Sègle de las Luses

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
exemple de tèxte

Lo Sègle de las Luses (var. Sègle de las Lutz, Sègle deras Lutz, Sègle dei Lutz) designa un movement filosofic e scientific relativament important que venguèt dominant en Euròpa durant la segonda mitat dau sègle XVIII. Aguèt una influéncia fòrça importanta en Alemanha, au Reiaume Unit e, subretot, en França.

Originas[modificar | modificar la font]

Lo Bill of Rights de 1689 que definís lo principi de la monarquia parlamentària en Anglatèrra.

L'aparicion dei Lutz es un movement progressiu que se formèt tre la fin dau sègle XVII. D'efèct, lo periòde conoguèt un ensems de cambiaments dins de domenis variats (politic, scientific o economic) que van entraïnar una pèrda d'influéncia de l'aristocràcia e dau clergat que formavan la basa dau poder. En parallèl, la borgesiá veguèt sa poissança aumentar en aprofichant lei descubèrtas scientificas dau sègle e lo desvolopament novèu dau comèrci. Acomencèt donc de remetre en causa la societat feudala eiretada de la Renaissença e d'i revendicar mai de poder.

Lei revolucions anglesas[modificar | modificar la font]

Anglatèrra foguèt lo premier país important d'Euròpa Occidentala onte lo poder reiau recebèt de limits après dos episòdis revolucionaris. Lo premier aguèt luòc entre 1641 e 1649, s'acabèt per la decapitacion dau rèi Carles Ièr e confirmèt lo poder dau Parlament anglés. Lo segond se debanèt entre 1688-1689 ambé lo sostèn de l'armada olandesa en guèrra còntra Loís XIV, aliat dau rèi d'Anglatèrra. Entraïnèt l'installacion d'una monarquia parlamentària e constitucionala que venguèt lo premier regim liberau dins un reiaume major d'Euròpa Occidentala. Anglatèrra aprofichèt aquela situacion per se desvolopar au nivèu economic e venir un luòc important dau progrès scientific e tecnologic europèu. De mai, lo país venguèt un objècte d'estudis de la part de filosòfs, especialament francés, e una fònt per leis idèas liberalas que se van estendre pauc a pauc en Euròpa.

La mutacion sociala d'Euròpa[modificar | modificar la font]

Menats per Anglatèrra, lei país d'Euròpa realizèron de progrès importants ai nivèus scientifics e economics durant lo periòde dau sègle XVIII. Permetèron d'aumentar lo nivèu de vida d'una partida de la societat que poguèt d'ara endavant accedir a un nivèu d'educacion e de poder economic novèus. Aquò entraïnèt una mutacion importanta de la societat europèa que foguèt magerament caracterizada per l'ascension de la borgesiá enterin que l'aristocràcia e lo clergat declinavan.

Lei progrès scientifics dei sègles XVII e XVIII[modificar | modificar la font]

La fin dau sègle XVII e lo sègle XVIII foguèron un periòde de progrès scientific e tecnologic fòrça importants tant au nivèu dei sciéncias fondamentalas coma dei sciéncias aplicadas. Gràcias a un ret academic desvolopat e a sei poders economics, Anglatèrra, França e Alemanha foguèron lei centres principaus d'aqueu movement.

D'efèct, lei sciéncias fondamentalas veguèron la realizacion de trabalhs decisius en matematicas, en fisica e en quimia. Lo premier domeni foguèt marcat per lei trabalhs de scientifics coma Leonhard Euler o Carl Friedrich Gauss que son a l'origina, per exemple, dei notacions matematicas modèrnas o de la nocion de foncion matematica. De son caire, la fisica veguèt la publicacion de la teoria de la gravitacion per Isaac Newton en 1686 e lo desvolopament continú de l'optica, de l'astronomia o encara de l'electrostatica. Enfin, unei principis de basa de la quimia foguèron descubèrts coma aqueu de la conservacion de la matèria.

Aquelei progrès aguèron de consequéncias majoras sus la societat europèa en causa de seis aplicacions. Ansin, lei sectors de l'agricultura, de l'industria e dei transpòrts conoguèron divèrsei revolucions que causèron un cambiament dei mòdes de produccion e dei rendements que van entraïnar un ensems de cambiaments economics.

Lei cambiaments economics[modificar | modificar la font]

Representacion dau pòrt de Marselha au sègle XVIII.

Lo periòde dau sègle XVIII conoguèt un ensems de progrès economics quasi continús que van entraïnar una rompedura deis equilibris economics existent dins la societat feodala. La consequéncia principala foguèt l'afebliment dau poder de l'aristocràcia e l'importància novèla dei marchands e dei financiers.

Lo premier cambiament major dau sègle foguèt una aumentacion de la populacion europèa que va passar de 114 milions d'abitants en 1700 a 187 milions en 1800. Aquò es causat principalament per una reculada de la mortalitat e donc per una aumentacion de la durada de vida. Per exemple, per un païsan francés, evolucionèt de 21 ans vèrs la fin dau sègle XVII a 32 ans vèrs la fin dau rèine de Loís XVI. Enterin, l'agricultura conoguèt un ensems d'evolucions que van permetre d'aumentar lei rendements e lei quantitats produchas. En Anglatèrra, certanei rendements, egaus a 30 quintaus per ectara en 1700, agantèron 50 en 1800. Sei melhoraments permetèron una aumentacion dei revenguts dei païsans.

Enterin, l'industria se desvolopèt fòrtament. Ja existenta durant lei sègles precedents, èra una activitat limitada, generalament realizada per lei païsans durant l'ivèrn. Gràcias ai progrès tecnologics (maquinas de vapor...) e ais evolucions dei lèis sus lei manufacturas, una etapa decisiva foguèt franquida ambé la concentracion dei mejans de produccion. Leis industrias tradicionalas (teissedura, fustariá, terralha...) aprofichèron aquela situacion e d'autrei apareguèron o prenguèron una dimension novèla coma la produccion de carbon. Per exemple, la produccion d'Escòcia foguèt multiplicada per 5 durant lo sègle XVIII. Puei, après la produccion miniera, la metallurgia poguèt egalament acomençar son desvolopament que va venir caracteristic dau sègle seguent.

Ajudat per la creissença de la produccion e la multiplicacion dei mejans de transpòrt, lo comèrci conoguèt una aumentacion fòrça importanta durant tot lo sègle. Ansin, lo comèrci exterior de França foguèt multiplicat per 5 entre 1730 e 1788 enterin que sa flòta marchanda aumentèt de 1 657 grands naviris a 2 341. D'axes de comunicacions novèus foguèron construchs coma lo cavament de canaus o de rets rotiers. Aquò entraïnèt una creissença de la populacion urbana que compta 12% de la populacion europèa. Es un taus superior a la mejana mondiala qu'èra egala a 9% aperaquí. Aquela evolucion foguèt principalament sostenguda per lei mitans financiers coma lei marchands, leis entrepreneires e lei banquiers. La noblesa demorèt majoritariament en despart maugrat quauqueis investiments isolats, mai que mai dins lo domeni minier.

Lo progrès de l'educacion[modificar | modificar la font]

En fòra dei descubèrtas scientificas dau sègle XVIII, lo nivèu d'educacion e d'instruccion de la societat progressèt. Certanei govèrns acomencèron de s'ocupar de la question e de crear d'estructuras per desvolopar l'educacion. Ansin, dins leis annadas 1770, Polonha creèt un conseu encargat de l'educacion nacionala enterin que d'universitats alemandas creavan lei premierei cadieras de pedagogia. Aqueleis esfòrç èran la contuniacion d'un ensems de lèis adoptadas tre lo sègle XVI dins certanei regions. La teologia venguèt mens importanta dins lei programas e lo public pertocat per l'escòla aumentèt.

Aquelei decisions obtenguèron de resultats notables au sègle XVIII. Per exemple, en França, lo taus d'illetrats demeniguèt d'aperaquí 65% vèrs 1720 a 48% a la velha de la Revolucion. Aquò permetèt donc una difusion pus importanta d'idèas novèlas e favorizèt l'aparicion d'un mitan intellectuau pus nombrós e pus prolific que va venir la terranha dau movement dei Lutz.

L'ascension de la borgesiá[modificar | modificar la font]

Lei progrès scientifics e tecnologics, lei cambiaments economics e lo melhorament de l'educacion van entraïnar l'emergéncia d'una borgesiá novèla que va pauc a pauc obtenir un poder important gràcias au declin de la noblesa. D'efèct, aquela partida de la borgesiá, que reünís lei marchands, lei financiers e leis entrepreneires es la beneficiària principala d'aqueleis evolucions. Sei membres an d'ara endavant una poissança financiera importanta e certanei acomencèron de comprar de fèus o de domenis. Subretot, la màger part dei sectors en cors de desvolopament de l'economia, especialament lo comèrci e l'industria, son entre sei mans. De son caire, l'aristocràcia es largament demorada en fòra dei cambiaments majors de la societat per se concentrar sus la rentabilitat de sei domenis agricòlas e sus la defensa de sei privilègis.

Ansin, en parallèl de son ascension economica, la borgesiá va pauc a pauc s'opausar a l'existéncia de la societat feodala. Aquela contestacion de l'òrdre establit va prendre la forma d'un movement intellectuau que va perpensar a de formas novèlas d'organizacion sociala e estendre sa reflexion ai subjèctes novèus permés per lei progrès scientifics de l'epòca. Lo cas de França es especiau en causa de la poissança de son regim autocratic e de l'admiracion per de filosòfs francés nombrós dau modèl de la societat anglesa. Lo sègle XVII va donc veire un movement filosofic fòrt que va venir la fònt principala dau movement dei Lutz.

Idèas[modificar | modificar la font]

Maugrat l'importància de la produccion intellectuala dau Sègle dei Lutz, existís de tèmas comuns ai diferents filosòfs dau movement. Lo principau es lo refús dei dogmas e dei veritats reveladas per explicar lei fenomèns observats. Lei filosòfs dei Lutz van donc cercar la veritat au nivèu deis elements observables e destriar de camps diferents de la societat (politic, domestic, religiós... etc) dirigits per de lèis pròprias. Lo movement dei Lutz es donc caracterizat per doas nocions fondamentalas que son l'empirisme e l'umanisme.

L'empirisme[modificar | modificar la font]

Representacion deis experiéncias de Lavoisier sus la respiracion umana.

L'experiéncia tèn una plaça majora au sen de la teoria de la conoissença dau sègle XVIII. Procedís per observacion, per analisi e per comparason que permetèron la verificacion d'ipotèsis scientificas per la confrontacion ambé la realitat e per la possibilitat de reprodurre un fenomèn experimentau. Aquelei metòdes foguèron estenduts sensa limitacion a totei lei domenis scientifics de l'epòca e son donc la fònt de la màger part dei descubèrtas realizadas. Per exemple, permetèron l'invencion dei premierei classificacions e dei premierei teorias amirant una explicacion globala de certanei fenomèns (classificacions d'espèças animalas...). Ansin, en fòra de l'aprefondiment dei sciéncias ancianas, l'empirisme entraïnèt l'aparicion d'objèctes de recèrca novèus (etnografia, politica...) que van aumentar lo camp de reflexions dei filosòfs e permetre d'ocupar de domenis novèus de l'espaci intellectuau de l'epòca. Aquò va causar lo desvolopament de l'utilizacion de l'esperit critic e de la reflexion politica.

L'umanisme[modificar | modificar la font]

Representacion de l'afaire Calas, simbol de la lucha dei Lutz per la tolerància.

Ambé l'empirisme, l'umanisme es lo segond principi fondamentau dei Lutz. La filosofia dau movement plaça l'òme au centre de sei preocupacions. Son objectiu es lo bonur. Lei filosòfs dei Lutz crèson au progrès de la conoissença, a la capacitat de la rason de sapar lei convencions, leis usatges e leis institucions que còntradison la natura e la justícia. Aquela fe foguèt renforçada per lei progrès scientifics e economics dau sègle. Aquò va entraïnar l'aparicion dei premierei formas de contestacion deis autoritats feodalas e l'afirmacion de l'idèa de tolerància dins una Euròpa prefondament devesits per la question religiosa.

Difusion[modificar | modificar la font]

Gràcias au desvolopament de l'educacion, lo movement dei Lutz se poguèt adreiçar a una partida novèla e pus granda de l'opinion publica. Un nombre important de filosòfs poguèron donc publicar sei trabalhs e crear un espaci public novèu que va començar de debatre e de difusar d'idèas novèlas, ajudat per la vitalitat dei rets academics e lòtjas.

Lei salons literaris[modificar | modificar la font]

Pintura representant lo salon de Madama Geoffrin.

Lo sègle dei Lutz va inventar, o reïnventar en prefondor, de luòcs de debats e de reflexions. Inicialament, foguèt lei cafès, coma lo Procope a París, que venguèron lo rendètz-vos de membres influents dau movement coma Voltaire, Diderot o Fontenelle. Pasmens, rapidament, lei salons mondans van ganhar una importància decisiva per la propagacion de seis idèas. Aquelei salons foguèron generalement dubèrts per de personatges importants e ambiciós que van reünir de grops d'artistas, de sabents e de filosòfs. Lo modèl principau es lo de la marquesa de Lambert au començament dau sègle. Per la seguida, permetèt l'aparicion d'autrei salons majors coma aquelei de Madama de Tencin o de Madama Necker que van aculhir de figuras dau movement coma Marivaux o lei redactors de l'Enciclopèdia. Aquelei salons permetèron de confrontar lei ponchs de vista e de facilitar la propagacion deis idèas dei Lutz entre leis elèits intellectuaus de la capitala.

Lo ret academic[modificar | modificar la font]

Leis acadèmias son de societats de sabents que se reünisson per s'ocupar de literatura o de sciéncias, per desvolopar e difusar la conoissença. Gropant lei classats pus aisats e leis elèits intellectuau dei províncias (noblesa, clergat e borgesiá richa), lor nombre aumentèt durant tot lo sègle. Per exemple, en França, existissián solament 10 acadèmias en 1710 e 35 en 1789. Pauc a pauc, formèron de rets provinciaus, nacionaus puei europèus. Permetèron la realizacion de cambis de recèrca per correspondéncia, l'acuelh de sabents estrangiers, de programas e de concors de recèrca. Aguèron una influéncia majora dins lo desvolopament de subjèctes scientifics coma la fisica, la quimia, la mineralogia o l'agronomia.

Lo ret lòtjas[modificar | modificar la font]

Representacion d'una ceremònia d'iniciacion au sen de la francmaçoneria.

En fòra deis acadèmias, lei lòtjas formèron egalament un ensems de rets fòrça eficaç per la difusion deis idèas dei Lutz. Lo pus conegut es aqueu de la francmaçonariá creat en Escòcia e en Anglatèrra ai sègles precedents; aguèt un succès major au sègle XVIII ambé la creacion d'unei miliers de lòtjas. Reünissent de membres dei classas superioras de la societat, permetèron leis idèas filosoficas e l'esperit dei Lutz dins de luòcs estrategics. De mai, leis elèits i faguèron tanben l'aprendissatge de l'egalitat còntra lei privilègis de la naissença.

Consequéncias[modificar | modificar la font]

Lo movement dei Lutz aguèron divèrsei consequéncias segon lei país. Lei principalas foguèron politicas, magerament ambé lei revolucions se debanant durant la segonda mitat dau sègle XVIII ais Estats Units e en França. Pasmens, la produccion dei Lutz aguèt una influéncia importanta ai nivèus economic e filosofic.

Consequéncias politicas[modificar | modificar la font]

Lei consequéncias politicas dau movement dei Lutz son variadas amb una influéncia decisiva sus lo renversament de l'autoritat coloniala anglesa ais Estats Units e aqueu dau poder reiau en França. Dins aquò, aguèron tanben un ròtle important dins la formacion deis estats modèrnes ambé l'afirmacion de certanei principis d'organizacion politica.

Ansin, leis idèas dei Lutz aguèron un ròtle important dins l'entraïnament dei Revolucions estatsunidenca e francesa. D'efèct, la declaracion d'independéncia deis Estats Units afirmèt un nombre grand de principis dau movement coma l'egalitat en fàcia de la lèi e la separacion dei poders executius, legislatius e judiciaris. En França, l'esperit liberau e critic desvolopats dins lei salons e lei cafès sapèt pauc a pauc lo poder de la monarquia absoluda. Puei, la màger part dei deputats de la Convencion Nacionala èran de membres de la borgesiá que conoissián la filosofia dei Lutz.

Consequéncias economicas[modificar | modificar la font]

Au nivèu economic, lo sègle dei Lutz veguèt l'aparicion dau liberalisme economic que va s'opausar au sistèma economic de la feodalitat basat sus lei privilègis. De mai, l'epòca foguèt tanben lo periòde de publicacion dei trabalhs d'Adam Smith que va entraïnar la formacion dau sistèma capitalista e la Revolucion Industriala dau sègle XIX.

Referéncias[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • (en) Ole Peter Grell et Roy Porter, Toleration in Enlightenment Europe, Cambridge University Press, 2000.
  • (fr) Pierre-Yves Beaurepaire, L’Europe des Lumières, Paris, PUF, 2004.
  • (fr) Christine Le Bozec, La Normandie au XVIIIe siècle : croissance, Lumières et Révolution, Rennes, Éditions Ouest-France, 2002.
  • (fr) Pierre Chaunu, La Civilisation de l’Europe des Lumières, Paris, Flammarion, 1997.
  • (fr) Pierre M. Conlon, Le Siècle des Lumières : bibliographie chronologique, Genève, Droz, 1983.
  • (fr) Joël Cornette, Histoire de la France : absolutisme et Lumières (1652-1783), Paris, Hachette supérieur, 2005.
  • (fr) Monique Cottret, Culture et politique dans la France des Lumières : 1715-1792, Paris, Colin, 2002.
  • (fr) Marcel Brion, Henry Daussy, Le Siècle des Lumières, London, Thames & Hudson, 1974.
  • (fr) Béatrice Didier, Le Siècle des Lumières, Paris, MA Éditions, 1987.
  • (fr) Albert Soboul, Guy Lemarchand, Michèle Fogel, Le Siècle des Lumières, Paris, PUF, 1977-1997.
  • (fr) Norman Hampson, Le Siècle des Lumières, Paris, Seuil, 1972.
  • (fr) Heyden-Rynsch, Verena Von Der, Salons européens, Paris, Gallimard, 1993.
  • (fr) Jacques d’Hondt, Hegel et le siècle des Lumières, Paris, PUF, 1974.
  • (fr) Robert Mandrou, L’Europe « absolutiste ». Raison et raison d’État (1649–1775), Fayard, 1977.
  • (fr) Xavier Martin, Nature humaine et Révolution française : du siècle des Lumières au Code Napoléon, Bouère, D.M. Morin, 1994.
  • (fr) Philippe Minard, La Fortune du colbertisme : état et industrie dans la France des Lumières, Paris, Fayard, 1998.
  • (fr) Henri Plard, Morale et vertu au siècle des Lumières, Bruxelles, Éditions de l’Université de Bruxelles, 1986.
  • (fr) Bernard Plongeron, Théologie et politique au siècle des Lumières (1770-1820), Genève, Droz, 1973.
  • (fr) Gilbert Py, L’Idée d’Europe au Siècle des Lumières, Paris, Vuibert, 2004.
  • (fr) Louis Réau, L’Europe française au siècle des Lumières, Paris, A. Michel, 1951, 1938.
  • (fr) Daniel Roche, La France des Lumières, Paris, Fayard, 1993.
  • (fr) Liliane Hilaire-Pérez, Daniel Roche, L’Invention technique au siècle des Lumières, Paris, Albin Michel, 2000.
  • (fr) Catherine Salles, Le Siècle des Lumières : 1715-1789, Paris, Larousse, 1987.
  • (fr) Michel Vovelle, Le Siècle des Lumières, Paris, 1977-1988.