Zoroastrisme

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
exemple de tèxte

Lo Zoroastrime es una religion monoteïsta basada sus la doctrina de Zoroastre.

Istòria[modificar | modificar la font]

La religion prezoroastriana[modificar | modificar la font]

Avans l'aparicion dau zoroastrisme, lei cultes de la region presentavan ja un nombre important de trachs qu'aquela religion va gardar o transformar. Lei principaus regardan lei divinitats veneradas d'un caire e lei concepcions a prepaus de la lutz e dau fuòc de l'autre. D'en premier, se fau notar l'existéncia dins lo centre d'Asia, magerament de lòng dei fluvis de la region vèrs lo periòde 2200-1700 avC, d'una cultura que teniá un culte dau fuòc coneissent de concepcions de la lucha entre la lutz e lei tenèbras e de la lucha entre la vida e la mòrt. Aqueleis idèas serán la basa dei religions indo-iranianas dei periòdes seguents. Ansin, dins lei territòris iranians contemporanèus, la religion dau periòde prezoroastrian d'Iran e la religion indiana avián una divinitat quasi comuna dicha Mitra qu'ocupava lei foncions de divinitat solara. Dins lo rèsta de Pèrsia, la religion mazdeana aviá egalament evolucionat e e leis abitants veneravan tant Ahura Mazdā que Mitra, i comprés lei populacions grègas que consideravan Ahura Mazdā coma l'equivalent de Zeus.

L'aparicion dau zoroastrisme[modificar | modificar la font]

Zoroastr auriá començat sa vida coma prèire dau culte d'Ahura Mazda. Après una tièra de visions, acomencèt de predicar una reforma d'aquela religion segon quatre principis majors :

  • la venguda dau Reiaume de Justicía, la cooperacion a l'òbra de Dieu (Ahura Mazda) sota pena de castigament totau.
  • lo dieu Ahura Mazda es lo dieu suprèm dau panteon.
  • la critica dei practicas de la religion tradicionala magerament lo culte de Mitra e sei sacrificis d'animaus.
  • la condamnacion de bevendas enebriantas.

Coma la religion tradicionala èra magerament sostenguda per l'aristocràcia guerriera, leis arguments de justicía e de conscéncia personala acipèron lei classas au poder e Zoroastr deguèt s'exilar en Asia Centrala. Obtenguèt la proteccion dau rèi de Bactres que se convertiguèt au zoroastrisme e obligiguèt lo rèsta de sei subjèctes d'adoptar la religion novèla. A partir d'aqueu territòri, lo zoroastrisme s'espandiguèt pauc a pauc en Pèrsia e lei Parts li donèron d'institucions eclesiasticas ambé la creacion de la casta dei Modabs que son influéncia subre leis afaires de l'Estat èra granda.

Lo zervinisme[modificar | modificar la font]

Lei fondaments d'aquela escòla son contenguts dins l'ensenhament de Zaratostra qu'afirmèt que leis Espèrits Bon e Marrit èran gemèus. Es una doctrina filosofica tenhuda de mites. Se dís que Zurvan, lo dieu primitiu, realizava de sacrificis dins l'esperança d'aver un fiu. Coma seis espèrs foguèron pas satisfachs, Zurman aguèt dobtança de l'utilitat vertadiera d'aquelei sacrificis. Ansin, quand obtèn finalament un fiu dich Ahura Mazdā o Ohrmazd, sei dobtes entraïnèron la naissança d'un gemèu dich Ariman o Angra Mainyu. Durant la jacina, Ariman sortiguèt en premier mai èra sorn e pudent. Son paire reconoguèt solament per fiu Ahura Mazdā qu'èra sortit après mai qu'èra luminós e suau. Pasmens, coma Ariman èra l'ainat, poguèt dominar lo monde e Ahura Mazdā deguèt luchar còntra eu. Se pensava que sa victòria auriá luòc après 9 000 ans.

La teologia zervanista es coneguda per de tèxtes coma lo Bundahishn e per de testimoniatges d'Aràbis. Existiá un grop de divinitats creadas per la Lutz que Zurvan èra lo premier d'entre elei. En fòra de Zurgan, lei principaus èran Ashōqār (la virilitat), Ashōqār (l'esclat) e Zarōqār (lo vielhum).

Periòdes achemenida e grèc[modificar | modificar la font]

Cir II lo Grand e la màger part dei sobeirans de Pèrsia antica assaièron gaire d'impausar lor religion durant sei conquistas. Au contrari, an generalament sei subjèctes chausir liurament sei religions. Lo zoroastrisme poguèt donc se desvolopar. De mai, la religion dei caps de l'Empèri Pèrs sembla èstre fòrça similara au zoroastrisme ambé la veneracion de la divinitat Ahura Mazdā e l'adopcion de concepcions dualistas. En revènge, aquela situacion cambièt après la conquista de la region per Alexandre lo Grand. L'incendi d'unei bibliotecas entraïnèt la pèrda de divèrsei tèxtes zoroastrians meme s'un nombre important de tractats scientifics o filosofics foguèron sauvats.

Periòde sassanida[modificar | modificar la font]

Lo periòde sassanida marquèt l'apogèu dau zoroastrisme que venguèt oficialament religion d'Estat. Lei prèires superiors èran dichs mobadh segon la casta creada per lei Parts. Éran lei caps d'una unitat territoriala religiosa e dirigits per lo mōbadhān mōbadh. Au reng inferior, se situan lei mōgh. Lei mōghān mōgh èran lei caps dei temples importants. Lo nom mōgh será a l'origina dau latin magus puei de l'occitan e dau francés mage. Lo zoroastrisme aguèt alora una influéncia decisiva sus leis afaires de l'estat e tanben subre la vida quotidiana de la populacion.

Arribada de l'islam[modificar | modificar la font]

Vèrs la mitat dau sègle VII, lei desfachas sassanidas còntra leis armadas aràbias entraïnèt la conquista de Pèrsia e sa conversion progressiva a l'islam. Maugrat un estatut protegit dins l'islam[1], lo zoroastrisme declinèt pauc a pauc e lo nombre de sei fidèus representa au sègle XXI una minoritat fòrça febla de la populacion iraniana. Dins aquò, lo zoroastrisme aguèt una influéncia importanta subre lo desvolopament de la cultura iraniana contemporanèa. Per exemple, lo calendièr iranian a d'originas zoroastrianas.

Tèxtes fondators, principis e rituaus[modificar | modificar la font]

Lei principis[modificar | modificar la font]

Zoroastr se considerava pas coma un profèta e donava solament de direccion de recèrca espirituala. Ansin, lei zoroastrians pensan que lor dieu a pas besonh d'adoracion ni d'intermediaris. Dins la doctrina zoroastriana, cada persona respond de seis actes en vertut de la natura de son « Fravahr », l'equivalent dau karma indoïsta. La doctrina se resumís donc per la maxima « Bònas Pensadas, Bònas Paraulas, Bònas Accions ». Lei rites e lei sacrificis tradicionaus de la religion pèrsa anciana foguèron condamnats e Zoroastr gardèt solament lo culte dau fuòc.

Lo dieu Ahura Mazda es la poissança a l'origina de la creacion dau monde e dei quatre elements (fuòc, tèrra, aiga e èr). Aquelei quatre elements son fòrça venerats per lei zoroastrians coma òbra dirècta d'Ahura Mazda. L'òme es estat creat ambé lo franc arbitri per chausir entre lo ben e lo mau. Aquelei doas tendéncias existisson dins cada èstre uman. Après la mòrt, lei zoroastrians admeton l'existéncia d'una vida e d'un jutjament deis armas en foncion de sei meritis. Se leis accions bònas son superioras ais accions marridas, leis armas son mandadas vèrs l'Ostau dei Cants onte son esperadas per Ahura Mazda. Dins lo cas contrari, son mandadas vèrs l'Ostau dau Druj.

L'Avesta[modificar | modificar la font]

L'Avesta es lo tèxte sacrat dau zoroastrisme e tèn un nombre important de partidas d'epòcas diferentas. Lei partidas pus vièlhas serián estadas escrichas per Zoroastre espereu sota la direccion d'Ahura Mazda. Durant la conquista d'Alexandre lo Grand, divèrsei tèxtes sacrats zoroastrians foguèron cremats per lei tropas grègas per destrurre la pensada zoroastriana. Dins aquò, lei partidas regardant d'aspècts scientifics foguèron presas per lei Grècs. Un premier assai per restaurar aquelei tèxtes foguèt realizat pendent lo rèine de Valax de la dinastia Arsacis e aquela òbra foguèt acabada per lo prèire Tansar durant lo periòde sassanida. Puei, lo rèi Shapur I capitèt de mandar de prèires per localizar lei troç tenguts per lei Grècs.

Durant lo règne de Shapur II, Arderbad Mahrespandand foguèt cargat de revisar lo caractèr ortodòx dei tèxtes restaurats e pendent lo rèine de Khosrow I, l'Avesta foguèt traduch en palavi. La compilacion dei tèxtes ancians foguèt finalament acabada durant lo rèine deis emperaires sassanidas. Pasmens, en causa dei guèrras menadas dins la region, la màger part d'aquelei tèxtes es estada perduda. A l'ora d'ara, lei tèxtes subrevivents son lei Gathas, lo Yasna, lo Visperad e lo Vendidad.

Se fau notar l'existéncia de divèrsei tèxtes datant dei sègles IX e X. Son considerats coma de tèxtes secondaris mai tènon una influéncia importanta subre lei fidèus contemporanèus.

Lei rites[modificar | modificar la font]

Lei rites de la religion zoroastriana son relativament limitats. D'efèct, son pas mencionats dins lei Gathas e son pas obligatòris. Lei rites principaus de la vida quotidiana son de pregar cinc còps cada jorn per se remembrar que lo Ben es una causa bòna, de faire una fèsta un còp cada mes mai cinc jorns per preparar l'annada novèla e se purificar per manjar.

Per leis enfants, i a ges de rite especiau per la naissança. Lo ninet se pòu presentar au temple per una ceremonia per son premier anniversari mai es pas obligatòri. En revènge, es pas lo cas de la ceremonia dicha naojota que deviá èstre realizada avans lo quinzen anniversari. Marca l'intrada de l'enfant dins la comunautat deis adults.

Per lei Parsis, lo maridatge es obligatòri e l'esterilitat es considerada coma una malediccion. Lei maridatges an luòc solament entre Parsis. Aquò èra ja lo cas dins l'Empèri Sassanida onte un zoroastrian deviá pas esposar un non-zoroastrian. De mai, lo contacte ambé d'infidèus es una font d'impuretat. Lo manjar preparat per un non-zoroastrian necessita tanben de rites de purificacion.

Enfin, coma la vida es considerada coma un don dAhura Mazdā, la mòrt es una orror que necessita divèrsei rituaus car se pensa que la descomposicion dau còrs es l'òbra d'un demon. Lei Parsis tènon donc una casta cargada de menar lei mòrts dins de Tors dau Silenci, dichas dakhmā. L'arma dau mòrt es supausada i demorar tres jorns. Lo quatren jorn, la quitèt e dèu alora passar un pònt. Durant aqueu passatge, l'arma es jutjada en foncion de seis actes. La practica dau descarnament dei còrs es una tracion fòrça vièlha que se rescòntra encara dins certanei vilatges de Tibet.

Difusion contamporanèa[modificar | modificar la font]

Au començament dau sègle XXI, lo zoroastrisme tèn aperaquí 250 000 fidèus dins lo monde, magerament en Índia, en Iran, en Afganistan e dins de diasporas ais Estats Units e au Reiaume Unit. Lo declin d'aqueu nombre contunièt de demenir especialament en causa d'un nombre feble de naissanças.

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Coma lei Crestians e lei Josieus, lei Zoroastrians son generalament considerats coma de Gens dau Libre. An donc lo drech de gardar lor religion en cambi dau pagament d'un impòst especiau e de divèrsei limitacions, magerament dins la predicacion.

Bibliografia[modificar | modificar la font]