Split

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Còde QRpedia d'estampar per un accès dirècte a aquèth article
Donadas
d · m
Split
Q15105893Q15105893
Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coat of arms of Split.svgFlag of the City of Split.svg
Split - my collage 3.jpg
Geografia fisica
Coordenadas 43° 30′ 00″ N 16° 26′ 00″ E / 43.5, 16.433333 / 43.5; 16.433333


Superfícia | 6 300 km²
Altituds
 · Maximala
 · Mejana
 · Minimala |
 
m
3 m
m
Geografia politica
Relief map of Croatia.png
País Flag of Croatia.svg Croàcia
Comitat Split-Dalmàcia
Cònsol

Željko Kerum

Geografia umana
Populacion
(?)
209 856 (vila)
508 564 (municipalitat) ab.


Autras informacions
Gentilici
Còde postal 21000
Sit(s) toristic(s) Palais de Dioclecian
Sit web http://www.split.hr/


Identificants
GND 4077687-6
ULAN


DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz


Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Split.


Split (en grèc ancian Ασπάλαθος, Aspalathos, en Latin Spalatum) es la segonda vila mai poblada de Croàcia e lo sèti del Comitat de Split-Dalmàcia. Al sens de 2010, le comitat comptava 508 564 abitants e la vila 209 856 abitants[1], que 95 % de Croats[2].

La vila de Split s'etabliguèt a l'interior, puèi a l'entorn de l'imensa palais de l'emperaire roman Dioclecian, bastit entre 294 e 305, que s'espandissiá sus una superfícia de 39 000 m². L'emperaire èra originari de la vila de Salona (situada suls penjals de Split). En 1420, Split fuguèt integrada dins la Republica de Venècia, fins a la seuna desparision en 1797. La vila es a l'ora d'ara inscricha sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO

Es un grand pòrt, industrial e touristic de la còsta dalmata.

Istòria[modificar | modificar la font]

Dominacion romana[modificar | modificar la font]

Patrimòni Mondial de l'UNESCO
Gravadura del front de mar de Split amb los rèstas del Palais de Dioclecian. Robert Adam, 1764.
Vista dels barris de Split vèrs 1764, gravada per l'arquitècte escossés Robert Adam.
Fotografia de 1910 de Split.

Aquela vila presenta la singularitat d'aver èsser bastida a l'interior, puèi a l'entorn, del palais de Dioclecian.

Aquel emperaire roman — d'origina dalmata — se faguèt bastir un imense palais sus la seuna còsta natala, de 294 a 305. I demorèt pendent la seuna retirada. Aquel palais, en mai dels bastiments residencials, comprenon de tèrmes, una bibliotèca, un temple dedicat a Jupitèr, casèrna abrigant une gàrdia, e cenchat de barris. L'ensems ocupa una superfícia de 215 m sus 180, soit 39 000 m². Le front de mar es encara constituit del barri del palais. Sul ce front de mar, existís encara la pòrta maritima, que dins l'Antiquitat, permetent a las naus d'acostar directement.

A l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]

A l'Edat Mejana, le palais se transformèt en vila quand los abitants de la ciutat romana mejancièra de Salona (capitala de la província romana de Dalmàcia) s'i refugièrn (en 615). Establiguèron d'stals nauts dins o contra los barris, o los monuments antics. Le mausolèu de Dioclecian es transformat en catedrala dedicada a Sant Domnius o Duje, patron protector de la vila, en 650, lo temple de Jupitèr en batistèri.

Dominacion veneciana[modificar | modificar la font]

Aprèp la casuda de l'Empèire roman d'Occident, Split tombèt jol contraròlte dels Bizantins e l’indépend"ncia que gausissiá del sègle XII al sègle XIV, li permetèt de se desvelopar e de coneisser un remarcable vam economic. En 1420, Split foguèt conquerida per la Republica de Venécia que capitèt a contrarotlar l’essencial de las relacions comercialas e economicas sus l’Adriatica. La menaça de las invasions turcas obliga a la construccion d’imposants barris al sègle XVII. La preséncia de l’autoritat veniciana foguèt sovent ligada a une periòde de desvelopament economic e urban. Lo centre istoric de Split compòrta fòrça abitacions d'estil venician (palais del rector, ostal de ville, torre veniciana). La dominacion veniciana s'acabèt en 1797.

Al sègle XIX[modificar | modificar la font]

De 1805 a 1813 Split èra, coma tota la Dalmàcia, governada per França e Napoleon al sen de las Províncias ilirianas. La primièra carrièra modèrna de la vila se nomena encara Marmontova del nom del Marescal Marmont administrator de las províncias iliriana, e lo suc de Marjan a lo nom de Telegrin (a l'epòque que lo telegrafe optic francés èra situat aquí). Aprèp los Franceses en 1810, Split e Dalmàcia integrèron l'Empèri Austriac puèi l'Àustria-Ongria fins al Tractat de Saint-Germain-en-Laye del 10 de setembre de 1919. Alara tot en conservant los seus particularismes lengüistics. Atal, a las culturas venicianas e eslavas, s'apond pauc a pauc un substrat germanofòn. Los Dalmatas jonglan entre lo croat, l'italian e l'alemand. Se Trieste venguèt lo principal pòrt de Cisleitania - Àustria - e Rijeka (Fiume) lo principal pòrt de Transleitania - Ongria - lo pòrt de Split demòra un fòrt ancoratge per la marina de guèrra austroongresa.

Al Sègle XX[modificar | modificar la font]

A la casuda de l'Àustria-Ongria, amb la fondacion del Reialme dels Sèrbes, dels Croats e dels Slovèns, Split se trobèt dins la Dalmàcia « iogoslava » (mai vaste), al contrari de Zadar (Zara) que domina la Dalmàcia italiana (mai pichona e partejada). La cultura croata revicolèt fàcia a una elèita que contunha de cultivar las influéncias austriacas e venecianas.

Split a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]

La vila es inscricha sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per lo seu palais de Dioclecian, mas tanben per la catedrala de Sant Domnius de Split.

E mai, la vila abriga lo musèu Ivan Meštrović, escultor croat disciple de Rodin.

Galariá de fotos[modificar | modificar la font]


Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. "stats" (en) Population by presence/absence in the place of census, by settlements, census 2001 sur http://www.dzs.hr, Crostat - Bureau central de statistiques. Consultat lo 7 juillet 2008
  2. "statsEthn" (en) Population by ethnicity, by towns/municipalities, census 2001 sur http://www.dzs.hr, Crostat - Bureau central de statistiques. Consultat lo 7 juillet 2008

Vejatz tanbem[modificar | modificar la font]

Articles connèxes[modificar | modificar la font]

Ligam extèrne[modificar | modificar la font]