Bordalés (parlar)

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Lo parlar bordalés es una sos-varianta dau parlar gascon, lo quite eth dialècte de la lenga occitana. Se parla dens e alentorn de la vila de Bordèu, amei lo long de l'axe garonés - damb variantas - dinc au Marmandés. Ne se destriga daus parlars gascons vesins, coma lo medoquin, lo parlar dau país de Buc, lo Vasadés o lo nòrd-girondin que per elements fonologics e un lexic generalament mens idiomatic e compausat en grandas partidas d'empronts aus parlars periferics. Tots acestes parlars fòrman lo gascon girondin o nòrd-gascon. Lo parlar "bordalés" stricto sensu n'a pas d'existéncia linguisticament parlant. Lo gascon que se parlava a l'interior de Bordèu, a Bègla e sus la riba dreita de Garona se restaca aus sos-dialèctes gascons garonés. L'occitan cubsagués, e dens una mendra mesura l'occitan libornés ne son que de las declinasons, gaitadas a la lutz d'una influéncia peiregòrda mei marcada (per lo Libornés en tots cas). Lo parlar gascon maritime dau País de Bug e lo gascon vasadés son de las autas varietats de nòrd-gascon dens lasquaus lo paradigme gascon generaument entendut es mei de conéisher, de mendre que l'anar panoccitan n'i es pas tant marcat. Los parlars de rencontra entre l'airiau de l'aglomeracion bordalesa, lo país de Bug e lo Medòc fòrma un ensemble gascon maritime landò-medoquin que comença de se rencontrar dau bòrn occidentau de l'aglomeracion bordalesa. Los parlars dau pròche Entre-duas-Mars bordalés (Cenac, La Trèsna, Camblana...) ne se detriga gaire dau parlar bordalés. Au levant d'una linha que passa aproximativament entre Baishac-e-Calhau e Genissac, Sadirac e Craon, Quinsac e Hauç, l'occitan locau 'trapa de las caracteristicas fonologicas pus especificas (vocalizacions daus -s- finaus a l'artigle masculin) que marcan lo chavarit de transicion entre nòrd-gascon e parlars lengadocians septentrionaus occidentaus (Haut-Agenés e Peiregòrd).

L'an illustrat autors coma Mèste Verdièr, Guilhèm Dadòr, Teodòr Blanc, Armand Lavache, Jan Lacor o encara Rogèr Romafòrt (Gric de Prat), cadun d'un parçan de l'aglomeracion bordalesa; Blanc, Lacor e Gric de Prat dens las varietats de l'oèst de Bordèu, influençadas prau medoquin, Dadòr e Verdièr en bordalés mei centrau, es a díser restacable ad un paradigme occitan transdialectau marcat per de las confusions entre los faiçonats d'isoglòsses, carrejants fòrmas mixtas gascon-nòrd-lengadocian o gascon-lengadocian coma dens Entre Duas Mars o ribèira de Garona dinc alentorn de Viraselh (Marmandés).

Fau notar, en efèit, una dicotomia entre los paròlis de la riba esquèrra, influençats per la fonologia landò-medoquina tanlèu passats los barris (tèxtes de Th. Blanc, J. Lacor, Grith de Prat e anonimes) practicava una lenga sud-medoquina, e los paròlis de Bordèu intra muros e riba dreita, marcats per una fonologia mei panoccitana fòrt bien representats per Verdié, Lavache, Dador e Espanhet.

Caracteristicas grandas dau gascon bordalés[modificar | modificar la font]

  • Article defenit o partitiu du = dau au lòc de deu, acesta caracteristica se tròba tanben en medoquin e nòrd-girondin, amei en nòrd-occitan, provençau e localament en Biarn.
  • Emplec frequent dau /f/ etimologic latin au lòc dau /h/ gascon (qu'en Bordalés ne sembla pas ager estat bohat, encara que de las atestacions de l'enquesta Bourciez de 1895 semblen díser lo contrari) : hèsta > fèsta, hilh > filh, hèi > fèi...
  • Preséncia a còps de non-vocalizacions o de non-rotacismes gascons : aquera > aquela (a Bordèu) ; lo cèu (en Vasadés, Medòc, Buc) > lo cièl (a Bordèu)coma ad Agen (cf Jansemin), Carcin (cf Paul Froment) e parlar de Nissa.
  • Non-sistematisme dau que enonciatiu. Ponctualament se pòt 'trapar una fòrma longa d'enonciatiu, "esque".
  • Preséncia non-sistematica de l'article partitiu, qu'i a normaument pas en gascon : Vòli pomas > Vòli de las pomas (Bordèu e Gironda). De las fòrmas shens article partitiu se pòden 'trapar egau dens una hautèira de tèxtes bordalés.

De notar que lo gascon bordalés se gahèt probable aquestas caracteristica entre lo cap dau sègle XVII e lo començ dau sègle XVIII. Abans, los tèxtes qu'avem nos moishan un gascon bordalés mèi vesin dau paradigme gascon gaitat coma estandard. Egau, lo parlar bordalés, coma lo de Marmandés o de Brulhés, es un parlar d'encontra entre isoglòssis sospartissaires daus grands dialèctes occitans, çò que balha neishença au parlar dishut "grís", parlar meilat de fòrmas gasconas e lengadocianas, veire nòrd-occitanas. De notar que lo parlar bordalés es un parlar de negociants, de mercadèirs e de gabarrèirs. Es simple, praube en idiotismes e tornaduras, e s'es pro viste 'trapat fòrmas simplificadas que son comunas damb lo francés. Lo fèble impacte dau Felibrige balha au corpús occitan bordalés daus sègles XIX e XX un anar naturau, pròche de verai de la realitat de la lenga parlada saus cais e per carrèiras, que n'èra pas briga purificada de gallicismes e fòrmas grammaricalament incorrèctas, contrariament aux tèxtes felibrencs, alissats e trabalhats dens l'idèia de la puretat linguistica. Mès es faus de díser que lo parlar bordalés sia mei francizat qu'un aute parlar urban popular contemporan.

  • Seria de barraduras successivas dau /e/ barrat en /ə/ apuei /y/ comuna ad una brava partida dau maine gascon maritim, abotissent dens la partica landesa ad un /i/ sheguit d'un glidi /w/ epentetic, quan se manten a /y/ davant oclusiva o siscladissa a Bordèu (levar > /ly'wa/ > /li'wa/).

Lexic[modificar | modificar la font]

  • hàder: hàser, hèser, har, hè(r)

Tèxte en bordalés centrau/orientau[modificar | modificar la font]

Entratz ! entratz ! bravas gents. Lo portau es obèrt per tot lo monde ! Sutz benlèu estonats de ne'n veire un ací ? Vau vos díder perqué l'èi mis : En comencent un vòlume, n'i'n a que mèten una prefaça, d'autes una introduccion, un avant-prepaus, un avertissament o auta causa. Aquò m'anuja de har coma tot lo monde, e ne vos cachi pas qu'un portau, pervú que sigue obèrt, dèisha milhor veire çò qu'i a dens la propietat ; e, un còp qu'an vist pòden entrar shens trucar. Dídetz-me, bravas gens, qui son aqueths de vosauts que n'aurén pas enveja d'i passar lo cap per gaitar, au mens un chic, au travèrs d'aqueth libre los Secrets dau Diable ? Aqueth portau es obèrt per tots : entratz ! Possaram lo barrolh quand n'i aurà pas mèi digun dehòra. Atz vist a la fèira de Bordèu la baraca de Sent-Antòni ; aquò vos a hèit ríder. Atz tanben lugit l'istuara d'Antòni lo dançanèir, de Guilhaumet e daus Sorcièrs dau Medòc ; aquò vos a amusat. Vòli assajar de ne'n har autant. Los contes que vèni de citar èran sortits de l'imaginacion de Mèste Verdièr, banastraire e tonelièr, plen d'esprit, ma fòi, mès praube coma Jòb, coma jo e coma mantuns de vosauts, que manquèt d'anar morir a l'espitau per auger volut tocar tròp sovent au pichèir de l'enfèrt ! Jo ne suie pas poèta. Tanben, fau pas còmptar que vos balhi daus vèrs coma Mèste Verdièr. Mès si, per azard, quauques-uns s'escapavan de ma pluma, e ben ! ma fòi, n'auretz qu'a los lugir, en me perdonans ma temeritat. Pareish que per ne'n har de bons, fau se pitar sus un chivau alerat que los sabents apèran Pegase. On se tròba ? non sèi. Mès ne lo cercarèi pas, per la reson bien simpla que ne saurí pas me tenir dessús. Vos parlarèi donc tot bonament lo lengatge abituèl. E si quauque bachelièr trobava estrange que me servissi dau patuàs, li diretz qu'a fòrça d'estar estropiada au collège, la lenga de Virgile e de Ciceron se'n vai a tròç ; que bienlèu fadrà estar sorcièr per co mprénder lo francés, car, sivants las gents, negre vòu díder blanc e blanc vòu díder negre, e sovent un gat es batejat lebraut. Ma fòi, dau trin qu'aquò vai un chic pertot, vedi qu'avant cent ans nòste patuàs serà devingut la lenga universèla ! Serí donc bien pèc de ne'n pas profitar per vos contar los Secrets dau Diable ! Adara, vatz benlèu me demandar on los èi derrocats ? E ben ! vos lo vau díder en tota veritat : En estudient la magia blanca e negra dau grand Albert, me miri una nuit a esconjurar lo Diable. Èra justament au hons daus enfèrts, en trin de fretar la pèth d'un meishant devòt a còps de horca. Coma n'avèvi pas emploiat lo grand triangle que l'auré forçat a venir, m'envièt un de sos barsalièrs. Jutjatz de mon estonament, quand viri devant jo lo petit Asmodet, aqueth que l'Espanhòu Luís Velez de Guevara e lo Francés Lo Sage an aperat : lo Diable tòrt, lo mème que hit tant amusar una nueit l'escolièr d'Alcalà ! Tanben, coma lo sabèvi un bon Diable, pus maliciós que maishant, lo desliguèri aussilèu en efacent un cunh de mon sinhet magique. Dens sa jòia, volut me balhar cent escuts. Mès coma n'èi jamés aimat a me har pagar per rénder service, refusèri. Aquò's lavetz que me promit de me har lugir lo grand libre secret on lo tabelion infernal Lucifuge escriu, jorn per jorn, çò que diu se passar dens lo monde, avèque lo ròtle que chaca demon diu i jogar ; e, per me provar sa bona fòi, me mit dens la man una bagueta magica armada d'un petit fèr poïntut hendut au mitan. Dempui, èi lugit qui sap combien de pajas d'aqueth libre ! Ò ! poirí bien, de vrai, vos díder çò que vos arribarà dens l'annada shens paur de me trompar. Mès aimi milhor, si aquò's triste, ne pas vos espovantar ; e, si aquò's urús, vos deishar la jòia de la surprisa. Vos contarèi donc sulament çò que s'es passat dens chaca vilatge daus environs de Bordèu per lo fèt dau malin, shens vos en cachar un hiu. Adara, si tròbatz dens mon libre quauquarren que vos ofusca, n'auratz qu'a virar la huelha per gueitar pus lònh. Siguetz segurs pertant qu'un mot leugèir, sovent, pesa mèi sus l'esprit qu'una frasa arrenjada. Mon intencion, pòdetz me creire, n'es pas de desbaushar, mès, au contrère, de moralizar en hasens ríder. Aquí dessús, èi l'aunor de vos presentar un milèir de civilitats en vos disens : a bienlèu !<ref>Un Paludèir de Bèglas (Lamarca, personatge non-identificat), Los Secrets dau Diable contats en patoàs. Arch. Mun. Bordèu, BIB 7 A 53. S'agís d'un roman-fuelheton, probable publicat permèir dens un jornau coma au moishan las mencions "La suite au prochain numéro", loquau jornau n'es pas identificat. Es lo tresau roman-fuelheton bordalés coneishut, après Caufrès de Th. Blanc (1870) e Lo cuer daus praubes de Susana Blanc (1877). De notar que non es a díser lo verai un roman, mès duas novelas independentas apegadas. Es lo permèir obratge literari en occitan bordalés ad auger estat publicat de faiçon idenpendenta, en libre religat (1879).

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Véser tanben[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

Essai grammatical sur le gascon de Bordeaux ou Guillaoumet debingut grammérien, Dador Guillaume, Maison Lafargue, Bordeaux, 1867. (Arch. Mun. de Bordeaux, BIB 7 A 17)