Pronóncia de l'occitan

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Per conóisser la lista completa de las letras e dels signes diacritics, vejatz: alfabet occitan.



La pronóncia (o prononciacion) de l'occitan, dins la nòrma classica, se fa segon de règlas de lectura pro constantas e pro regularas, amb plan pauc d'excepcions.

Per de rasons de clartat pedagogica e d'economia, aqueste article presenta las règlas de pronóncia mai generalas, en foncion de las mai grandas modalitats regionalas de l'occitan larg, sens poder intrar dins totes los detalhs locals. Dins los tablèus, la "pronóncia per defaut", dins la colomna centrala, es la del lengadocian, qu'es tanben sovent la pronóncia mejana de la majoritat dels dialèctes; s'indica la "pronóncia regionala diferenciada", dins la colomna de drecha, solament quand es diferenta del lengadocian.

  • Remarca — Pel vivaroalpenc, s'indica aicí subretot las tendéncias foneticas del vivaroalpenc de l'èst (alpenc). Cal saber que lo vivaroalpenc de l'oèst (vivarodaufinenc) a una pronóncia pro similara a la de l'auvernhat.


Lo principi de las grafias englobantas[modificar | modificar la font]

L'ortografia de l'occitan (dins la nòrma classica) ten de règlas de pronóncia variablas segon los dialèctes. Un principi majoral es de privilegiar de grafias englobantas o grafias suport: una meteissa manièra d'escriure accèpta de règlas de pronóncia diferentas segon los dialèctes. Aquel principi intra dins lo principi mai general de la diasistematicitat, çò es, se met en valor las correspondéncias regularas entre los diferents dialèctes, que son units dins lo meteis diasistèma (lo sistèma de las correspondéncias interdialectalas que fan la coesion de la lenga occitana).

Vocalas[modificar | modificar la font]

Grafèma Pronóncia per defaut Pronóncia regionala diferenciada
a en general [a] auvernhat e lemosin:
  • [a] s'es tonica
  • [ɒ] s'es abans l'accent tonic
-a finala, atòna [ɔ] niçard e vivaroalpenc: [a] (tanben vèrs Nimes, Montpelhièr, Seta e dins tot lo sud-auvernhat)
-as finala, terminason atòna [ɔs]
-an finala, terminason tonica [a] ([an] dins certans mots internacionals)
-an finala, terminason atòna dins los vèrbs a la 3a persona del plural [ɔn]
à [a]
á [ɔ]
ai [aj] provençal, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin:
au [aw] provençal, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin:
è [ɛ]
e, é [e]
i * [i]
* [j] après una vocala
* [i] o [j] abans una vocala
í [i]
-ion final [ju]
ò [ɔ] niçard: [wa] en general, mas [ɔ] dins certans mots (tanben [wɔ, ɔ] dins certans parlars provençals, lengadocians, vivaroalpencs e auvernhats)
ó [u]
o * [u]
* [u] o [w] davant una vocala
oi, ói [uj] lemosin: [wej] (tanben en provençal maritim)
oï, oí [ui] o [wi]
u * [y]
* [w] après una vocala
* [y] o [ɥ] davant una vocala
Dins certans parlars de la còsta mediterranèa, u passa de [y] a [œ].
uè, ue [ɥɛ]
[jɔ (ɥɔ)]

Vocala + s en lemosin e en auvernhat[modificar | modificar la font]

  • En lemosin, una s en fin de sillaba sovent es muda, mas alonga la pronóncia de la vocala precedenta:
  • En auvernhat, una s en fin de sillaba sovent es muda, e alonga pas la vocala precedenta.
    • as, às, ás [a]
    • es, és [ɪj]
    • ès [e] en fin de mot
    • is, ís [i]
    • òs [ɔ]
    • os, ós [u]
    • us, ús [y]
    • Per contra s se pronóncia davant c/qu, p, t, ch (almens en sud-auvernhat).
    • s se pronóncia totjorn dins los mots internacionals.

Consonantas[modificar | modificar la font]

Grafèma Pronóncia per defaut Pronóncia regionala diferenciada
b [b] ([β] entre doas vocalas o al contacte de [r], [l] e [z])
-b finala [p] provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament: [p] dins los mots internacionals)
bt [tt]
c * [k]
* [s] davant e, i
-c finala [k] provençal, auvernhat, lemosin: muda (rarament: [k] dins los mots internacionals)
ç [s] davant a, o, u
finala [s]
cc solament davant e, i [ts]
ch [tʃ]
-ch finala [tʃ]
d [d] ([ð] entre doas vocalas o al contacte de [r], [l] e [z])
-d finala [t]
dd [dd] provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: [d]
f [f]
g * [g] ([ɣ] entre doas vocalas o al contacte de [r], [l] e [z])
* [dʒ] davant e, i
-g finala * [k]
* [tʃ] dins qualques mots
gd [t]
gu davant e, i [g] ([ɣ] entre doas vocalas o al contacte de [r], [l] e [z])
(o gu, trèma facultatiu) [gw] ([ɣw] entre doas vocalas o al contacte de [r], [l] e [z]) provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: [gw]
h muda
j [dʒ]
k [k]
l [l]
-l finala [l]
  • [l] en general
  • Mas dins la màger part dels dialèctes, -l finala es muda dins un mot accentuat sus l'avantdarrièra sillaba.
ll [ll] provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: [l]
lh [ʎ] provençal: [j]
-lh finala [l] provençal, niçard, auvernhat, lemosin: [j]
m * [m] en general
* [m] davant p, b, m
* [n] davant una consonanta autra que p, b, m
-m finala [n]
mm [mm] provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: [m]
n
* [n]
* [m] davant p, b, m
* [ŋ] davant c/qu, g/gu
* [ɱ] davant f
-n finala muda dins la majoritat dels mots ([n] dins certans mots)
nn [nn] provençal, niçard, vivaroalpenc, auvernhat, lemosin: [n]
-nd finala
-nt finala
[n]
nh [ɲ]
-nh finala [n]
p [p]
-p finala [p]
qu [k]
(o qu, trèma facultatiu) [kw]
r * [r] apicala brèva
* [rr] apicala longa en començament de mot
* [rr] apicala longa davant n, l
rr entre doas vocalas [rr] apicala longa
-r finala muda en general ([r] dins certans mots)
  • lemosin:
    • [r]
    • muda dins los vèrbs a l'infinitiu acabats en -ar [a], -ir [i], -er [ej]
    • muda dins las terminasons -ier, -er.
    • muda après un diftong
  • auvernhat:
    • [r]
    • muda dins los vèrbs a l'infinitiu acabats en -ar [a], -ir [i], -er [ɪj]
    • muda dins las terminasons -èir, -er, -dor.
    • muda après un diftong
  • provençal, niçard:
    • [ʀ]
    • muda dins los vèrbs a l'infinitiu acabats en -ar [a], -ir [i], -er [e]
    • muda dins las terminasons -ier, -er, -dor.
    • muda après un diftong
  • vivaroalpenc: [r]; se pronóncia dins totas menas de terminasons, e mai dins los vèrbs a l'infinitiu
-rm finala [r]
-rn finala [r]
s * [s]
* [z] entre doas vocalas
-s finala * [s]
* muda dins qualques mots cona pas, pus, res, dins plaçats davant una consonanta
  • gascon: [s]
  • auvernhat, lemosin:
    • muda en general ([s] dins los mots internacionals)
    • tot essent muda, pòt influenciar la pronóncia de la vocala precedenta, cf. çai subre seccion "Vocalas + s".
  • provençal, niçard:
    • [s]
    • muda après un diftong
    • muda dins certans mots coma pas, pus, ges, dins
    • muda dins los plurals acabats per -s
    • pasmens, -s muda se pronóncia tornarmai [z] davant un mot que comença per una vocala
ss entre doas vocalas [s]
sh [ʃ] En gascon, la i es muda entre una vocala e sh: peish [ˈpeʃ]
t [t]
-t finala [t]
tg davant e, i
tj davant a, o, u
[tʃ]
tl [ll]
tm [mm]
tn [nn]
tz entre doas vocalas [ts]
-tz finala [ts]
v [b] ([β] entre doas vocalas o al contacte de [r], [l] e [z])
w [w], [b (β)] segon los mots
x * [ts]
* [s] davant una consonanta
y [i], [j] segon los mots
z [z]
-z finala [s]

Particularitats lengadocianas[modificar | modificar la font]

Tanben cal notar que lo lengadocian:

Qualques excepcions[modificar | modificar la font]

Los mots amb una pronóncia irregulara son pauc nombroses.

Signes diacritics[modificar | modificar la font]

Qualques signes diacritics servisson per modificar o precisar la pronóncia de las letras de l'alfabet occitan.

  • L'accent grèu (_̀) se pòt trobar sus à, è, ò. Dins certanas condicions, indica que las vocalas pòrtan l'accent tonic e qu'an un son dobèrt:



  • Lo trèma (¨) se pòt trobar sus ï, ü.
    • Indica qu'aquelas letras forman una sillaba diferenta (un iat) d'aquela de la vocala precedenta. Per exemple [a.y] fa doas sillabas distintas (o un iat), mentre que au [aw] fa una sola sillaba (o un diftong). Exemples: aï (arcaïc, païsatge), eï (Preïstòria), iï (en niçard diïi per disiái), oï (Soïssa, oïstití), aü (aürós, ataüc), eü (reünir), oü (groüm).
      • Remarca 1 - L'accent grafic, plaçat après una vocala, indica que i a un iat e mai que i a un accent tonic irregular: país (mas païses, païsatge), Loís (mas Loïsa, Loïson), soís (mas soïssa, Soïssa), e en niçard aí (= òc).
      • Remarca 2 - La sequéncia oï/oí se legís coma un iat [u.i] mas tanben se pòt legir coma un diftong [wi]: Loís, Loïsa, Loïson, soís, soïssa, Soïssa. Es diferenta de la sequéncia oi/ói que se legís [uj]: conoissi, conóisser; en gascon batoi, digoi.
      • Remarca 3 - Lo CLO a abandonat lo trèma sus ë en 1997: poesia, coerent (e pas pus poësia*, coërent*).
    • Tanben lo trèma s'utiliza, facultativament, per indicar que dins los grops [gw] e [kw] cal prononciar la ü: lingüistica, igüana, bilingüe bilingüa, eqüacion, aqüifèr, ubiqüitat. Lo trèma es facultatiu en aquel cas, doncas tanben s'admet: linguistica, iguana, bilingue bilingua, equacion, aquifèr, ubiquitat. Dins la practica correnta del gascon, los mots fòrça usuals s'escrivon puslèu sens trèma: guardar, quan, quate (eventualament güardar, qüan, qüate).


  • La cedilha (¸) se pòt trobar sota ç. Indica que ç se pronóncia [s] davant a, o, u e en fin de mot: balançar, çò, dançum, brèç. Sens la cedilha, la letra c se prononciariá [k] dins aquelas posicions.


  • Lo ponch interior o en gascon punt interior (·) se pòt trobar entre las consonantas seguentas: n·h e s·h. S'utiliza en gascon. Indica que las letras separadas pel ponch se pronóncian distintament:
    • n·h [n]+[h] es distint de nh [ɲ] Per exemple: lo mot gascon in·hèrn (dins d'autras varietats d'occitan: infèrn).
    • s·h [s]+[h] es distint de sh [ʃ]. Per exemple: lo mot gascon des·har (dins d'autras varietats d'occitan: desfar).


Cal ben notar que los signes diacritics son obligatòris subre las majusculas tant coma subre las minusculas. Aquela règla ajuda a precisar la lectura: Índia, Àustria, Sant Çubran, FÒRÇA, SOÏSSA, IN·HÈRN (e non pas India*, Austria*, Sant Cubran*, FORCA*, SOISSA*, INHERN*).

Règlas d'accentuacion[modificar | modificar la font]

En occitan, l'accent tonic pòt tombar siá:

  • sus la darrièra sillaba: mots oxitòns (o mots aguts).
  • sus l'avantdarrièra sillaba: mots paroxitòns (o mots plans).
  • sus l'avant-avantdarrièra sillaba: mots proparoxitòns (o mots esdrúchols): aquò es possible solament en niçard e en cisalpenc (mas pas dins las autras varietats d'occitan).

Dins certans cases, l'accent tonic (prononciat) es indicat amb un accent grafic (escrich).


  • a. L’accent tonic tomba sus la darrièra sillaba dins los mots que s'acaban:
    • per una consonanta: revelh, occitan, magnific.
    • per un diftong (vocala + -u o vocala + -i): progressiu, verai.


  • b. L’accent tonic tomba sus l’avantdarrièra sillaba dins los mots que s'acaban:
    • per una vocala o per una vocala + -s: aiga, aigas, libre, libres, analisi, analisis, quilo, quilos, Osiris, virus.
    • per una vocala + -n del plural (dins los vèrbs a la 3a persona del plural): parlan, dison, gascon disen.
    • per lo plural provençal en -ei, -eis: aquelei, aqueleis.


  • c. Atanben, l’accent tonic tomba sus l’avantdarrièra sillaba dins los mots que s'acaban per doas vocalas, quand forman doas sillabas ben distintas (l’accent tonic tòca l’avantdarrièra vocala): Tanzania (accent tonic sus i), filosofia (accent sus tonic i), energia (accent sus tonic i), assidua (accent tonic sus u), estatua (accent tonic sus u), avoï (avoe, avoo) (accent tonic sus l'avantdarrièra o).


  • d. Dins los mots que seguisson las règlas precedentas, las vocalas tonicas dobèrtas è e ò s’escrivon amb un accent grèu per fin de las distinguir de las vocalas tonicas barradas e e o: tèsta ~ cresta; còrsa ~ corsa.
    • Remarca — En aquel cas, lo lemosin distinguís pas è e e en general: testa, cresta.


  • e. Accentuacion irregulara — Los mots que respèctan pas las règlas (a), (b) e (c) an lor accent tonic a una plaça irregulara. Donc l’accent tonic i es indicat sistematicament amb un accent grafic. Las vocalas tonicas dobèrtas pòrtan alavetz un accent grèu (è, ò, à) e las vocalas tonicas barradas un accent agut (é, ó, á, í, ú).
    • Mots irregulars, acabats per una vocala o per una vocala + -s: parlarà, parlaràs, teniá, teniás, cafè, cafès, casinò, casinòs, perqué, aquí, aquò, cangoró, precís.
    • Mots irregulars, acabats per una consonanta: crèdit, cóser, ténher, èsser, Fèlix, àngel, títol, cònsol.
    • Mots irregulars, vèrbs acabats per -n de la 3a persona del plural: parlaràn, parlarián, gascon parlarén, gascon vengón.
    • Mots irregulars, acabats per doas vocalas, amb l'accent tonic abans: comèdia, gràcia, tendéncia, Varsòvia, lópia.
    • Segon lo meteis principi, en niçard e en cisalpenc, los mots accentuats sus l'avant-avantdarrièra sillaba (proparoxitòns) sempre recebon un accent grafic: pàgina, ànima, síngaro, Mónegue.

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]