Lengadocian

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
(Redirigit dempuèi Lengadocian (dialècte))
Anar a : navigacion, Recercar

Lo lengadocian es lo dialècte occitan parlat sus una granda part del Lengadòc istoric (fòra Velai, lo nòrd de Vivarés e la region de Nimes), una part de Guiana (Roergue, Carcin e qualques parçans d'Agenés e de Peiregòrd) e dins lo sud-oèst d'Auvèrnha. Lo nimesenc, generalament considerat coma una varietat del provençal rodanenc, es en realitat una varietat ibrida, lengadociana a l'origina, que fa de transicion amb l'ensems provençal.

Lengadocians.jpg

Sas caracteristicas màgers son, se se pren pas en compte mantun parlar periferic:

  • lo manten de las oclusivas finalas: cantat [kanˈtat] (en provençal: [kãnˈta])
  • lo manten de la -s finala: los òmes [luˈzɔmes] (en provençal: [lejˈzɔme])
  • la casuda de la -n finala dins los noms (pas sistematica en morfologia verbala): occitan [utsiˈta] (en provençal: [usiˈtãn])
  • la non-palatalizacion dels grops CA e GA: cantar, gal (en auvernhat: chantar, jal)
  • lo manten de la -l finala non vocalizada: provençal (en provençal: provençau)

Aquelas caracteristicas son pas jamai exclusivas e son partejadas amb un o mantun dialècte, çò que ne fa un dialècte a l'encòp central e conservador. Es per aquò que d'unes vòlon far l'estandardizacion de l'occitan (occitan larg) a partir d'aqueste dialècte.

Domergue Sumien, dins sa tèsi de novembre 2004, prepausa una estandardizacion pluricentrica per que concernisca pas mai que lo lengadocian e respècte los divèrses centres de l'espaci occitan.

Variacion intèrna[modificar | modificar la font]

Aquesta classificacion dels sosdialèctes del lengadocian es la de Loís Alibèrt amb d'ajustaments (bas-vivarés e sarladés). D'autras classificacions son possiblas.

Las varietats meridionalas e l'agenés forman, amb lo gascon, lo diasistèma aquitano-pirenenc.

Sosdialèctes meridionals[modificar | modificar la font]

Sosdialèctes orientals[modificar | modificar la font]

Sosdialèctes septentrionals[modificar | modificar la font]

Sosdialèctes occidentals[modificar | modificar la font]

Fonologia[modificar | modificar la font]

En seguida avètz una descripcion detalhada de la fonologia del lengadocian en general, e mai regionalament.

Vocalas[modificar | modificar la font]

VOCALAS
EN GENERAL
anterioras centralas posterioras
non
arredondidas
arredondidas non
arredondidas
arredondidas
barradas [i]
i, í
[y]
u, ú
[u]
o, ó
semibarradas [e]
e, é
semidobèrtas [ɛ]
è,(á)
( [œ])
(u)
[ɔ]
ò, -a, á
dobèrtas [ä]
a, à

Remarcas:

  • La vocala u se pronóncia generalament [y], mas dins un grop de parlars de la còsta mediterranèa (e mai dins qualques endreches dels parlars continentals coma a Saurat per exemple) dempuèi lo narbonés fins al país d'Arle se pronóncia [œ]. Dins d'autras localitats a ras del litoral provençal (coma a Marselha) pòt existir un polimorfisme [y]/[œ] en foncion dels mots.
  • La vocala á se pronóncia [ɔ] en general; pasmens dins una part bèla del lengadocian oriental (tre l'èst de Mesa), se pronóncia [ɛ].
  • La vocala a finala e abans lo -ment dels adjectius se pronóncia [ɔ], màs dins los airals de Montpelhièr, Nimes e Seta, la vocala a se pronóncia totjorn [a] (Ex: vaca ['baka] en luòc de ['bakɔ], parlament [parla'men] en luòc de [parlɔ'men]).
  • La sequéncia ieu se pronóncia [jew], mas en lengadocian septentrional se pronóncia [ju] (adieu [a'd̪jew] mas [a'dju] dins los parlars septentrionals).

Alternança vocalica[modificar | modificar la font]

  • En posicion atòna, existís una reduccion del nombre de vocalas e en general es pas abitual d'aver una vocala dobèrta dins aquesta posicion:
  • Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɛ] (è) la vocala correspondenta en posicion atòna es [e] (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra [ˈt̪ɛrɔ] > terrassa [t̪eˈrasɔ].
  • Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɔ] (ò) correspond en posicion atòna la vocala atòna [u] (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde [ˈkɔðe] > codificar [kuðifiˈka].
  • Dins certans parlars locals del lengadocian de Guiana, la vocala tonica [a] (a) pòt correspondre en posicion atòna a la vocala [ɔ](a). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala [ˈbalɔ] > balon [bɔˈlu].
  • En Guiana, la vocala a, quand es tonica, se pronóncia [ɔ] al contacte d'una consonanta nasala coma [n, m, ɲ] (n, m, nh) o d'una -n finala venguda muda: montanha, pan [mun̪ˈt̪ɔɲɔ, ˈpɔ] (en luòc de [mun̪ˈt̪aɲɔ, ˈpa]).
  • Dins qualques vèrbs qu'an una "o" [u] pretonica existís una alternància vocalica amb "ò" [ɔ], o en "uè" [ɥε] quand aquesta "o" se tròba en posicion tonica. Per exemple (solinhant l'accent tonic) "trobar" [t̪ɾo'βa], màs "tròbi" ['t̪ɾɔβi]. "Sonhar" [su'ɲa], màs "snhi" ['sɥɛɲi]
  • Qualques verbes qu'an una "e" pretonica, an aquesta "e" [e] coneisson una alternància vocalica en "è" [ɛ] en posicion tonica. Per exemple: "levar" [le'βa], mas "lèvi" ['lɛβi].

Remarcas:

  • Las "e/é" plaçadas abans una consonanta se pronóncian [e̞].
  • La vocala a es prononciada [ä] (centrala).

Consonantas[modificar | modificar la font]

Bilabialas sordas Bilabialas sonòras labiodentalas sordas Labiodentalas sonòras Dentalas sordas dentalas sonòras Alveolaras sordas Alveolaras sonòras Pòstalveolaras sordas Pòst-alveolaras sonòras Palatalas sonòras Labiopalatalas sonòras Velaras sordas Velaras sonòras Labiodentalas sordas Labiovelaras sonòras
Nasalas [m]
m, n, -nh
[ɱ]
n, m, -nh
[n̪]
n, -nh, m
[n]
n, -nh, m
[ɲ]
nh
[ŋ]
n, -nh, m
Oclusivas [p]
p,-b
[b]
b
[t̪]
t,-d
[d̪]
d
[k]
c,-g,(k)
g [kʷ]
[gʷ]
Africadas [ts]
tz, e las seqüenças [k+s] e [p+s]
[tʃ]
ch, tg/tj, -g
[dʒ]
j, g
Fricativas [β]
b
[f]
f
[ð]
d
[s]
s, c, ç
[z]
s, z
[ʃ]
sh
[ɣ]
g
[ɣʷ]
Aproximanta [j]
i, (y)
[ɥ]
u,ü
[w]
o, u
Vibrantas [r]
r, rr
Batudas [ɾ]
r
Lateralas [l̪]
l, -lh
[l]
l, -lh
[ʎ]
lh

Remarcas:

  • Las consonantas sonòras finalas venon sordas (Ex: b [b] ven [p], z [z] ven [s]).
  • Lo g final se pronóncia [k] se ven del son [g], mas se pronóncia [tʃ] se ven del son [dʒ] (g+i/e o j).
  • Las consonantas [d̪], [b] e [g]/[gʷ], quand son entre doas vocalas o al contacte dels sons [l], [ɾ]/[r] e [z], venon [ð], [β] e [ɣ]/[ɣʷ]. Mas al contacte d'una nasala, [d̪], [b] e [g]/[gʷ] venon pas jamai de fricativas.
  • La consonanta s finala se pronóncia [s] se lo mot seguent comença per una consonanta sorda o en fin de frasa, mas se pronóncia [z] se lo mot seguent comença per una vocala o per una consonanta sonòras e que la s es après una vocala.
  • Los grops consonantics bl e gl se pronóncian [βl] e [ɣl].
  • Las sequéncias -ps, -ts e -cs convergisson e se pronóncian [ʦ] (Ex: los còps [lus ˈkɔʦ], los baobabs [luz βauˈβaʦ], la sinòpsi [la siˈnɔʦi], los amics [luz aˈmiʦ], occitan [uʦiˈta], bòxa [ˈbɔʦɔ], fax [ˈfaʦ]).

Assimilacion consonantica[modificar | modificar la font]

En lengadocian, se fa pro sovent una assimilacion consonantica. Aquesta assimilacion consonantica seguís las règlas seguentas:

  • Se doas consonantas oclusivas sont en contacte e se son dins lo meteis mot, alara la primièra pren la pronóncia de la segonda (Ex:captar [ka't̪:a], acte [ˈat̪:e], subjècte [sy'd:ʒɛtte], fotbòl [fu'b:ɔl])
  • Las letras t e d plaçadas davant una laterala (l, lh) o una nasala (n, m, nh) prenon la pronóncia de la laterala (Ex: aumetlièr [awme'l:jɛ], setmana [se'm:anɔ],…)
  • Las nasalas m e n prenon lo ponch d'articulacion de la consonanta seguenta s'es una oclusiva o una nasala e se son dins lo meteis mot(Ex: anterior [an̪t̪e'rju], encara [eŋ'karɔ], Montpelhièr [mumpe'ʎjɛ]. Mas dins Montpelhièr [din.mumpe'ʎjɛ])
  • Dins qualques mots coma pas, pus, res, dins (ont la s se pronóncia pas avant una consonanta) an la s final que pren la pronóncia de la consonanta seguenta s'es una oclusiva, una laterala o una nasala.
  • La sequéncia gd se pronóncia [t̪].
  • Se las doas letras fòrman un digrama, l'assimilacion consonantica s'emplega pas.

Conjugason regulara[modificar | modificar la font]

Modèls: Parlar, Finir, Batre

Present de l'indicatiu[modificar | modificar la font]

AR IR ER, RE, E
1èra -i (en general)/ -e (èst e nord èst) -issi (general) / -isse (Nòrd e Nòrd-èst) -i / -e (èst e nòrd-èst)
2nda -as (prononciat [es] dins los parlars de l'èst) -isses -es
3ena -a -ís
4ena -am -issèm -èm
5ena -atz -issètz -ètz
6ena -an -isson (prononciat [ɔwn] dins lo besierenc) / -issen (tolosan e foissenc) -on (prononciat [ɔwn] dins lo besierenc] / -en (tolosan e foissenc)

Imperfach de l'indicatiu[modificar | modificar la font]

AR IR ER, RE, E
1èra -avi (general)/ -ave (nòrd-èst e èst)/ -ava (rare) -issiái/ -issiá -iái/-
2nda -avas (prononciat [es] dins l'èst) -issiás -iás
3ena -ava -issiá -
4ena -àvem/ -àvam (al sud)/ -aviam (Cevena, Gavaudan e orlhagués) -issiam -iam
5ena -àvetz/ -àvatz (al sud)/ -aviatz (Cevena, Gavaudan e orlhagués) -issiatz -iatz
6ena -avan -issián -ián

Preterit definit de l'indicatiu[modificar | modificar la font]

AR IR ER, RE, E
1èra èri/ ère (èst e nòrd-èst)/ ègui (foissenc e donasanés) iguèri/ iguère (èst e nòrd-èst)/ iguègui (foissenc e donasanés) èri/ ère (èst e nòrd-èst)/ ègui (foissenc e donasanés)
2nda ères/ ègues (foissenc e donasanés) iguères/ iguègues (foissenc e donasanés) ères/ ègues (foissenc e donasanés)
3ena èt/ èc (al sud) iguèt/ iguèc (al sud) èt/ èc (al sud)
4ena èrem/ eriam (Cevena, Gavaudan, orlhagués)/ èguem (foissenc e donasanés) iguèrem/ igueriam (Cevena, Gavaudan, orlhagués)/ iguèguem (foissenc e donasanés) èrem/ eriam (Cevena, Gavaudan, orlhagués)/ èguem (foissenc e donasanés)
5ena èretz/ eriatz (Cevena, Gavaudan, orlhagués)/ èguetz (foissenc e donasanés) iguèretz/ igueriatz (Cevena, Gavaudan, orlhagués)/ iguèguetz (foissenc e donasanés) èretz/ eriatz (Cevena, Gavaudan, orlhagués)/ èguetz (foissenc e donasanés)
6ena èron/ èguen (foissenc e donasanés) iguèron/ iguèguen (foissenc e donasanés) èron/ èguen (foissenc e donasanés)

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]