Felibritge

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


Gtk-dialog-info.svg Aqueste article es eissit d'un traductor automatic e fa besonh d'unas correccions de gramatica, d'ortografia e de sintaxi.

Lo Felibritge (en occitan: lo Felibritge segon la nòrma classica o lou Felibrige segon la nòrma mistralenca) es un movement cultural consacrat a la lenga e la cultura occitana, amb qualques connexions als Païses Catalans. Lo sieu domeni d'accion es mai que mai de caractèr literari, mas la siá istòria aguèt tanben relacions amb cèrts eveniments politics.

Los sieus membres son los felibres e las felibresses. Çò qu'es relatiu o apertenent al Felibritge recep l'adjectiu felibrenc -a.

Situacion juridica dels Occitans a França a començament del sègle XIX[modificar | modificar la font]

De 1800 al 1804 foguèt elaborat lo Còdi Napoleònic, que participarián lo montpellerí Jean-Jacques de Cambacères (1753-1824), alavetz ministre de Justícia, e lo provençal Jean-Étienne Portalis (1746-1807), alavetz ministre de cultas. La siá aplicacion supausariá la desaparicion definitiva del drech occitan, d'origina romanica e visigòtic e de caractèr escrich, del temps que lo drech francés èra de caractèr germànic e consuetudinari. Lo drech occitan se basava en la maximala "cap de senyoria sens títol" e aviá un drech maritim pròpri influit pel catalan (Roles o de Jutjaments de Auloron).

D'alavetz ençà, los elèits occitans, alienades lingüisticament e politica, comprometeran lor futur amb lo de l'Estat, e ne controtlaràn l'aparelh, mas sauràn pas o poiràn pas l'orientar en profit pròpri. L'industrializacion e modernizacion de França serà, en partida, òbra de ministres occitans, mas servirà a solament accentuar la dependéncia del Midi e lo desequilibri economic en favor del Nòrd.

D'aquela manièra, lo sègle XIX occitan se caracterizarà per l'incapacitat de s'estructurar socialament e ideologica, e pel refús de prepausar una reivindicacion nacionala clara e precisa. Perdrà tanben pes especific dins França, doncas que se plan lo 1801 la populacion occitana supausava 28% de l'Estat francés, cap al 1975 aurà davalat a 22,5%.

Lo 1825 lo provençal Honoré-Charles de Reille (1775-1860), ancian mariscal bonapartista, fondariá la Compagnie de las Minas, Fonderies te Forges de Alès e comencèt a extraire carbon dins La Sala. Lo 1826 lo girondí Elie de Decazes-Glucksberg (1780-1860), ancian ministre de Lluís XVIII, fondèt la Sociéte dempuèi Houlleries de Aveyron e creariá lo complèxe de Decazeville dins La Sala (Avairon), de sòrta que lo 1840 produsiriá 12.000 tonas anyals de carbon.

Interès per Occitània[modificar | modificar la font]

E mai se en francés, qualques intellectuales comencèron a s'interessar per la lenga e istòria del Midi, a l'encòp qu'arreu d'Euròpa lo romanticisme desvelhava l'interès per las culturas localas. Coma hitas destacarem :

  • Entre lo 1816 e lo 1821 lo provençal François Raynouard (1761-1836) publiquèt Choix dempuèi poésies originales dempuèi troubadors, estudi lexical-lingüistic-literari, acompanhat d'una Grammaire de la langue romane.
  • Lo 1819 Rochegude publica un Parnasse occitan.
  • Lo 1825 Antoine Fabre de Olivet publica La langue occitane restituée, ont fa una crida a l'unitat de la lenga occitana e una lloança a la civilizacion destruida per la crosada.
  • Lo 1840 apareguèt l'òbra pòstuma del francés Jacques Thierry (1795-1836) Récits dempuèi temps dempuèi merovingiens, ont interpreta l'istòria francesa coma una lucha entre opressors (Nòrd) e oprimits (Sud).
  • Lo 1842 lo montalbanès Jean-Bernard Mary-Lafon (1812-1884) publicariá Histoire poétique, religieuse te militaire pòrta Midi de France, seguida lo 1868 de la croisade contre las albigeoises ont analisa tanben las relacions entre lo país vencedor (lo Nòrd) e lo país vencut (lo sud).
  • Lo 1847 lo dalfinès Simon de Honnorat (1783-1852), lexicògraf e naturalista, publicariá lo Dictionnaire provençal-française, seguit lo 1849 d'un Vocabulaire françois-provençal, un nòu assag de normalizar la grafia occitana, mas en seguint las nòrmas del dialècte provençal.
  • Lo nimenc François Guizot (1787-1874) compausèt Histoire génerale de la civilisation en Europe, ont se considèra tanben al Midi cossí d'una cultura a despart, doncas que la vertadièra França es la França del Nòrd.
  • Lo francés Jules Michelet (1798-1874) publiquèt entre lo 1830 e lo 1869 la Histoire de France, autentica ofensiva nacionala-francesista, mas ont se considèra tanben, dempuèi la banda francesa, que l'autentica França es la del Nòrd.

Aqueles estudis contribuiguèron, amassa amb d'autras, pas sonque a popularizar lo mot occitan per se far referéncia a la lenga, e Occitània per se far referéncia dins lo país de Oc, mas que desvelhèron los erudits occitans per lo sieu pròpri país e la siá pròpria lenga e cultura.

Evolucion economica, ideologica e politica a Occitània[modificar | modificar la font]

Los reialistes obtenguèron lo supòrt dels obrièrs de Nimes (cebets) e dels pageses de Roergue e Gavaldà (Companhs de Jehú), que provoquèron qualques unas revòltas contra las autoritats republicanas.

Entre lo 1850 e lo 1856 se creèron d'importantas companhiás navilieres a Marselha, coma las Messageries Maritimes, Fraissinet, Navigation Mixte, èca. Aiçò donèt una fòrta embranzida dins la vila, mas la depression economica del 1847-1852, seguida de la plaga de oïdium al Lengadòc, que gaireben delmà la produccion de vin e mòta dels ans 1853 al 1858, aital coma l'epidèmia de còlera a la Arieja lo 1854, estanquèron lo possible creissement del país. Endemés, Lo 1849 se bastiguèt lo camin de fèrre París-Lion-Marselha, que mostrarà la prosperitat provençala, mas marcarà a l'encòp l'inici del desarraïcsament e la despersonalització occitanas, aital coma lo camin cap a l'emigracion.

A l'encòp, qualques occitans contribuiguèron al nòu desvolopament ideologic del sègle XIX. Lo montpellerí Auguste Comte (1798-1857), autor del Catéchisme positiviste (1852) e considerat lo paire de la sociologia modèrna, introdusiguèt ja la tèsi de la "desconcentracion de poders" en cèrt sens de domeni regional. A l'encòp, lo francés Pierre-Joseph Proudhon (1809-1864) anariá mai luènh amb la Philosophie pòrta progrès (1853), ont prepausèt l'abolicion de la estatisme coma sistèma de opressió per tal d'accelerar la descomposició del capitalisme. Prepausariá tanben un nòu modèl d'estat federatiu, ont lo govèrn global se limitariá al camp de las decisions e de l'orientacion politica, a l'encòp que cada region seriá autonòma en lo plan administratiu. Aquelas idèas aguèron motls de seguidors dins lo país occitan e influiguèron tant en los rambalhs antibonapartistes del 1851 coma las Ligues pòrta Midi, de caractèr republican e federalista.

I aguèron tanben fòrça seguidors las idèas socialistas. En aquel terren cal destacar per una banda Louis Blanc (1811-1882) nascut a Madrid mas d'origina provençala, fondator de la revista socialista Revue pòrta Progrès (1839) e autor del organisation pòrta travail (1839), membre del govèrn provisòri del 1848 que se li calguèt exiliar a Anglatèrra pendent lo bonapartisme e fondator lo 1876 del Parti Radical Socialiste; e lo provençal Louis Auguste Blanqui (1805-1881), republican radical influit per Gracchus Babeuf e los carbonaris, cap de la Societé Republicaine Centrale lo 1848 e director de la revista La Critiqui Sociale, de caractèr socialista revolucionari; foguèt antagonista de Karl Marx e un dels inductors de la Comuna de París.

Precursors Del Felibritge[modificar | modificar la font]

Se considèran precursors del Felibritge los provençales Joan Baptista Fabre e Josèp Desanat (1795-1872), autor dels mediocres poèmas Lou troubador nacionau, lo chantre tarasconenc (1831) e director del setmanèr provençal escrit totalament en vèrs Lo bouil-abaisso (Lo bolh-abaissa, o siá la bullabessa), que se publiquèt del 1841 al 1846 e ont publiquèron los sieus primièrs poèmas Víctor Gelu, Camil Raybant, Benedit, Chailan e Josèp Romanilha. O foguèt tanben Pèire Bellot (1783-1855), fondator lo 1841 dels setmanèrs prefelibrencs Lou tamborinaire, amb Loïs Méry, e Lou descaladaire, similar a l'anterior, e autor dels poèmas Moussu Canulo (1832) e Poueto cassaire (1821).

En 1851 se publicariá l'òbra poetica collectiva Li prouvençalo, ont apareissián de poèmas de Peyrotas, Cavalhon, Jasmin, Romanilha e Aubanel, e que servissiá de iniciador del nòu movement que s'èra gestant, mas que s'inspirava en l'òbra de Honnorat, Mary-Lafon e los autres. Aital, lo 29 d'agost del 1852 dos joves escrivans provençales, Frederic Mistral e Josèp Romanilha, convocarián a Arles lo Congrès d'Escrivans Provençales, ont esperavan tractar de tèmas de caractèr lingüistic e educatiu, sustot un acòrdi de cara a la possibla unificacion ortografica a nivèl provençal. I participarián De Astros e Gaut, de Ais; Bourrely, Benedit, Bellot e Barthélemy, de Marselha; Boudin, Cassau e Gièra, de Avinhon; Bonnet, de Beucàire; Gautièr, de Tarascon; Raybant e Dupuy, de Carpentras; Castel-Blaze, Cavailhon e Grouzilhat, de Salon; Garcin e Matièu, de Castèlnou-dau-Papa; Moquin-Tandon, Peyrotas, La Fare-Alays, Romanilha e Aubanel. Víctor Gelu i volguèt pas participar.

La fondacion[modificar | modificar la font]

Lo meteis jorn de 1853 se celebrariá un nòu congrès a Ais, amb lo francés Émile Zola coma convidat, e tractèron de tèmas coma l'ortografia de la lenga e lo futur de l'educacion, mas se prenguèt pas cap de decision. Fin finala, lo 21 de mai del 1854, a Font Segunha (Provença), sèt poètas provençales. Frederic Mistral, Teodòr Aubanèl, Josèp Romanilha, Ansèume Matièu, Pau Gièra, Anfòs Tavan e Joan Brunet creèron lo Felibritge, paraula d'origina incert, doncas que segon lo quite Mistral, proveniá de la marrida prononciacion de la dicha occitana sefer libre de lei en se felibre de lei; segon autras proveniá de feligrés (latin filii ecclesiae); segon autras de la fe libre dels càtars, o plan de fellibris, "mainatjon" (se supausava que los poètas èran los mainatjons de las muses).

La primièra reünion dels felibres a Font Segunha, 1854

Redigiguèron un programa plan delimitat mas vagui en las siás aplicacions, e que respondiá als objectius seguents:

  • Reviscolament De la raça latina
  • Restauracion de la lenga e literatura occitana
  • Tornar la dignitat a la lenga mitjançan la poesia
  • Retornar a la nacion occitana lo gaubi ("cortesiá") pròpria e lo sieu èime ("esperit") nacional

Tant en Provença coma lo Bas Lengadòc, mas, fasiá ja d'ans que i aviá un interès per la lenga del país, sustot ras de la descobèrta de la tradicion trobadoresca, de la man de literats romanistes e erudits coma Fabre de Olivet, Raynouard o Rochaguda, e de lexicògrafs coma Honnorat. Aital a Marselha, l'usatge del provençal en gasetes e de jornalièrs obrièrs èran estats assumits pels combatius trobaires, d'ideologia progressista, que destacava entre el Víctor Gelú. A Bearn cal soslinhar Xavier Navarrot, que s'acuèlh a la tradicion dels cançoneristes politics. A Agen se descabdella l'òbra de Jasmin amassada a Mas papilhòtas (1835), que jògue amb l'emocion populara.

Lo Felibritge s'impausa ras de l'espectaculara revelacion de Mirèlha, l'an 1859, qu'a París obtenguèt un magnific aculhiment. L'an 1876, lo movement se institucionalitzà en se dotant d'unes estatuts e en fixant una estructura territoriala qu'abastava totes los païses de oc e de parlar catalan, dividits en set mantinenças: Provenza, Lengadòc, Lemosin,Gascunya, Catalonha, Valéncia e Mallorca, al dedins que n'operavan las Escòlas.

Abandonèron lo nom de trobaires pel de felibres, e la nòva lei poetica serà recuelhuda per Mistral lo 1886 en Lou trésour dou Felibrige, vertadièra compendi lingüistic occitan. A l'encòp, del 1855 al 1896 publicarián lo almanac armana prouvençau, redigit per Aubanel e ont se publicariá l'òbra poetica del grop. Aviá la redaccion a Avinyó e un tiratge inicial de 500 exemplars, qu'arribarián a 20.000 lo 1896.

Prepausèron una federacion literària a l'estil grèc, mas amb reminiscències de l'epòca dels trobadors medievales e ambicions panoccitanes. Per çò qu'es del nom de la lenga, la nomenèron indistintament occitan, lou dialècte roudanen, prouvençal o miejournau (meridionala), mas la lenga base per la siá literatura foguèt lo sotsdialecte rodanenc del provençal. Escuelhèron un capoulié (caporal), considerat coma cap de esperital del grop, lo 1876, e dempuèi lo 1878 nomenavan una court de amour amb una réino, que foguèt alavetz Mª Lluïsa Rivière, esposa de Mistral, un majorau e los manteneires.

Contactes entre felibres e precatalanistes[modificar | modificar la font]

Los primièrs contactes los mantenguèt Frederic Mistral amb Víctor Balaguer, qui s'èra exiliat del 1865 al 1867 a Occitània per las siás idèas republicanas, e que i foguèt recebut coma representant dels poètas catalans.[1] Pauc abans, lo 1864, lo Armana Prouvençau aviá prepausat coma lenga literària panoccitana lo dialècte rodanenc, parlat a la linha Arle-Avinhon, a l'encòp que lo 1861 lo poèta catalan Damas Calvet de Budalles aviá participat al Felibritge de Tarascon.

Lo 1867 Balaguer e qualques politics catalans regalèron als felibres provençales la Copa Santa, facha d'argent cisellat, en gratitud a l'aculhida dispensada pels occitans Mistral, Romanilha, Aubanel, Loïs Romieu, Crosilhat, Brunet, William Bonaparte-Wyse, Matièu e Paul Meyer. Aqueles visitèron Barcelona en tornar Balaguer de l'exili, e Mistral foguèt mantenidor dels Jòcs Florales del 1868. Compausèt tanben l'imne occitan Cançon de la coupo, amb musica d'un nadalet de Sàboli, e que serà cantat a totas las ceremònias occitanas, e en especiala, a las taulejadas de Santa Estèla. Lo meteis an, Mistral demandèt oficialament dins lo govèrn francés, en nom dels felibres, l'ensenhament de l'occitan a l'escòla. Mas lo poèta èra pas pas un politic e passèt pas jamai de demandar una timida descentralizacion administrativa e culturala.

Dos faches van estroncar aquela amistat. Per una banda, la revolucion contra Isabel II del 1868-1869, que portèt Balaguer, ja consacrat plenament a la politica, a s'installar a Madrid, a l'encòp que lo 1870 se fondava a Barcelona la Jove Catalonha, de caractèr reivindicatiu e politic. Per l'autra, la alçament de la Comuna de París del 1870, que portèt als felibres a adoptar un ton mai conservador

Expansion del Felibritge[modificar | modificar la font]

Lo succès literari de Mistral consolidèt lo movement, que se'n publicarián los estatuts lo 1862. Pendent lo sègle XIX los capoulié del grop ne foguèron:

Lo Felibritge se basava en seccions o mantenenço que seguissián divisions dialectalas regionalas, e caduna d'elas subdividida dins escòlas provincialas o escorri. Lo 1882 i aviá 440 mantenidors dins Occitània tota, qu'aumentèron a 879 lo 1914, e cap al 1937 avián aumentat dins 53 escòlas (16 d'elas fondadas après lo 1920), mas l'impuls s'extinguiguèt a causa de las scissions.

Malgrat qu'afirmavan escriure pel pòble, escrivián vertadièrament pels burgesos, literatura plena de epopeies e de dramas pageses que servissiá a solament a almanacs, en desbrembant la granda literatura orala occitana e sens jogar cap de ròtle contestatari, a diferéncia d'a Catalonha o a Bretanha. La composicion dels membres del Felibritge, per sectors socials, varièt pas pas gaire pendent los ans:

Sectors 1876 1911
Foncionaris 24% 23%
Professionals liberales 17% 22%
Clèrgues 10% 10%
Trabalhadors 6-7% 6%
Pichons comerçants 6-7% 6%
Artesans 6-7% 6%
Financièrs 2-3% 3%
Obrièrs e de campanhards 2-3% 3%

Entre las mai destacadas escòlas felibrenques, podèm esmendar la Mantenença Felibrenca d'Aquitània, fondada pel comte de Toulouse-Lautrec, paire del famós pintor, gascon e amic de Mistral. Lo 1877 se fondariá a Marselha l'Escorri dei Felibre de la Mar, per Aufred Chailan, Anfos Tavan, August Verdot, Jousè Huot, Cèsar Marjoulhier, Loïs Astruc, e Gonzague de Rey, que foguèt seguida per las Escorri dempuèi Aup, Escorri de Lar e Lou Flourege. En totas elas se lor caliá far de composicions en occitan e usavan lo dialècte marsellès, levat Astruc qu'emplegava lo rodanenc. Publicarián lo recuèlh La calanco (1879-1882), aital coma los bulletins Armana de la mar (1897-1898), La calanco (1912) e L'art de faire la crèche (1942). Organizèron de conferéncias, concorses de teatre e pastorales, e i participarián de destacats autors coma August Marin, Clovis Hugues, Charles Maurras e Fréderic Amouretti.

A aquelas ne seguirián d'autras, coma l'Escorri Gaudenco a Castel de Pulhariès lo 1892; l'Escorri Moundino a Tolosa lo 1892, ont se fasián de concorses poetics e contactèron amb Prosper Estieu, qui publicava alavetz la revista Lou terradour; l'Escorri de Mount-Segur lo 1896, per Estieu e Cassou, August Teulié, Francés Rigal e Joan Gradat, als quales s'apondèron Paul Dunac, Josep Aybram e Adrian Arispura, que publiquèron la revista Mount Segur del 1896 al 1899; lo Escòla Occitana a Avinhonet lo 6 de julhet del 1919, lo Grelh Roergàs a Castel de Sèlvas lo 1921; lo Escòla Ròchaguda de Albi e lo Escòla de Autpol. D'autras foguèsson l'Escorri Audenco de G. Jourdanne, L'Escorri Oubergnato del pòrti de la Salle de Rochemaure, e l'Escorri Parisenco dou Felibrige, per Carles Brun.

D'autra banda, la p. Josèp Ros fondèt a Limòtge lo 1893 la revista Lemouzy per tala d'estendre lo Felibritge al Lemosin, coma lo 1894 faguèron Francis Corchinoux e Arsène Vermenouze amb lo Escòla Alvernesa e la revista Lo cobreto, per'mor de far lo meteis a Auvèrnhe. Qualqu'uns atenherián la collaboracion a las revistas de scientifics e intellectuales occitans destacats, coma lo entomòleg Jean-Henri Fabre.

Fin finala, lo 1896 lo Felibritge prendriá fòrça al Bearn amb la fondacion pels joves Miquèu Camelat e Maximin "Simin" Palay de l'Escorri Gaston Febus e la revista Reclams de Bearn e Gasconha, mas qu'amb los ans pas sonque prenguèt un caire reaccionari, mas que quitament separatista e combatiu amb lo occitanisme. Entre las revistas mai importantas ligadas al Felibritge, i aviá Lé gril a Tolosa e Mount Segur (1901-1904). La majoritat dels autors, mas, se jonguèron lo 1904 a l'Escorri deras Pirenéos de Bernard Sarrieu, que seriá reviscolada lo 1970 per Andriu Meynard e Arlèta Homs-Chabbert.

La Taulejada èran las taulejadas felibristes[2]

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Badia e Margarit
  2. Martin