Vivaroaupenc

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


vivaroaupenc
Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Parlat en França
Classament pel nombre de locutors  ?ena
Tipologia SVO

Sillabica

Familha lingüistica lengas indoeuropèas > lengas romanicas > occitanoromanic > occitan (vivaroaupenc)
Grop L (lenga viva)
Estatut oficial
ISO 639-1 oc (en)
ISO 639-2 oci (en)
ISO 639-3 oci (en)
ISO 639-6 ??? gvot ??? (en)
Parent oci (en)
Viv alp.jpg

Lo vivaroaupenc o vivaroalpenc es lo dialècte nòrd-occitan parlat dins lo nòrd-èst de Velai, de franjas au sud de Léger, lo nòrd de Vivarés, lo Daufinat meridional, los Aups de lenga occitana en França e en Itàlia e a la Gàrdia en Calàbria (lo bas-vivarés, nòrd-occitan el tanben, es pas de vivaroaupenc, mas la varietat nòrd-cevenòla dau lengadocian).

Noms[modificar | modificar la font]

Lo nom de vivaroaupenc lo devèm au lingüista Pèire Bèc dempuei los ans 1970, es lo nom que mai s'utiliza encuei. D'unes especialistas an donat tanben d'autres noms au vivaroaupenc: aupenc-daufinenc (Juli Ronjat), nòrd-provençal (Joan Glaudi Bouvier), anfizonic e lo domeni dialectau essent l'Anfizòna (Pèire Nauton); o encara aupenc, provençal aupenc, gavòt dins un sens alarjat (normalament l'aupenc e lo gavòt son de subdivisions dau vivaroaupenc, vejatz çai sota).

Caracteristicas[modificar | modificar la font]

Sa caracteristica principala es la chaüta de las dentalas intervocalicas latinas simplas : chantaa (o chantaia) per c(h)antada, monea per moneda, bastia (o bastiá) per bastida, maür per madur.

La desinéncia verbala de primiera persona i es -o (coma en francoprovençal, italian, catalan central e nòrd-occidental, castelhan, galego e portugués): parlo per parli o parle.

Un trach frequent mas non sistematic es lo rotacisme de l (passatge a r): barma per balma o bauma, escòra per escòla, saraa (o saraia) per salada.

Los parlars aupencs (stricto sensu) an mantengut la prononciacion de la r finala dels infinitius (çò qu'es excepcional en occitan modèrne) e la m finala dels noms prononciada "-mp".

Lexic[modificar | modificar la font]

Lo vivaroaupenc ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiaments fonetics del nòrd-occitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes lemosin e auvernhat. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari vivaroaupenc.

  • afiquet: àbit, vestit, pelha, guelha
  • arlèri: original, babòi
  • ateirar: recaptar, arranjar, adaptar
  • aüra : ara
  • aure: autre
  • baraiar/barraiar/baralhar?: s'agitar
  • brisa (una) : momenton
  • chalaa: traça en la nèu
  • chamin: camin. sobre chamin: pel camin
  • chavalh, chavau: caval
  • chorma: grope, còlha
  • daube: ambe
  • dissande: dissabte
  • divèrt: disavèrt; dolent, marrit
  • entalabordir: estordir
  • eissubliar: oblidar
  • embabiolar, embabiaular: enfaitilhar amb de mots
  • enlojar(s'): obstruir
  • enquesiam (mai): endacòm (mai)
  • entrapar: plantar, atrapar
  • esgrasar: gratar
  • esmaiar: inquietar, estonar; ocupar, afarar
  • eüra: ara
  • fachina : nina, patòta, popèia
  • fesclard: embuc
  • fuèc: fuòc
  • galar (se) : s’amusar
  • gangalhar (se) : brandar
  • garna: branca de conifèr amb las agulhas
  • gibar: secotir
  • golalhon: gargalhon
  • guinhar: bolegar
  • jarri: buòu, brau
  • laïns: dedins
  • liéger: legir, léger
  • lucar: gaitar (tanben emplegat)
  • mièijorn: miègjorn
  • nipat: original (persona estranha)
  • ordis: otilhs
  • paniòu: nesci, pauc desgordit
  • paparòt: pureia, sopa
  • patir: suportar
  • pereu: tanben
  • pialar: escorçar
  • piana: pantofla
  • pifraire: golut
  • quesar: calhar, tàiser
  • quistar: recampar (d'argent, de causas)
  • rata penaa, rata pena, rata plena, rata pen(n)ata, rata penada, rata penat, rata bòrnha, rata voroira («soritz que pana»)
  • recèure: recebre
  • recordari: pensada, tèsta (al figurat)
  • remieutar : murmurar
  • ren: res. quauque ren aure: quauque ren mai
  • repuar: reprendre, recomençar
  • soca: còlha
  • tabalòri: nesci
  • taravèla: foradoira, traucadoira
  • tege: fart
  • uau [jaw] : uèlh (tanben emplegat)
  • varalh : tap (trafec rotièr)
  • vès: en cò de; vèrs

Sosdialèctes[modificar | modificar la font]

I a dos grands sosdialèctes.

  • L'aupenc (vivaroaupenc de l'èst) se parla dins los Aups, çò es dins las Valadas Occitanas (estat italian), los Auts Aups, lo nòrd e lo centre dels Aups Maritims e lo nòrd e lo centre dels Aups d'Auta Provença. Se caracteriza per una fonetica fòrça conservatritz, ont sovent se pronóncia totas las consonantas finalas coma en occitan medieval, en particular la -r finala dels vèrbs a l'infinitiu e de las terminasons -ier, -aor, -ior (per -ador, -idor). Tanben se pòt auvir, dins certans parlars, las finalas intactas -m [m], -rn [rn], -rm [rm], -lm [lm]. Se subdividís en doas sosvarietats segon Robèrt Lafont:
    • Lo cisaupenc o aupenc oriental dins las Valadas Occitanas (estat italian). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'inaupenc, que correspònd aproximativament au cisaupenc, mas en exclusent las Valadas Occitanas del nòrd e en apondent Cairàs.
    • Lo gavòt subre lo pendís occidentau dels Alps (estat francés). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'intraaupenc, que correspònd aproximativament au gavòt, mas en exclusent Cairàs e en inclusent lo nòrd de las Valadas Occitanas.
  • Lo vivarodaufinenc (vivaroaupenc de l'oèst) se parla dins lo sud d'Isèra, Droma, lo nòrd de Vivarés (Ardecha), lo nòrd-èst de Velai o dau Naut Léger (vèrs Sinjau) e dins de franjas al sud de Léger (vèrs Sant Bonet dau Chastèl e Lo Borg d'Argentau). Se caracteriza per una fonetica mai evolutiva, pròcha de las tendéncias de l'auvernhat e dau lemosin, en amudissent las consonantas finalas. Segon Felip Martèl, i a doas sosvarietats:
    • Lo vivarovelaiés a l'oèst de Ròse (nòrd-èst de Velai, franjas de Léger e nòrd de Vivarés : Naut Vivarés, Botèiras).
    • Lo rodanodaufinenc en Droma e dins lo sud d'Isèra.

Chal ben precisar que lo bas-vivarés (o sud-vivarés) es un parlar lengadocian e non pas vivaroaupenc.

Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]

En cisaupenc (varietat de vivaroaupenc de las Valadas Occitanas), doas nòrmas se fan concurréncia, la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla dau Pò.

Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan cisaupenc (extrach de la Declaracion Universala dels Dreches Umans)

Un tablèu mai complet de totas las nòrmas de l'occitan se pòt consultar a l'article occitan.

Nòrma classica Nòrma de l'Escòla dau Pò
Totas las personas naisson liuras e egalas en dignitat e en drech. Son dotaas de rason e de consciéncia e lor chal agir entre elas amb un esperit de frairesa. Toutes les persounes naisoun liures e egales en dignità e en drech. Soun douta de razoun e de counsiensio e lour chal agir entre eles amb (/bou) un esperit de freireso.

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Liams[modificar | modificar la font]

Lingüistica > Lenga > Occitan > Vivaroaupenc