Aqueste article es redigit en òc provençau.

Ausèl

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
(Redirigit dempuèi Audèth)
Salta a la navegació Salta a la cerca
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.

Istòria evolutiva e taxonomia[modificar | modificar la font]

Istòria evolutiva[modificar | modificar la font]

Taxonomia[modificar | modificar la font]

Menaças de disparicion[modificar | modificar la font]

Morfologia e sistèmas biologics[modificar | modificar la font]

Anatomia[modificar | modificar la font]

Generalitats e trachs caracteristics[modificar | modificar la font]

Un aucèu es un animau tetrapòde amb un còrs cubèrt de plumas e un bèc desprovesit de dents. Sei membres posteriors son de patas e sei membres anteriors son d'alas que permèton a la màger deis espècias de volar. L'evolucion mòstra l'abséncia de liame dirècte entre la preséncia de plumas e lo vòl car lo premier a precedit lo segond de plusors desenaus de milions d'ans[1].

La talha deis aucèus es fòrça variabla. Lei colibrís son sovent presentats coma lei prototipes deis aucèus pus pichons amb una talha de 5 cm e una massa de quauquei gramas. A l'autra extremitat, se tròba l'estruci d'Africa que pòu agantar 2,75 m d'autor e 100 kg[2]. Lo moa gigant de l'illa dau Sud, disparegut au sègle XV, aviá una talha pus importanta (fins a 4 m) per una massa maximala de 300 kg[3].

Leis organs sexuaus son intèrnes. En l'abséncia de caracteristicas extèrnas diferentas (color, talha...), l'identificacion dau sèxe pòu èsser fòrça malaisada. Lei patas e lo bèc son adaptats a l'environament de l'espècia. N'existís de formas variadas que son observacion permet sovent de dedurre lo regim alimentari de l'animau. L'espèctre dei colors dau plumatge es fòrça divèrs per de rasons mau determinadas a l'ora d'ara. D'un biais generau, sembla un compromés entre lo camoflatge, lo besonh d'èsser vist per lei partenaris sexuaus e la resisténcia dei pigments a l'accion oxidanta dau raionament solar[4].

Aspècte generau d'un aucèu (Passer domesticus).

Lo plumatge[modificar | modificar la font]

Fotografia dei plumas d'una ala (Aegolius funereus).

Lo plumatge es una caracteristica deis aucèus. Es constituït de plusors tipes diferents de plumas que son definidas per son aspècte :

  • lei filoplumas son de plumas pichonas que semblan a de peus fins. Semblan aver un ròtle per ajudar l'aucèu a metre en òrdre sei plumas durant la teleta.
  • lei plumachòlas son de plumas pichonas presentadas sus lo pitre. Certaneis espècias leis utilizan per fabricar son nis.
  • lei vibrissas semblan a de peus lòngs. An un ròtle sensoriau.
  • lei plumas stricto sensu que son destriadas per son ponch d'estacament. Lei remijas son situadas sus lei membres anteriors e permèton lo vòl. Leis autrei foncions liadas au vòl son asseguradas per lei rectritz que se tròban vèrs la coa. Enfin, lei tectritz asseguran la cubèrtas dau plumatge.

Lei foncions dau plumatge son variadas. La pus universala es l'isolacion termica, compres l'estanqueïtat, que participa au mantement de la temperatura intèrna de l'animau. Seis autrei ròtles despendon deis espècias. Permet sovent s'assegurar lo vòl, lo camoflatge ò la parada nupciala gràcias a de colors permetent a la femèla de detectar lei mascles e de mesurar son estat de santat.

Lo plumatge representa una fraccion significativa dau pes de l'aucèu (30% en lei passerons, 50% en la fregata). Sa complexitat es variablas. Un colibrí a generalament un milier de plumas, chifra que pòu montar a 25 000 en lo ciune. Son implantacion es rarament unifòrma[5] car lei plumas creisson sus de zònas definidas.

Lo bèc[modificar | modificar la font]

Fotografia dau bèc e de la ciera d'un pijon.

Leis aucèus primitius de la sosclassa deis Archaeornithes avián encara de dents. Pasmens, aquela caracteristica a disparegut dins leis espècias modèrnas. La forma dau bèc es adaptada au regim alimentari. Per exemple, es robust e crocut en lei rapaç, massís e conic en lei granivòrs, fin en leis insectivòrs... etc. Totei lei bècs son fachs de doas mandibulas de « còrn », un tegument dur que se renovèla regularament. Sa basa e lei narras son sovent protegidas per una zòna nuda e mòla qu'es dicha ciera.

Lei patas[modificar | modificar la font]

Sistèmas biologics[modificar | modificar la font]

L'alimentacion[modificar | modificar la font]

La reproduccion[modificar | modificar la font]

Lei ritmes biologics[modificar | modificar la font]

La longevitat[modificar | modificar la font]

La durada de vida deis aucèus es fòrça variabla segon leis espècias. En teoria, va de 3 a 4 per certanei passerons a mai de 90 ans lo cacatoà de puput roge[6]. Pasmens, dins la natura, leis aucèus son somés a una importanta pression environamentala (malautiás, predacion... etc.). Per exemple, per lei passerons dei regions temperadas, lo risc anuau d'èsser tuat es d'aperaquí 70%. Demenís per leis espècias pus gròssas que vivon dins d'endrechs isolats. Ansin, la mortalitat anuala de l'albatròs reiau es de solament 3%[7].

Leis aucèus son fòrça tocats per lei parasits amb au mens 2 500 espècias identificadas que vivon dins lei nis, lei plumas ò lo bèc[8]. Entre lei pus frequents, se pòdon citar leis acaris, lei nieras ò lei pesolhs. Leis aucèus son tanben victimas de malautiás pus classicas coma lo paludisme aviari, la gripa aviària ò la malautiá de Lyme. Pòdon de còps transmetre de malautiá a l'èsser uman. Per exemple, mai d'una epidemia de gripa es probablament liada a la mutacion d'un virüs inicialament present unicament en leis aucèus[9].

Comportament[modificar | modificar la font]

Lei sens[modificar | modificar la font]

L'intelligéncia[modificar | modificar la font]

Plusors espècias d'aucèu mòstran de signes d'intelligéncia relativament avançats. Lei pus intelligents semblan lei corpatàs mai certanei papagais son tanben capables de performáncias de remarca. Ansin, mai d'un aucèu sembla aver la capacitat d'aprendre, d'utilizar un objècte coma otís[10], de memorizar lo plan d'una zòna importanta ò de manjar d'argiela per combatre leis efiechs de toxinas alimentàrias. Entre lei capacitats pus raras e pus excepcionalas, la gralha es capable de jogar, de fabricar d'otís, de resòuvre de problemas[11] e de reconóisser d'èssers umans. Lo vespier d'Orient a la capacitat, unicament partejada per lei Hominidae, de « visualizar » mentalament lo camp de vision de son predator[12].

La nidificacion[modificar | modificar la font]

Lei relacions socialas[modificar | modificar la font]

Annèxs[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • (fr) Guilhem Lesaffre, Nouveau Précis d’ornithologie, Vuibert, 2006.
  • (en) C. Perrins, The New Encyclopedia of Birds, Oxford University Press, 2003.

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. (fr) Jean Chaline e Didier Marchand, Les Merveilles de l'Évolution, Éditions Universitaires de Dijon, 2002, p. 200.
  2. (en) Fred Cooke, The Encyclopedia of Animals, University of California Press, 2004, p. 246.
  3. (en) A. Tennyson, P. Martinson, Extinct Birds of New Zealand, Te Papa Press, 2006.
  4. (en) John Endler, « On the measurement and classification of colour in studies of animal colour patterns », Biological Journal of the Linnean Society, vol. 41, no 4,‎ decembre de 1990, pp. 315–352.
  5. Pasmens, aquò es lo cas per leis estrucis, per lei tocans e lei pingoïns.
  6. (en) A. M. Young et al., "Survival on the ark: life‐history trends in captive parrots", Animal Conservation, 2012, n°15, pp. 28-43.
  7. (en) J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, Handbook of the Birds of the World, Lynx Edicions, 1992.
  8. (en) Gary Ritchison, « Avian Reproduction: Nests : Mites and birds », Ornithology, Department of Biological Sciences, Eastern Kentucky University.
  9. En particular, es probablament lo cas per la gripa espanhòla que tuèt entre 50 e 100 milions de personas après la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918).
  10. (en) Nathan J. Emery, « Cognitive ornithology: the evolution of avian intelligence », Philosophical Transactions of The Royal Society B, Biological Sciences, vol. 361,‎ decembre de 2005, pp. 23–43.
  11. Dins una faula, lo Grèc Esòp (sègle VII avC) depinta una gralha plaçant de pèiras dins una dorga per faire montar lo nivèu de l'aiga afin d'i beure. Au sègle XXI, l'experiéncia foguèt realizada amb Corvus frugilegus ((en) Christopher D. Bird e Nathan J. Emery, « Rooks use stones to raise the water level to reach a floating worm », Current Biology, vol. 19, n°16,‎ 2009, pp. 1410-1414).
  12. (en) Watve Milind et al., « Bee-eaters (Merops orientalis) respond to what a predator can see », Animal Cognition, vol. 5, n°4,‎ decembre de 2002, pp. 253-259.