (car lo francés pòt pas accentuar autrament que sus la darrièra sillaba).
[Modificar] Geografia
[Modificar] Composicion territoriala
[Modificar] Quatre estats
Occitània es partejada entre quatre estats:
- Dins l'estat francés: Occitània correspond aperaquí a la nocion vaga de "Miègjorn"; compren l'essencial del Massís Central e quasi totas las regions del sud de l'estat (levat Corsega, Catalonha e lo Bascoat). Aquela part d'Occitània qu'es dins l'estat francés se sona l’Occitània Granda (segon los occitans de l'estat italian). Es cobèrta per 6 regions e 39 departaments (e non pas 32 departaments, contrariament a çò que se ditz sovent dins certanas publicacions mal documentadas).
- Dins l'estat italian: las Valadas Occitanas, dins los Alps, que se restacan a las regions administrativas de Piemont e Ligúria (son pas de confondre pas amb la Val d'Aosta qu'es mai al nòrd e qu'es pas occitana). Compren aperaquí 200 000 estatjants.
- Lo Principat de Mónegue: aquela ciutat-estat es lo sol territòri independent situat en Occitània. Compren aperaquí 30 000 estatjants.
- Dins l'estat espanhòl: la Val d'Aran. Compren aperaquí 7 000 estatjants.
[Modificar] Regions istoricas o culturalas
Las regions istoricas o culturalas que compausan Occitània son las seguentas:
- los Alps del Sud
- Auvèrnhe
- Bearn
- Borbonés (mitat sud)
- lo Daufinat (mitat sud)
- la o lo Comtat de Niça
- Gasconha
- Guiana
- Lengadòc
- Lemosin (amb la Marcha)
- Mónegue
- Provença
- Velai
- Vivarés
[Modificar] Dotze regions administrativas
Las regions administrativas que cuèrbon Occitània son las seguentas:
- Aquitània (levat las perifèrias al sud ont se parla basco e al nòrd ont se parla peitavin-santongés).
- Auvèrnhe (levat lo nòrd d'Alèir)
- Lemosin
- Miègjorn-Pirenèus
- Lengadòc-Rosselhon (levat la part ont se parla catalan)
- Provença-Alps-Còsta d'Azur
- Ròse-Alps: dins la mitat sud, çò es gaireben tota Droma e Ardecha, lo sud d'Isèra e qualques franjas de Léger
- Peitau-Charantas: dins l'èst de Charanta
- la region del Centre: dins qualques comunas al sud
- Piemont (estat italian): dins las Valadas Occitanas, a l'oèst
- Ligúria (Itàlia): dins qualques comunas a l'oèst, que se pòdon restacar a las Valadas Occitanas
- Catalonha (estat espanhòl): dins la Val d'Aran
Pels departaments franceses e per las províncias italianas e espanhòlas que cuèrbon Occitània, vejatz Divisions administrativas d'Occitània.
- Vejatz tanben:
- Nòta: las regions catalanofònas e las regions desoccitanizadas (ex: Peitau, Santonge e Engolmés) son volontariament estadas apartadas, per se conformar a la definicion establida de l’occitan e d'Occitània.
[Modificar] Dinamica del territòri
Existís una dinamica de l'espaci occitan qu'es pro constanta dins l'istòria, segon las analisis geograficas, istoricas e sociolingüisticas de Robèrt Lafont[2].
Un "espaci de relacions" ancian existís dempuèi la Preïstòria, que correspond mai o mens a l'Occitània actuala, e aquò explica l'aparicion d'una lenga occitana dins aquel espaci e, per consequent, d'un país nommat Occitània. L'espaci occitan pren sa coesion a partir dels elements seguents.
[Modificar] Aisses europèus
Occitània es lo rescontre de mai d'un ais de circulacion:
- L'Arc Latin, que seguís lo nòrd de la Mediterranèa occidentala e que jonh Itàlia, Occitània e los Païses Catalans. Aquò plaça Occitània al centre dels païses latins e dona a l'occitan (amb lo catalan) una plaça centrala dins las lengas romanicas.
- L'Arc Atlantic, que seguís las còstas atlanticas d'Euròpa, de Portugal a las illas Britanicas en passant pel golf de Gasconha, que lo litoral atlantic occitan se tròba a son fons.
- L'ais Ròse-Ren, que fa de la val de Ròse lo corredor natural de penetracion vèrs (o dempuèi) l'Euròpa del Nòrd. Connècta Occitània amb los païses renans, que son lo centre de l'Euròpa del Nòrd.
[Modificar] Las tombadas e los aisses interiors
Occitània es un ensems de zonas autas e de zonas bassas que son complementàrias: aquò se sona lo fenomèn de las tombadas. Occitània s'estructura a l'entorn:
- de tres montanhas grandas: los Alps, lo Massís Central e los Pirenèus...
- ...e de las zonas bassas que religan aquelas montanhas: lo corredor rodanenc, lo litoral mediterranèu e lo bacin Aquitan.
- Las zonas bassas articulan un grand ais interior de circulacion, de l'oèst a l'èst, de Bordèu a Niça, ont las vilas pus gròssas d'Occitània s'entièran coma una cadena (entre parentèsis indicam de vilas pus pichonas): Bordèu - (Agen) - Tolosa - (Carcassona) - (Narbona) - Montpelhièr - Nimes - Avinhon - (Arle) - Ais de Provença - Marselha - Tolon - Niça - Mónegue. Aquel ais interior se religa gràcias a d'aisses transversals amb d'autras capitalas regionalas, que son Baiona-Anglet-Biàrritz, Pau, Lemòtges, Clarmont-Ferrand e Valença.
- Las zonas bassas fan en particular un istme entre la mar Mediterranèa e l'ocean Atlantic e donc, automaticament, un espaci de passatge obligat entre la peninsula Iberica e la rèsta d'Euròpa.
- Las zonas autas, los Alps, lo Massís Central e los Pirenèus, son tanben d'espacis de coesion e de relacion. Existisson de dinamicas ancianas de solidaritat entre las vals montanhòlas que garentisson en particular l'occitanitat culturala e lingüistica del Massís Central e dels Alps del Sud. Aquò explica que lo Massís Central siá quasi entièrament occitan, e orientat vèrs l'ais interior occitan, malgrat l'inclinason fisica d'una part de sas valadas e de sos replanats vèrs lo bacin Parisenc. Aquò explica tanben que totes los Alps del Sud sián orientats vèrs l'ais interior occitan (amb son embrancament rodanenc), malgrat l'inclinason fisica de las Valadas Occitanas vèrs la planura de Pò.
[Modificar] Amainatjament del territòri
Dins los esquèmas actuals d'amainatjament del territòri, l'espaci occitan apareis de manièra indirècta.
- Dins l'estat francés, i a totjorn agut la consciéncia d'una diferéncia entre lo "Miègjorn" (Occitània) e lo "Nòrd", çò que los istorians an confirmat (per exemple Fernand Braudel). Dempuèi los ans 1980, la dinamica de la "descentralizacion" dins l'estat francés dessenha un dinamisme economic e demografic del "Miègjorn" e de la faciada Atlantica que fan un pauc contrapés a l'Illa de França.
- A l'escala europèa, l'Arc Latin e l'Arc Mediterranèu son d'elements de reflexion per l'amainatjament del territòri e per los projèctes de cooperacion transfrontalièrs.
- Vejatz tanben rius d'Occitània.
[Modificar] Populacion
[Modificar] Capitala
Occitània pas ges de capitala particulara perque dins l'istòria, Occitània es totjorn estada una entitat lingüistica e culturala mas pas jamai una entitat politica. Tanpauc lo movement occitanista a pas jamai decidit de manièra convencionala quina vila seriá la capitala d'Occitània. Ça que la qualques consideracions an existit sus la question.
- Albi - Francés Fontan, fondador del PNO, prepausèt Albi en 1969 coma capitala d'una futura Occitània liura, pr'amor de la posicion centrala d'aquela vila e del ròtle de reequilibratge que poiriá jogar en fàcia de las vilas pus grandas e excentradas[3].
- Tolosa - L'escrivan Enric Espieut evoquèt Tolosa en 1968 coma capitala d'una Occitània emancipada, pr'amor dels temptatius del comtat de Tolosa a l'Edat Mejana (als sègles XII e XIII) per arribar a una unificacion politica d'Occitània[4].
- Marselha e Tolosa - De partisans de la Linha Imaginòt, en particular lo musician Claudi Sicre, parlan dins de declaracions publicas dels ans 1990 de las "capitalas" al plural, en mençonant especialament Marselha e Tolosa perque son de pòls de la creacion culturala occitana a l'ora d'ara. Mas aquel concèpte de "capitalas" pòt inclure tanben d'autras vilas. Tanben cal precisar que Marselha es la vila pus granda d'Occitània.
- Montpelhièr - Valèri Larbaud, escrivan occitan d'expression francesa, prepausèt Montpelhièr en 1927, qu'imaginava aquela vila coma una granda metropòli dinamica, de dimension internacionala, coma capitala d'una futura Occitània independenta[5].
[Modificar] Lenga
- Per mai de detalhs, vejatz occitan.
[Modificar] Evolucion sociala de l'occitan
Per definicion, l'occitan es la lenga tradicionala e autoctòna d'Occitània. Compren sièis dialèctes: provençal (amb lo niçard), vivaroalpenc, auvernhat, lemosin, gascon e lengadocian. Una varietat estandard, l'occitan larg, es en cors d'elaboracion e prevei d'amainatjaments regionals.
L'occitan es nascut a partir del latin vèrs lo sègle VIII apC e foguèt la lenga majoritària de la populacion fins al començament del sègle XX. L'occitan laissèt de traças importantas dins los documents en latin tre lo sègle IX e los primièrs documents escriches tot en occitan apareguèron a la fin del sègle X. Entre los sègles X e XV, l'occitan foguèt la lenga dominanta dins la cultura, l'administracion e las sciéncias e sol lo latin li faguèt un pauc concurréncia. Lo periòde dels trobadors, als sègles XII e XIII, enaucèt fòrça lo prestigi de l'occitan dins Euròpa tota.
A partir de la fin del sègle XV (e tre lo sègle XIII dins lo Creissent), lo francés penetrèt en Occitània coma lenga del poder politic e del prestigi cultural al detriment de l'occitan. Ansin comencèt la diglossia o subordinacion lingüistica. Aquò s'accentuèt al sègle XVI quand s'impausèt lo francés e l'italian coma solas lengas oficialas dins los territòris occitans someses al reialme de França (lo pus gròs d'Occitània) o al ducat italianizat de Savòia (Comtat de Niça e Valadas Occitanas). Pasmens l'occitan demorèt la sola lenga de las classas popularas, se parlèt parcialament dins las classas nautas (magrat la dominacion del francés e de l'italian) e contunhèt de beneficiar d'una literatura productiva.
Dempuèi lo començament del sègle XIX, l'occitan benefícia d'una renaissença culturala e d'un movement de revendicacion qu'òm pòt sonar occitanisme al sens larg. Pasmens, l'occitan a reculat dins l'usatge a partir dels ans 1920-1950: dempuèi a cessat d'èsser la lenga majoritària. Coneis un perilh grèu de substitucion lingüistica e cedís lo terren davant lo francés en Occitània Granda e a Mónegue, davant l'italian dins las Valadas Occitanas e davant l'espanhòl en Aran. Ara s'estima que sus una populacion de 14 o 15 milions d'occitans, son entre 500 000 e 2 milions los que son capables de parlar l'occitan correntament, mas las ocasions de lo parlar dins la societat son raras. Al costat d'aquò, lo movement occitanista contunha de revendicar una plaça digna per l'occitan e assaja de ne far tornar-mai una lenga de comunicacion.
[Modificar] Estatut de l'occitan
En 1990, an reconegut l'occitan coma lenga oficiala de la Val d'Aran (al costat del catalan e de l'espanhòl) e en 2006 a recebut teoricament l'estatut de lenga oficiala dins tota la region de Catalonha. Dempuèi 1999, dins las Valadas Occitanas e a La Gàrdia, la lei italiana nº 482 reconeis l'occitan coma lenga protegida e facilita son usatge institucional e escolar, mas sens ne far una lenga oficiala. Dins l'estat francés e a Mónegue, i a pas ges de reconeisseça oficiala de l'occitan. Dins l'estat francés, se tolèra l'occitan amb una plaça marginala e opcionala dins lo sistèma educactiu dempuèi la lei Deixonne de 1951; tanben se dona una plaça fòrça marginala a l'occitan dins los mèdias. Aquelas avançadas pichonetas sufison pas encara per arrestar la diglossia e la substitucion lingüistica.
[Modificar] Autras lengas en Occitània
En mai de las tres lengas dominantas —francés, italian e espanhòl— cal mençonar la preséncia d'autras lengas en Occitània:
- Lo ligur, dins sa varietat monegasca, se parla a Mónegue al costat de l'occitan que i es tanben una lenga tradicionala. Lo roiasc, dins la Val de Ròia, es un parlar de transicion entre occitan e ligur.
- Lo peitavin-santongés se parla dins dos enclavaments al nòrd de Gasconha (Petita Gavachariá, Lo Verdon de Mar).
- De lengas minorizadas son presentas. Lo basco es arribat amb l'exòde rural dins lo Bas Ador, mas l'occitan i es ça que la la sola lenga tradicionala. Tanben lo catalan es pro conegut dins la Val d'Aran e lo piemontés a penetrat dins la partida bassa de las Valadas Occitanas.
- De lengas de l'immigracion son presentas, en particular l'arabi, lo berbèr, lo còrs, l'armèni e tanben l'espanhòl e l'italian dins l'Occitània Granda.
[Modificar] Istòria
- Per mai detalhs, vejatz Istòria d'Occitània
[Modificar] Arts
- Per mai de detalhs, vejatz: Lista de las arts en Occitània.
[Modificar] Personatges celèbres occitans
- Per mai de detalhs, vejatz lista de personatges celèbres occitans.
[Modificar] Economia
[Modificar] Movements politics occitanistas
- Per mai de detalhs, vejatz occitanisme politic.
[Modificar] Vejatz tanben
[Modificar] Ligams intèrnes
- occitan
- occitanisme
- mèdias en occitan
- istòria d'Occitània
- lista de las arts en Occitània
- lista de personatges celèbres occitans
[Modificar] Ligams extèrnes
- L'ensenhament de l'occitan e del basc en Aquitània
- Lo Cap'òc : Unitat d'animacion pedagogica en occitan, basada a Pau
- Comitat d'Afrairament Occitanò-Catalan
- Conselh General d'Aran
- sit aranés independent
- (en) (fr) (oc) Danças e músicas tradicionali dau País Niçard e dau Miegjorn
- Grop de fotografia per l'afrairament occitanocatalan
[Modificar] Referéncias
- ↑ LAFONT Robèrt (1986) "La nominacion indirècta dels païses", Revue des langues romanes nº2, tòme XC, pp. 161-171
- ↑ Vejatz mai que mai:
*LAFONT Robèrt (1987) Clefs pour l’Occitanie, coll. Clefs, París: Seghers [1a ed. 1971b]
*LAFONT Robèrt (2003) Petita istòria europèa d’Occitània, coll. Istòria, Canet: Trabucaire - ↑ FONTAN Francés (2002) = FONTAN François, La nation occitane: ses frontières, ses régions, numèro especial Lo Lugarn 81 [1a ed. 1969, tèxt revisat en 1997 segon las instrucctions laissadas par l’autor]
- ↑ ESPIEUT Enric (1968) Istòria d'Occitània, coll. Viure 1, Lavit: Lo Libre Occitan
- ↑ LARBAUD Valèri (1927) = LARBAUD Valery, Jaune bleu blanc, coll. L’imaginaire, sl.: Gallimard
