Espasa

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Divèrsas espasas

L'espasa es una arma blanca compausada au mens d'una lama e d'una ponhada. Apareguda probablament vèrs la fin dau millenari III avC, venguèt una arma fòrça populara e frequenta durant lei periòdes seguents. Conoguèt son apogèu subre lo continent europèu ai sègles XV-XVI avans de declinar en fàcia dau desvolopament deis armas de fuòc. Pasmens, maugrat sa disparicion dins leis armadas modèrnas, son utilizacion demorèt coma activitat esportiva e es totjorn un objècte de prestigi e de comandament dins divèrseis institucions coma lei fòrças armadas o certaneis institucions scientificas o literàrias.

Istòria[modificar | modificar la font]

Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]

Edat dau Bronze[modificar | modificar la font]

Espasas europèas datant dau periòde 1600 avC.

Lei premiereis espasas apareguèron en Mesopotamia vèrs la fin dau millenari III avC. Lei vestigis pus ancians descubèrts per lei cavaments datan de 3 300 avC e foguèron trobats a Arslantepe en Turquià. Pasmens, son generalament consideradas coma de dagas lòngas e non d'espasas vertadieras e lei lamas d'una longor superioras a 60 cm demorèron raras fins ai darriers periòdes de la fin de l'Edat dau Bronze. D'efèct, aqueleis armas èran fachs de coire puei de bronze. Òr, aquelei metaus son tròp fragils per bastir de longors grandas e lei lamas avián tendància a se rompre.

Après Mesopotamia, l'espasa s'espandiguèt dins lo rèsta dei continents africans, europèu e asiatic e lei premiers modèls vertadiers apareguèron. Lei lamas avián alora una forma triangulara per renfòrçar la basa. De mai, d'aliatges de bronze ambé de concentracions feblas d'estam, pus resistents que leis aliatges ambé de concentracions autas, foguèron principalament adoptats levat dei regions chinesas. Dins certanei regions, leis espasas èran ja utilizadas per traforar d'estoc o copar dau talhant un advèrsari e l'armada egipciana foguèt la premiera d'equipar d'unitats complètas de soudats ambé d'espasas.

Edat dau Fèrre[modificar | modificar la font]

L'utilizacion dau fèrre se desvolopèt a partir dau sègle XIII avC en causa de la demenicion dei ressorsas necessàrias per produrre de bronze[1]. Lei civilizacions ititas, egipcianas e proto-cèltica d'Hallstatt foguèron lei premierei qu'adoptèron l'usatge d'espasas de fèrre. La forma e l'utilizacion d'aqueleis espasas èran similaras a aquelei de la fin de l'Edat dau bronze. Pasmens, èran ja pus aisada de forjar en quantitat granda. L'equipament d'unitats complètas de soudats se desvolopèt donc en defòra d'Egipte.

Antiquitat grèga e romana[modificar | modificar la font]

Representacion antica d'espasas de fèrre de tipe spatha.

Dau temps de l'Antiquitat grèga classica, l'utilizacion d'espasas èra venguda frequenta en Euròpa, Africa e Asia e d'estils de longors e d'espessors variadas existián. A partir dau sègle III avC, lo gladius roman, d'una longor situada entre 60 e 90 cm, venguèt l'arma de predileccion dei legionaris e foguèt la fònt d'unei succès majors coma lei batalhas de Cinoscèfales e de Pidna còntra de soudats macedonians equipats de lanças lòngas. La primat de l'espasa dins l'armada romana entraïnèt son utilizacion coma arma de prestigi reservada a una elèit. Ansin, apareguèt son utilizacion dins leis execucions de membres de l'aristocràcia que va venir un aspèct essenciau de la cultura europèa. D'evolucions similaras se debanèron per d'autrei civilizacions coma lei Sassanidas o leis Indians.

Durant aqueu periòde, la fabricacion d'espasas venguèt l'activitat d'una classa d'artesans especializats. Ansin, leis innovacions demorèron limitadas e foguèron principalament d'imitacions e de melhorament de modèls existents. Per exemple, la spatha grèga, una espasa amb una lama relativament lònga per son epòca, foguèt adoptada per lei Germans puei introducha dins la cavalariá romana per de soudats auxiliars cèltas e germans.

Antiquitat chinesa[modificar | modificar la font]

En China, d'espasas d'acièr apareguèron vèrs la fin dau periòde dei Zhou Occidentaus. Lor usatge demorèt limitat fins au sègle III avC. Dos tipes existián ambé de lamas de talhant simple o doble. A partir de la dinastia Song, un tipe especiau fòrça lòng existiá per la lucha còntra leis unitats de cavalariá.

Edat Mejana[modificar | modificar la font]

Euròpa e Orient Mejan[modificar | modificar la font]

Pendent l'Edat Mejana, la tecnologia de fabricacion d'una espasa realizèt de progrès fòrça important en Euròpa e en Orient Mejan. I venguèt una arma frequenta, especialament durant leis atacas. La forma generala de la spatha demorèt populara mai d'aspècts novèus apareguèron coma lei lamas corbadas (scimitars...) a partir dau sègle IX. Lei progrès principaus foguèron l'utilizacion d'un acièr de qualitat melhora, dich acièr de Damas, aparegut en India au sègle V avC, l'aparicion de la garda per protegir la man de l'utilizaire au sègle XI e l'aparicion deis espasas bastardas autorizant una utilizacion a una o doas mans segon lei besonhs au sègle XIV. De mai, de progrès se debanèron d'un biais mai generau dins l'industriá de la metallurgia que la produccion aumentèt. Aquò permetèt, tre l'èra dei Vikings, una estandardizacion melhora dei modèls d'espasas produchs.

Èst d'Asia[modificar | modificar la font]

Dins l'èst dau continent asiatic, lei progrès dins la produccion d'acièr permetèron tanben de forjar d'espasas novèlas e pus eficaças. Lei modèls s'utilizant d'una man venguèron pus popularas. De mai, l'usatge de l'espasa s'espandiguèt dins la region dempuei China, especialament en Corèa e au Japon. Dins lo premier país, leis artesans de l'acièr realizèron de progrès fòrça important e la qualitat deis armadas corèanas foguèt la melhora de la region. Divèrsei modèls i foguèron creats e l'espasa i venguèt fòrça frequenta entre lei soudats coreans. Au Japon, l'espasa venguèt un simbòl de la classa dominanta e un nombre fòrça important de modèls diferents i faguèron lor aparicion. Lo katana, qu'es lo pus conegut, agantèt son apogèu ai sègle XV e XVI.

Sud e Sud-Èst d'Asia[modificar | modificar la font]

Dins lo sud e lo sud-èst asiatic, l'influéncia dei conquistaires musulmans e l'existéncia d'una metallurgia fòrça avançada entraïna l'aparicion d'espasas corbadas fòrça decoradas. Per aquela rason, leis espasas èran sovent utilizats coma articles comerciaus e non solament per la guèrra. Aquela darrier utilizacion deviá tanben faciar la concurréncia dei dagas de talha granda que certanei regions tenián unei modèls relativament eficaç coma Indonèsia. L'utilizacion d'espasas lòngas e pesantas foguèt frequent ai Filipinas fins au sègle XX. D'un biais generau, après l'arribada deis Europèus dins la region, lei modèls indigènas intrèron en declin per l'utilizacion au combat au profiech d'imitacions d'armas europèas produchas localament. Ansin, foguèt lo cas dau firangi inicialament importat per lei Portuguès e finalament adoptat per l'Empèri Mogòl.

Fin de l'Edat Mejana e Renaissança[modificar | modificar la font]

A la fin de l'Edat Mejana e au començament de la Renaissança, lei progrès dei proteccions utilizats subre lei prats batalhiers d'Euròpa e d'Orient Mejan entraïnèron l'aparicion d'uneis evolucions en matèria d'espasas. De lamas fòrça lònga, coma la langes Schwert, e l'utilizacion de l'estoc venguèron popularas per pertusar l'armadura d'un enemic. Se desvolopèt tanben de modèls pus corts e leugiers per luchar dins lei situacions de combat raprochat coma lo yatagan o la spada da lato. Ansin, certanei soudats èran equipats d'unei tipes d'espasas d'utilizar segon lei fasas diferentas d'una batalha. En parralèl d'aqueleis evolucions, l'espasa venguèt un objècte de prestigi e modèls leugiers e decorats apareguèron per la vida quotidiana dei membres de l'aristocràcia. Aqueleis espasas èra pas pron resistentas per lo combat mai poguèt s'utilizar per lo duèl. Per exemple, aperaquí 4 000 nobles francés foguèron tuats en causa d'un duèl sota lo rèine solet dau rèi Enric IV (1589-1610).

Pasmens, a partir d'aqueu periòde, lo desvolopament deis armas de fuòc e l'utilizacion frequentas d'armas de trach coma l'arc marquèt egalament lo començament dau declin progressiu de l'espasa sus lo prat batalhier. Ansin, per exemple, lei succès anglés de la guèrra de Cents Ans coma Crécy o Azincourt mostrèron que lei sagitas èran capablas de batre una armadura d'un biais eficaç a distància granda.

Periòde modèrna[modificar | modificar la font]

Representacion d'una espasa de prestigi polonesa dau sègle XVIII.

A partir de la Renaissança, l'espasa foguèt marcada per doas evolucions. La premiera foguèt son mantenement coma arma secondària per la màger part dei soudats e coma arma de certanei còrs especializats coma la cavalariá. La segonda foguèt lo desvolopament de l'escrima codificada coma activitat de l'elèit puei coma espòrt.

Ansin, l'aparicion deis armas de fuòcs e lo desvolopament de la baïoneta marquèt lo declin irreversible de l'espasa dins l'infantariá. Lei modèls leugiers destinats au combat raprochats demorèron utilizats coma arma secondària fins a la Segonda Guèrra Mondiala per certaneis unitats e la cavalariá adoptèt lo sabre coma arma especializada per lei cargas. Pasmens, a partir de la mitat dau sègle XIX, l'aparicion d'arma de fuòc de cadència de tir importanta entraïnèt tanben lo declin d'aqueu tipe de còrs. Demorèt alora principalament coma un objècte de prestigi e de comandament per leis oficièrs. Leis autrei país conoguèron d'evolucions similaras quand seis armadas deguèron faciar d'armas de fuòc coma lo Japon dau sègle XIX.

De son caire, l'utilizacion de l'espasa coma objècte de prestigi per l'aristocràcia se desvolopèt fòrtament ambé de reglas novèlas. De modèls leugiers apareguèron coma la rapièra espanhòula e la practica dau duèl d'escrima venguèt fòrça frequenta. Per exemple, au sègle XIX, la màger part dei membres de l'elèit culturala, politica o economica francesa s'èra generalament au mens un còp en duèl. Leis autoritats judiciarias luchèron gaire còntra aqueu fenomèn avans lo sègle XX. En parralèl, se desvolopèt l'escrima coma espòrt oficiau que venguèt olimpic tre la restauracion dei Jòcs en 1896. A l'ora d'ara, tres armas son utilizadas que son lo fleuret, l'espasa e lo sabre.

Anatomia[modificar | modificar la font]

La lama[modificar | modificar la font]

La lama d'una espasa a una talha superiora a 30 cm e lo costat de la lama es plan. La forma e la geometria de la lama a evolucionat dins lo corrent dei sègles mai la basa de la lama es generalament renfòrçada mentre que sa fin es mens espessa e pus amolada per poder utilizar la poncha d'estoc. Existís tres categorias principalas d'espasas que son definidas segon lo tipe de lama :

  • talhants largs e parrallèl que son principalament utilizadas per lo talhant.
  • aspèct triangular e talhants largs que son principalament utilizadas per lo talhant e l'estoc.
  • sensa talhant que son solament utilizadas d'estoc.

Se fau notar qu'una lama amb un talhant unic es pas dicha espasa mai sabre. La seccion de la lama dona tanben d'indicacions subre son utilizacion :

  • lenticulara per leis espasas fòrça talhantas.
  • diamant per leis espasas leugieras e rigidas d'estocs que se pòdon utilizar d'un biais secondari per lo talhant.
  • exagonala per leis espasas pesantas e rigadas amb una utilizacion mixta.
  • carrada o triangulara per leis espasas destinadas unicament a l'estoc.

D'un biais generau, lei còps d'estocs que pòdon aisament agantar d'organs son pus eficaç per eliminar un advèrsari que lei còps dau talhant.

La garda[modificar | modificar la font]

Garda, ponhada e pomèu d'una espasa de cor dau sègle XVIII.

La garda es lo dispositiu situat entre la lama e la ponhada. Son objectiu principau es de protegir la man de l'utilizaire mai certanei gardas pòdon tanben s'utilizar per l'ataca. Per aquò, integravan de sistèmas coma de ponchas per pertusar l'advèrsari o pus complèxes per blocar sa lama e realizar una còntra-ataca rapidà d'estoc.

La ponhada[modificar | modificar la font]

La ponhada es lo prolongament de la lama. Un nombre fòrça variat de tipes diferents foguèt utilizat evolucionant de modèls de teissut ai modèls de fusta cubèrt de jaç de teissut o de decoracions. A l'ora d'ara, lei ponhadas son realizadas per s'adpatar a la man de l'utilizaire que pòu tenir unei tipes de ponhada a disposicion segon son tipe d'escrima.

Lo pomèu[modificar | modificar la font]

Lo pomèu es l'extremitat de l'espasa a l'opausat de la poncha de la lama. Pòu servir d'arma secondaria sus certanei modèls mai son ròtle principau es de servir de còntrapés per equilibrar l'espasa. Ansin, permet un manejament pus aisat de l'arma. Aqueu ròtle es fòrça important per leis espasas d'estoc que dèvon quasi obligatòriament aver una ponch fòrça viva.

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Wertime, Theodore A.; J. D. Muhly (1980). The Coming of the Age of Iron. Yale University Press. ISBN 0-300-02425-8.