Esmirna

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Còde QRpedia d'estampar per un accès dirècte a aquèth article
Donadas
d · m
Esmirna
İzmir
Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
View of Konaj Square.jpg
Plaça Konak, Izmir
Geografia fisica
Coordenadas 38° 26′ 00″ N 27° 09′ 00″ E / 38.433333, 27.15 / 38.433333; 27.15


Superfícia | 11 811 km²
Altituds
 · Maximala
 · Mejana
 · Minimala |
 
m
5 m
m
Geografia politica


País Flag of Turkey.svg Turquia
Region Region Egèa
Prefècte Cahit Kıraç
Província Ismir
Cònsol

Aziz Kocaoğlu

Geografia umana
Populacion
(?)
2 774 103 ab.
Densitat 234,87 ab./km²
Autras informacions
Gentilici


Identificants
GND 4096359-7
ULAN


DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz


Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Esmirna.


Esmirna (en turc e oficialament: İzmir, en grèc: Σμύρνη / Smyrni, coneguda tanben dins d'autres lengas coma Smyrna e Smirne) es una vila del sud-oèst de Turquia, situada dins la region Egeà (turc: Ege Bölgesi), capitala de l'airal metropolitan (turc: büyükşehir belediyesi) e de la província d'İzmir. En 2009, la populacion de totes los districtes urbans èra de 3 276 815 abitants, que ne fa la tresena vila mai granda de Turquia, aprèl d'Istambol e Ankara.

Lo mot İzmir ven de la contraccion del nom antic grèc (Σμύρνη / Smyrni)).

Istòria[modificar | modificar la font]

Periòde de la Grècia Classica[modificar | modificar la font]

Esmirna èra una ciutat d'Asia menora, de Ionia, a la bòca del riu Ermos dins la baia nomenada Smyrnaeus Sinus. La legenda dich de foguèt fondada per una amazona del nom d'Esmirna que de per abans aviá conquerit Efès. Atal Esmirna foguèt considerada coma una colonia d'Efès. Los colons efesians fogrèron expulsats pels eolians, qu'ocupèron la ciutat fins a que los colons foguèron expulsats, amb l'ajuda de Colofon, recuperèron lo poder. Totes aqueles fachs son de recits legendaris.

Erodòt dit qu'Esmirna èra una colonia dels eolians s'èran exiliats dins la ciutat de Colofon e aqueles pendent un festenal prenguèron la ciutat vèrs el 688aC. Aprè aquò foguèt admesa dins la confederacion ionica, la tretzena ciutat d'aquela. Foguèt atacada pel rei de Lidia Giges, mas rebutèt l'ataca, mas Aliates II la conquereguèron e destruiguèron en -627. Demorèt deserta pendent 400 ans.

Alexandre lo Grand auriá envisajat lo projècte de la tornar bastir mas capitèt pas; aquel qua lo faguèt es Antigon lo bòrni, e acabat Lisimac de Tràcia; la nòva ciutat foguèt construïda prèp de l'antica (foguèt bastida dins la partida sud de la baia), mas pas sul meteis luòc. La nòva ciutat èra una de las mai bèlas d'Asia e de las mai ben bastidas e tenia barris, de portics, biblioteca, temples, edificis publics e un bon pòrt.

En -281 faguèt aliança amb los seleucids. En -197 las possessions qu'Egipte encara conservava a l'Asia Menora (la còsta de Licia i de Pamfilia, Samos e mai autras ilas) passèt dins las mans dels seleucids e qualques ciutats grègas (Esmirna e Lampsacos), se declarèron liuras profeitant de la declaracion romana que declarava la restauracion de l'independéncia e la libertat de totas les ciutats grègas aprèp la batalha de Cinoscéfals. Antioc III lo grand s'establiguèt a Efès e ataquèt las doas ciutats grègas, que foguèron ocupadas. Esmirna demandèt ajuda a Roma, e Lampsacos al Reialme de Pergam (-196). Antioc ocupèt tanben Sestos e tornèt bastir Lisimaquèia, e Roma l'invitèt a evacuar Tràcia e tornar en l'Asia Menora. Antioc acceptèt pas e sotmetèt la question de Lampsacos e Esmirna a l'arbitratge de Rodes. Un acòrdi amb Egipte establiguèt que Cleopatra, filha d'Antioc III se maridèt amb Ptolemèu V d'Egipte, en -193, e la dòt aportada essent los territòris egipcians conquerits pels seleucids. Atal Licia e Pamfilia demorèron seleucides, aprèp d'un acòrdi d'Antioc amb Roma perque foguèt allegat qu'èran pas de conquèstas mas una dòt. En -188 pel tractat d'Apamèa Esmirna foguèt donada a Roma.

Dominacion romana e bizantina[modificar | modificar la font]

Jos la nominacion romana èra una ciutat liura. pendent la guèrra contra Mitridat VI Eupator demorèt leial a Roma e recebèt en recompensa divèrses privilègis. Foguèt un convent jurídic de la província d'Asia. Jos Trebonius, un dels assassins de Cesar, foguèt assetjat a la ciutat per Dolabella, que fin finala ocupèt Esmirna e tuèt Trebonius. Jos Tibèri obtenguèt lo privilègi d'esser la primièra ciutat grèga d'Àsia a poder erigir un temple a l'emperador. En 178 e 180 patiguèt de tèrratrem. Marc Aurèli ajudèt per la tornar bastir.

Esmirna faguèt partida de las sèt Glèisas d'Asia citadas dins l'Apocalipsi [1] de san Joan que, segon Tertullian, instituèt lo primièr evesque d'Emirna: Policarp [2] Un passatge de l'Apocalipsi fa allusion a de crestian empreisonat e Joan felicita de lor coratge fàcia a la persecution de Domician [3], seriá estat executat dins l'estadi de la ciutat en 166.

Demorèt dins las mans dels romans e bizantins fins a la fin del sègle XI quand foguèt ocupada pel cap turcman Çaka Bey (1084) e foguèt lo teatre de la luta de l'emir amb los bizantins. En 1098 foguèt recuperada pels crosats de Godofred de Bouillon e tornèt a Bizanci.

Lo 26 de junh de 1315 Martin Zacaries recebèt Felip I de Tarent, prince d'Acaia e teoric emperaire latin, Lo títol de "Rei e despòta d'Asia Menora" amb Quios, Œnusses, Imbros, Tenedos, Lesbos, Samos, Icaria, Cos e los castèls de Damala e Kalanutza, suposats fèus latins. En 1317 Martin Zacaries conqueriguèt Esmirna e en 1318 capitèt a impausar un drech de passatge per las naus comercialas turcas aprèp una victòria militara.

L'emperaire Andronic III declarèt Martin despossedit (1329) e envièt una flòta de 105 naus a Quios. Martin foguèt fach presonièr e portat a Constantinòple e empreisonat; los seus filhs, Bartomèu e Centurion I Zacaries, podèt comprar la seuna vida. La flòta bizantina se presentèt a Focèa, que lo governaira Andreolo Cattaneo deguèt jutjar fidelitat. Esmirna passèt alara a l'emir d'Aidin.

Martin foguèt liberat en 1341 e en 1343 recebèt lo comandament de la crosada contra Umar Pasha emir d'Aidin. En 1344 los crosats pcupèron Esmirna. Martin voliá profeitar reconquerir Quios mas moriguèt lo 15 de genièr de 1345 a Esmirna. Li succediguèt coma comandant Simone Vignoso que en 1346 se presentèt a Quios e prenguèt possession de l'illa per Genòa. A partir de 1362, Pietro Recanelli Giustiniani, succediguèt a Simone Vignoso a la regéncia de Quios. Se distinguèt a Esmirna al servici del Papa (1361-1365) foguèt amiral de la republica pendant la revòlta dels Doria (1365-1366) e va signèt la patz de 1368 a Chipre amb los mamelocs. Moriguèt en 1380. Los genoeses de Quios conservèron Esmirna fins a 1402.

Al 1402 foguèt ocupada per Tamerlan (de per abans aviá estat evacuada pels genoesos e los cavalhièrs de Rodes) mas la donèt als Aydin-oghlu, precisament a un dels dos princes que reclamavan l'emirat, Djunayd; los Gattiluso de Lesbos e los Giustiniani de Quios participèron el 1416 a una expedicion victoriòsa contra l'emir Mehmet d'Esmirna. La dinastia d'Aydin-oghlu pssedèt la ciutat fins que va passèt als otomans en 1426.

Periòde modèrne[modificar | modificar la font]

İzmir

Al fin de la Primièra Guèrra Mondiala las fòrças militaras grègas ocupèron Esmirna e de regions vesinas (1919) e lo sultan los tranferiguèt l'administracion; los grècs volián espandir lo seu domèni mai al èst mas en 1922 foguèt arrestats pels kemalistes: lo 14 d'agost (27 d'agost segons lo calendièr gregorian) loss turcs kemalistas comencèron l'ofensiva e en pauc de temps (setembre) desrotèt los grècs. Fin final los turcs dintrèron a Esmirna (9 de setembre). L'armistici foguèt va signada a Mudanya l'11 d'octobre de 1922.

Encendi d'Esmisna de 1922

Lo 13 de setembre, un encendi comencèt dins lo quartièr armenian. s'espendiguèt lèu a tota la vila e escapèt al contraròtle: en una semana, destruiguèt gaireben tota la vila e faguèt prèp de 2000 mòrts [4]. L’origina d'aquel desastre es fortament disputada: Grècs e Armenians se donan responsabes lo pilhards turcs, alara que los Turcs accusan los Grècs. Un testimòni ocular accusa l’arada turca de la destruccion d'Esmirna dins son obratge de 1926, The Blight of Asia. Aquel tesmòni foguèt confirmat per d'estudis istorics coma Smyrna 1922: The Destruction of a City de M. Housepian Dobkin (1988).

Lo 24 de setembre, la flòta grèga tornèt a Esmirna e evacuèt fins al 1èr d'octobre de 180 000 refugiats, preludi a l'escanbi de populacions musulmanas e crestianas que se fará entre Turqui a Grècia l'an seguent.


Personalitats de la vila[modificar | modificar la font]

Division administrativa[modificar | modificar la font]

Los districtes d'İzmir

La vila d'İzmir es divisida en los seguents districtes metropolitans:

Embessonatge[modificar | modificar la font]

Euròpa
Asia
Africa
America

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Las sèt Glèisas: Efès, Smyrne, Pergama, Tiatir, Sardes, Filadelfia, e Laodicèa. Vejatz l'Apocalipsi I,11.
  2. De praescriptione haereticorum, 32.
  3. De praescriptione haereticorum, 32.
  4. The New York Times: "Only Ruins Left In Smyrna" (16-09-1922)[1],René Danger, arquitècte art deco