Vasadés

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Localizacion de Vasadés

Vasadés es un parçan d'Occitània[1] situat en Gasconha Armas de Gasconha.

La soa vila principala es Vasats.

Las especificitats de la region[modificar | modificar la font]

Delimitacion istorica[modificar | modificar la font]

Vasadés pòt èster considerat coma lo territòri de l'anciana diocèsi de Vasats, devath lo Regim Ancian. En gròs, la Gironda actuala èra devesida en diocèsi de Bordèu e diocèsi de Vasats. La termièra passèva entre Borideirs e Sent Sefrian, entre Tolena e Lengon, e traversèva lo canton de Sent Macari e l'oèst dau canton de Sauvatèrra. Cernés, Sauternés, las Gravas, la Hauta Lana girondina se trobèvan donc en Bordalés ; la partida orientala de l'Entre Duas Mars èra en Vasadés

Comunas actualas deu Vasadés riba gausha (Vasadés a pròpament parlar), tenent compte de la termièra istorica[modificar | modificar la font]

Alhàs, l'Artiga, Aubiac, Auròs, l'Abescau, Baria, Bassana, Bernòs-Baulac, Bertés, Birac, Viaujac, Blanhac, Borideirs, Branens, Broqueiran, Capsiuts, Casalís, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Cauvinhac, Coimèras, Cors, Cudòs, l'Èrm e Musset, Escaudas, Flodés, Gajac, Giscòs, Granhòs, Goalada, Goans, Hontet, Hura, Ladòs, Lavasan, Lengon, Linhan de Vasats, Lopiac de la Rèula, Lucmau, Marimbaut, Marions, Masèras, Masselhas, Navalhac, Nisan, Pompejac, Pontdaurat, Preishac, Puibarban, Ravalhan, Sauviac, Savinhac, Sendets, Sigalens, Silhas, St Còrme, St Lobèrc, St Miquèu de Castèthnau, St Pèir (de Mons), St Perdon de Concas, Usèsta, Vasats.

Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras[modificar | modificar la font]

Actualament, Vasadés au sens estricte poiré èster delimitat per la termièra de Gironda, de Garona au nòrd, e de Ciron a l'oèst. Sauternés i seré donc inclusit.

Pòden tanben definir lo Vasadés d'un punt de vista administratiu, en lo considerant coma un país reünissent los cantons de Vasats, Capsiuts, Auròs, Granhòus, Lengon e Vilandraut.

Vasadés es caracterizat, per çò deu paisatge, per una disparicion deu vinhau au profèit de la policultura e de l'eslevatge, damb bòscs de casses e castanhèirs, e lo pinhadar deçà delà ; aquera modificacion paisatgèira se vei au nivèu de Casats o au sud de Hargas. Es interessant de notar que, se los casses son fòrt presents de cada bòrn de Garona, los carpes dominan sus la riba dreita quòra son los castanhèirs e los pins que son mèi frequents sus la riba esquèrra.

Pòdem tanben notar que l'Entre Duas Mars, mèi subtilament benlèu, es tanben subjècte ad aquera transicion: en Haut Entre Duas Mars (èst dau país de Sauvatèrra, nòrd de Reulés), los prats vènen regde mèi presents per rapòrt a la vinha.

Enfin, lo passatge au pinhadar, per tant que lo pusquin establir completament au nivèu de Ciron, a Baulac per exemple, se hèi progressivament, pusque tròban dejà quauques pinhadars en Sauternés.

Lenga tradicionala[modificar | modificar la font]

Caracteristicas linguisticas[modificar | modificar la font]

Lo paròlis tradicionau de Vasadés s'inscriu dens un ensemble restacat puslèu au centre de Gasconha que non pas au Bordalés. La termièra nòrd deu gascon centrau es, segon certans autors, en correlacion damb lo limit nòrd de Vasadés[2]. Sas caracteristicas son:

  • Prononciacion [w] deu -v- intervocalic
  • Utilizacion deu que enonciatiu (pas totjorn)
  • Preséncia deu a- prostetic
  • Conjugasons centralas (pas totjorn)
  • Subjontiu e preterit en -o-
  • Non-prononciacion deu -i- de la terminason -èra (donc abséncia de la forma -èira)
  • -s- intervocalic au lòc de -d- (caracteristica de la Gasconha orientala). Lo limit -d- (oèst) / -s- (èst) passa per Sent Sefrian e travèrsa lo Podensaqués.

Egau, fau botar a part la valada de Garona dens lo dialècte vasadés. En efèit, certans especialistas[3] an demontrat que lo gascon urban de Lengon èra mèi pròche deu bordalés que non pas deu vasadés, per tant que Lengon hèsi partida deu Vasadés istoric e geografic; aquò s'explica simplament per ce que Lengon èra un pòrt e una vila comerciala, donc una vila d'escambis. De mèi, l'Atlàs lingüistic de Gasconha mòcha que lo paraulís de Pujòus e de Blanhac diferís deu paròlis deu Vasadés centrau. I a donc una dicotomia entre Vasadés landés e Vasadés garonés. Lo parlar garonés es d'alhons aparentament lo medís qu'en país macarian (Gabarnac es encara en zòna garonesa) e en nòrd Reulés (hòra Petita Gavacheria). Aquò's en correlacion, probable, damb la continuitat deu Vasadés istoric.

Literatura tradicionala[modificar | modificar la font]

Coma dens frem de lòcs de Gasconha, la literatura populara es fertila. Una de les istòrias mèi coneishudas deus vielhs, 'quò's la dishuda deu curat d'Artigavielha, un curat dont tots maudisen, mès un curat gascon, donc rusat, tan bien que lo quite archavesque li perdona suu còp [4]. L'Armanac Garonés, dit Lo Garonés <Lou Garounés>, que pareishèva au mitan deu sègle XX, dirigit per Fernand MASSON dit ''Florimond'' de Caudròt, publiquèt tot un pilòt d'aqueras istòrias dròllas lo mèi sovent, ironicas, pebradas, trendas a còps; la lenga es garonesa. D'un aut costat, Bazas Art Culture Tradition, damb son talhèir gascon, au torn (entre auts) de Sénhers Dulau, Despujols, Bibes, Martin, reculhut un talh d'escriuts en gascon vasadés, publicats dens las Cronicas Vasadesas e dens Paraulas d'aciu ; certans tèxtes se retròban suu site web de la Vath de Ciron (Vallée du Ciron). Guiu Dulau, Fernanda Bordes, Jauset Rémaut, Gabrièl Martet, e d'auts, esturen remercables autors populars. Mants diccionaris esturen publicats o reïmprimits, dont lo deu Dr. Vigneau (1879).

Caracteristicas socioculturalas[modificar | modificar la font]

D'un punt de vista socioculturau, actualament (au sègle XXI), Vasadés es eterogenèu. Damb lo transferiment de la sosprefectura a Lengon en 1926, la disparicion deu camin de hèr Lengon-lo Mont e de la gara de Vasats au profèit de la gara de Lengon, la construccion de l'autoestrada A62, la barradura deu tribunau e de la maternitat de Vasats, l'abséncia d'urgéncias a l'espitau de Vasats, an contribuit, a la fin deu sègle XX, a ralentir lo desvolopament economic e sociau de la ciutat millenària. En efèit, los Vasadés son obligats de se rénder a Lengon per anar au centre comerciau, a l'espitau, a la gara, au peatge (dinc a 2011)...

Una rivalitat es neishuda entre Lengonés e Vasadés, principalament — es interessant d'ec observar — en çò deus joens, entre 15 e 30-40 ans pus o mens. Los Lengonés, d'un bòrn, an tots los mejans de comunicacion, los servicis, la modernitat, las animacions culturalas, quòra los Vasadés tenen fermament a son patrimòni, tant bastit coma immateriau. Dens la cultura populara modèrna, los Lengonés son considerats coma pècs preus Vasadés (los ditons chic flataires son espandits), quòra los Vasadés son considerats coma picabosics per sons vesins. Çò d'amusant es que la tradicionala rivalitat Lengon-Sent Macari — existenta de l'Edat Mejana avant e encara presenta dens la memòria deus ancians, dont l'origina vèn de garinhadas a perpaus deus privilègis sus la venta de vin (privilègis per Sent Macari, qu'èra en Bordalés) — se reportèt sus una rivalitat a l'interior deu quite Vasadés; e, en medís temps, Lengon e Sent Macari marchan adara la man dens la man, hòrtas d'una "cultura de ribèira" mès sustot en acòrd politic.

En efèit, d'un punt de vista politic, los cantons de Vasats e de Granhòus son damorats a dreta (UMP), quòra Capsiuts, Vilandraut e Auròs son heus deu PS, e que lo canton de Lengon es entre las mans deu PCF, tot coma Sent Macari. Las diferéncias son regde mercadas au nivèu de las manifestacions culturalas. Los cantons PS/PCF organizan manifestacions mèi viradas cap a las culturas deu monde, au desvolopament duradeir (Hèsta deu Colac e deu Vin, Hestejada de las Arts, las Nuèits Atipicas); los cantons de dreta organizan manifestacions regde mèi tradicionalas, mèi viradas cap au monde paisan, coma van véser dens lo cas de Vasats.

Cultura vasadesa[modificar | modificar la font]

Lo Vasadés empenat, coma d'auts virats occitans, pren ses vacanças en octòbre, au moment de la caça de la paloma. Tota la via d'aquesta region vira autorn d'aquò en autòne. Una Hèsta de la Paloma es organizada, damb una messa (vaquí una constanta de la cultura vasadesa, au contrari deu país de Lengon/Sent Macari) e l'intronizacion de personalitats dens la confrairia de la paloma, en preséncia de membres de nombrosas confrairias tradicionalas. L'auta activitat emblematica es lo rugbi. Mèi de cap a Capsiuts (la partida completament landesa), s'interèssan tanben a la tauromaquia.

Fòrt de Vasadés, se ne n'an pas hèit partida un jorn, aumens coneishen lo grop folcloric Los de Vasats <Lous dé Bazats>, reputat en particular per sons chancaires. Lo folclòre vasadés de la lana, quasiment lo mqdís ue lo de la Lana Gran e deu quite Marensin, es fòrt diferent, aquí encara, deu folclòre de ribèira (Lengon, la Rèula, Bordèu), per çò deus costums e de la presentacion. Car per çò de las danças, dens tot lo sud Gironda (e mèi dens las Lanas), retròban un barrejaldís e danças landesas tradicionalas (biga-bigueta, rondèu, saut de lapin) e de danças importadas o de marinèirs (congò, maristingò, pòlcas, escotishas). Una dança pro remercabla es lo "cap d'alh", on los dançaires s'agroan e se relèvan a un ritme sostiegut.

La Hèsta deus Bueus Gras, en heurèir, es fòrt importanta en Vasadés. Los bueus defilan, acompanhats per una ripataulèra, e son menats au tuadeir. D'auts còps, las gents assistèvan en musica au quite abatatge, çò qu'es interdit anuit. Lo bueu a tanben sa plaça per la hèsta de Sent Joan, en junh. Lo maire e sos adjunts, vestits en jurats a la mòda anciana, hèsen aumatge au bueu, totjorn en musica e danças folcloricas; las tradicionalas halhas de Sent Joan son alucadas davant la catedrala. Egau, Sent Joan a Vasats es adara, sustot, la hèsta sud-girondina per excelléncia, donc una aucasion per béver alcòl, a còps tròp. Los Vasadés an, malurosament, coma reputacion d'èster de francs chapaires e sustot pintaires.

Enfin, un aut huc es alucat, en decembre aqueste còp, quò's la Halha de Nadau, hòra deu rituau tradicionau. S'agís d'un simple mercat de Nadau.

Occitan anuit[modificar | modificar la font]

Quauquas associacions occitanas son anuit en Vasadés :

  • Lo Cercle Occitan de Sud-Gironda, a Pompejac.
  • Los Bohons au Tòp <Lous Bouhouns aou Top>, tropa de teatre en gascon.
  • Los Caps Negues que cantan en "patoàs vasadés"
  • La Companhia Lubat a Usèsta (Bernard Lubat a cantat en gascon).

En periferia, Gric de Prat es a Prenhac, la Calandreta de Siron a Barsac, Bruc e Brana a Guilhòs, las Manufacturas Verbalas a Lendiràs... Cors d'occitan son balhats au licèu e au collègi de Lengon, au collègi de Sent Sefrian ; cors per adultes a Granhòus, Lengon.

Nòtas[modificar | modificar la font]

  1. Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
  2. Halip Lartiga, Las veas de la lenga gascona
  3. David Escarpit
  4. Jacme Boisgontier / Jacques Boisgontier, Contes de Garona, Letras d'Òc

http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f128.item.zoom

Ligas extèrnas[modificar | modificar la font]

  • [1] LO SARMONÈIR / LE JHACASSOUS, jornau electronic en gascon e en sentongés.

En francés[modificar | modificar la font]