Arbre

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.

Un aubre (var. abre, albre, arbe, arbo, arbre[1]) es un vegetau lignós de pòrt aut, passant generalament mai de 5 m, format d'un ret de raiç e d'un tronc mai ò mens desvolopat subremontat d'una corona distinta. A l'opausat, un aubrilhon presenta un pòrt pus bas e es devesit, sovent tre sa basa, en mai d'un tronc. Dins aquò, divèrsei formas de transicion existisson entre aquelei dos tipes.

Lei fuelhós son d'aubres ambé de fuelhas ben desvolopadas e generalament caducas, es a dire que lo fuelhatge tomba dins lo corrent de l'autona. Pasmens, aquela nòrma es pas generalament e plusors fuelhós an un fuelhatge persistent, especialament en Occitània (agreu, lausier, euse...). Lei fuelhós fan partida de la classa deis angiospèrmas (Angiospermae) qu'es caracterizada per un ovul situat dins un ovari sarrat.

Lei resinósconifèrs) gròpan aperaquí 800 espècias. Au sen dau rèine vegetau, son classats au sen de la classa dei gimnospèrmas (Gymnospermae) qu'es definida per l'abséncia d'ovaris e per d'ovuls nuds que se tròban dirèctament sus leis escalhas dei pinhas. Lei fuelhas an una forma reducha que sembla siá a una agulha siá a una escalha. Franc de quauqueis excepcions, son persistentas e tomban pas avans plusors annadas.

Istòria evolutiva[modificar | modificar la font]

A l'ora d'ara, l'aubre pus ancian qu'es conegut es l'Archaeopteris qu'auriá viscut i a 370 milions d'annada durant lo Devonian (419 Ma - 359 Ma)[2]. Agantava probable 40 m d'autor amb un diamètre de 1,5 m a la basa. Podiá ja benlèu formar de seuvas importantas. D'un ponch de vista evolutiu, fa partida dei progimnospèrmas qu'es a l'origina dei doas classas actualas d'aubres. Pasmens, i aviá encara de diferéncias importantas coma una reproduccion assegurada per d'espòras.

Pendent lo periòde seguent, lo Carbonifèr (359 Ma - 299 Ma), lo clima caud e umid favorizèt la formacion de seuvas gigantas sus una partida importanta de la planeta. Una evolucion importanta se debanèt, probablament vèrs 319 Ma, ambé l'aparicion deis aubres de granas. Un aubre tipe d'aquela èra es lo Lepidodendron (30 m d'autor e 3 m de diamètre) que sei fossils se tròban sovent dins lei jaciments de carbon. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers conifèrs i a aperaquí 320 milions d'annadas. Un exemple caracteristic n'es lo Ginkgo biloba qu'es una espècia de « fossil vivent » que data d'aquela epòca.

Durant lo Triassic (252 Ma - 201 Ma), lo Jurassic (201 Ma - 145 Ma) e lo Cretacèu (145 Ma - 65 Ma), lei conifèrs conoguèron un desvolopament fòrça important e colonizèron la màger part dei mitans ecologics. Aquò durèt fins a l'aparicion dei premierei plantas de flor a la fin dau Cretacèu. A l'origina deis angiospèrmes, donèron naissença ai fuelhós que dominèron pauc a pauc lei seuvas de 65 Ma a 2 Ma. D'aqueu temps, la màger part de la superficia terrèstra èra cubèrta d'aubres.

Aquela preséncia pus importanta dei fuelhós dins lei seuvas mondialas contunia dempuei lo començament dau periòde de refrejament actuau i a 1,5 milions d'annadas. Pasmens, lei modificacions climaticas liadas ai desplaçaments dei glaciers e ai cambiaments de la temperatura mejana entraïnèron de variacions importantas dins la reparticion deis espècias ambé de fenomèns de disparicion durant lei fasas d'avançadas dei glaç e de recolonizacion deis espacis liberats pendent lei periòdes de reculament.

Caracteristicas[modificar | modificar la font]

Racinas[modificar | modificar la font]

Lei racinas an dos ròtles principaus que son d'assegurar l'ancratge de l'aubre dins lo sòu e d'absorbir de nutriments e d'aiga. Pasmens, pòdon tanben èsser utilizadas per la reproduccion, la defensa ò encara l'estocatge d'energia. Durant la formacion de l'aubre, lei racinas son ansin lei premierei partidas que se fòrman a partir de la grana. Dicha radicula, la racina embrionària permet d'establir un supòrt, de trobar de nutriments e d'absorbir d'oxigèn. Aqueu besonh d'oxigèn disapareis pas ambé la creissença de l'aubre e lei racinas contunian, per la seguida, de necessitar d'oxigèn per subreviure. Quauqueis excepcions existisson coma leis espècias adaptadas a la mangròva.

La màger part dei racinas son sosterranhas[3]. Dins lo sòu, pòdon rescontrar d'autreis organismes e, dins certanei cas, desvolopar de relacions simbioticas amb elei. Mai d'un bolet es susceptible d'establir una tala relacion. Aquò permet a l'aubre d'absorbir de mineraus a partir dau bolet. Aquò favoriza la creissença dei racinas e melhora sa proteccion còntra lei predators, lei patogèns ò la pollucion[4]. En cambi, l'aubre dòna divèrsei produchs eissits de sei reaccions de fotosintèsi[5].

En fòra dei bolets, lei bactèris pòdon tanben formar d'associacion ambé leis aubres. Per exemple, aquelei dau genre Frankia son capables de fixar l'azòt atmosferic qu'es un element important per lo desvolopament dei vegetaus. En particular, dins certaneis ecosistèmas, aquò permet la subrevida d'aubres dins de sòus normalament desfavorables. Enfin, lei rets de racinas d'aubres diferents pòdon se connectar per formar de colonias.

Aisse vegetau[modificar | modificar la font]

L'aisse vegetau (ò camba) deis aubres es dich tronc. Lignificat, pòrta la la corona qu'es facha dei brancas, dei ramèus e dei brots e permet de lei mantenir en autor per captar lo raionament solar qu'es indispensable a la subrevida de l'aubre[6]. Lo tronc es generalament drech[7] sensa ramificacion[8] e sa talha aumenta longitudinalament e ortogonalament cada annada.

La corona permet de sostenir la rama e lei brots. Lei brancas, partidas lignificadas de l'aubre que derivan dau tronc, ne son l'esquelèta. Pòrtan lei ramèus, que pòrtan a son torn lei fuelhas, e lei brots. Lei premiers permèton donc de provesir l'energia necessària au bòn foncionament dei reaccions de fotosintèsi e lei segonds permèton d'assegurar la creissença de la corona per ne permetre lo desvolopament.

Lo còr dau tronc e dei brancas es fach de duramen (ò fusta de còr) qu'es una fusta mòrta, dura e impustrescibla. A l'entorn dau duramen, se tròba l'albenca qu'es una fusta ambé de cellulas viventas. Tendre e de color clar, es un jaç que permet la circulacion de la saba. Après l'albenca, i a lo cambium qu'es format de cellulas cargadas d'assegurar la creissença dau diamètre de l'aubre. Lo jaç seguent es dich liber e permet tanben la circulacion de la saba. Enfin, l'exterior de l'aubre es format dau süver. Cubèrt d'un epidèrma, compausa l'escòrça e assegura la separacion entre lei teissuts vivents de l'aubre e lo mitan extèrne.

Fuelhas[modificar | modificar la font]

Leis expansions foliaras (fuelhas, escaumas ò agulhas) son generalament d'organes aplatits e vèrds[9]. Gràcias a la clorofilla contenguda dins sei teissuts, pòdon produrre de sucres a partir d'aiga, de lutz e de gas carbonic atmosferic. La reparticion deis organes foliars varia segon leis aubres e pòu èsser :

  • verticillada se au mens tres fuelhas son implantadas sus un meteis nos.
  • opausada se lei fuelhas son implantadas exactament fàcia a fàcia sus un nos.
  • altèrna se caduna fuelha ocupa un nos situat per torn d'un costat e d'autre de la camba.
  • pectinada se leis agulhas fòrman, dins un plan mai ò mens orizontau, doas renguieras opausadas similaras ai pivas d'un penche.
  • radianta se leis agualhas son implantadas d'un biais mai ò mens regular a l'entorn de la camba coma lei filaments d'un escobàs.

L'organe foliar complèt se compausa de tres partidas principalas que son la gaina foliara, lo pecol e lo limbe. La premiera es sovent reducha a una pichona zòna pus espessa a la basa de la fuelha. Lo pecol es la partida intermediària entre la gaina e lo limbe. En certaneis espècias, es de còps fòrça cort. Pòu pereu èsser completat per d'estipulas d'expansions foliacèas pichonas situadas a son origina[10].

Lo limbe fòrma la màger part de la fuelha. Son aspèct es fòrça variable ambé de limbes indivís (fuelha simpla) ò de limbes multiples (fuelha compausada). Lo bòrd foliar presenta tanben una gròssa diversitat de formas ambé l'existéncia de limits simples, dentats ò encara lobats. Enfin, lo limbe es percorrut per de nervaduras que son de caneladuras permetent lo transpòrt de la saba.

Reproduccion[modificar | modificar la font]

Flors[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Flor.

La flor es l'organe de reproduccion deis aubres. La flor complèta es compausada de quatre partidas principalas que son lei sepales, lei petalas, leis estaminas e lei carpèus. L'ensems dei sepalas e dei petalas fòrma lo periant. Se lei sepales e lei petalas son identics, son dichs tepales e fòrman lo perigòne. Dins lo cas contrari, lei petalas compausan la coròla e lei sepales lo calici (que tèn lo ròtle de proteccion de la basa de la flor)[11].

Leis estaminas son leis organes mascles de la reproduccion. Nombrós, contènon lo pollen. Lei carpèus son leis organes femèus. En lei conifèrs (Gymnospermae), an una forma aplatida. En revènge, en lei fuelhós, son fusionadas per formar un organe relativament important, dich pistil, qu'ocupa lo centre de la flor.

Pasmens, un nombre important d'espècias d'aubres presenta de diferéncia a respèct dau modèl depintat dins lei dos paragrafs precedents. D'efèct, lo periant es sovent fòrça reduch, especialament en leis espècias adaptadas a una pollinizacion ambé lo vent. De mai, d'autreis aubres an de flors unisexuadas que son dotats d'estaminas ò de carpèus. Dins aqueu cas, l'aubre pòu presentar de flors dei dos sèxes (espècia monoïca) ò d'un sèxe solament (espècia dioïca).

Fruchs e pinhas[modificar | modificar la font]

Article detalhat : Fruch.

Lo fruch es lo resultat de la transformacion d'una flor que seis ovules son venguts de granas. Dins lo cas pus frequent, deriva d'un creissement de l'ovari après la fecondacion. Lo teissut dei carpèus se gonfla per venir lo fruchpericarp) que contèn un ò plusors granas. Pasmens, existís mai d'un autre cas. En particular, en certaneis aubres, d'autrei partidas de la flor participan a la formacion dau fruch e se parla de faus fruch (ò fruch derivat). Entre lei fruchs principaus, se pòdon citar :

  • lei « poms » que son formats de lòtjas cartilaginas contenent lei granas enviroutadas per una popa popuda derivada de la copa receptacla de la flor. Lei peras ò lei codonhs ne son d'exemples.
  • lei dòuças qu'es un fruch sovent alongat
  • lei capsulas.
  • leis aquènis.
  • lei drupas.
Article detalhat : Pinha.

Ròtles ecologics[modificar | modificar la font]

Malautiás[modificar | modificar la font]

Utilizacions[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Lo Congrès, Dicod'Òc intrada « arbre », consultada lo 19 de junh de 2017, [1].
  2. Charles B. Beck, "The identity of Archaeopteris and Callixylon", Brittonia, 12 (4): 351–368, 1960.
  3. Existís quauqueis espècias d'aubre qu'an de racinas aerianas. Adaptadas a de terrens fòrça umid dau tipe mangròva, permèton de melhorar l'estabilitat de l'aubre e de captar dirèctament l'oxigèn atmosferica car lo sòu es totalament negat.
  4. D'efèct, lei bolets pòdon absorbir e gardar dins sei teissuts de quantitats importantas de metaus pesucs que son toxics per leis autreis organismes.
  5. S. Egli e I. Brunner, "Mycorrhiza – a fascinating symbiosis in the forest", Forestknowledge, Swiss Federal Research Institute, 2011.
  6. V. Lowman, H. RInker e H. Bruce, Forest Canopies, Academic Press, 2004, p. 119.
  7. Aqueu fenomèn es liat a la disparicion progressiva dei brancas bassas que pòdon plus captar la lutz dau Soleu.
  8. Lei ramificacions son raras dins lei conifèrs. Son pus frequents dins lei fuelhós.
  9. Una fuelha contèn tanben de pigments jaunes e roges que vènon visibles ambé la fin de la produccion de clorofilla quand la temperatura comença de demenir.
  10. En certaneis espècias, leis expansions foliaras son remplaçadas per d'espinas.
  11. Lo periant es dich simple en abséncia de calici e doble dins lo cas contrari.

Commons-logo.svg

Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Arbre.