Lo toponime « Aiguranda »

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Aiguranda, o mai que mai Ingrandes en francés, es un tipe toponimic espandit dins las regions de lengas francesa e occitana, sovent interpretat coma gallés e motivat pel limit entre dos pobles galleses. Son interpretacion lingüistica demòra encara misteriosa.

Lista e localizacion dels toponimes Aiguranda[modificar | modificar la font]

Los noms del tipe Aiguranda son localizats estrictament en França (al sens de l'estat) e en Belgica. Son absents de la Gàllia cisalpina e de la Grand Bretanha, ancians territòris celtics çaquelà[1].

En Occitània e dins d'airals que foguèron occitans[modificar | modificar la font]

En Occitània e dins los territòris que foguèron occitans, lo nom tradicional es estrictament Aiguranda, tirat los cases d'aferèsi (e non pas Ingrandes, Iguerande, Yvrandes, etc, en principi de meteissa origina). Coma los noms d'aquela sòrta son mai que mai nòrd-occitans, la prononciacion es [ɛjgyrandɔ], ai pretonic passant a [ɛj]. Lista de las comunas :

Cal ajustar de lòcs que son pas de comunas, coma per exemple lo Mont de la Durande (nom francés), atestat coma Guyrandas en 1470 [2].

En França stricto sensu e en Arpitània[modificar | modificar la font]

Lista de las comunas :

L'interpretacion lingüistica d'Aiguranda[modificar | modificar la font]

Lo mot o sintagme gallés a l'origina d'Aiguranda, d'Ingrandes e autras variantas es pas conegut, donc las reconstruccions devon èsser assortidas d'un asterisque.

Equoranda/Egoranda ?[modificar | modificar la font]

  • Julien Havet prepausava *Igoranda o *Icoranda [3];
  • Auguste Longnon donava *ewiranda [4].
  • Ferdinand Lot utilizèt *Iguoranda [5]
  • Roger Dion prepausava *ivuranda [6], mas tanben *igoranda.
  • Charles Rostaing causissiá *equoranda [7].
  • Pierre-Yves Lambert prepausa *egoranda [8]. En efècte, las fòrmas ancianas supausan un -g-.
  • Jacques Lacroix prepausa *icoranda o *ic(u)oranda; per el, lo radical ic- correspond a « aiga », se tròba per exemple dins Icauna (divessa de flume a Aussèrra) [9]

Lo sens dels tèrmes precedents es pels autors « frontièra », « limit d'aiga » o « limit juste ». A l'interior del mot compausat, lo mot *randa auriá precisament lo sens de « limit, frontièra ». Lo sens de « frontièra, limit » es garantit perqué los toponimes del tipe Aiguranda/I(n)grande(s) son de còps nommats Fines en latin pendant l'Antiquitat (Ingrandes (Endre), al sègle IV, Ingrandes (Vinhana), en 140 [10].

Critica de qualques interpretacions[modificar | modificar la font]

  • *Randa pòt dificilament aver lo sens de frontièra en gallés, perqué los mots foneticament prèp de randa dins las autras lengas celticas an pas aquel sens, nimai un sens aparentat [11]; de mai, i a de noms de rius coma Égronne, Augronne, Égrenne, Iron, Yron, situats tanben a de frontièras entre civitates galleses, qu'an un rapòrt evident ambe Iguerande/ Ingrandes, etc, mès que pòdon pas aver randa coma finala; Ferdinand Lot avança Icoronum e Icoronna coma possibilitats d'origina per aquels rius [12]. Coma onno, -onna son sovent de sufixes idronomics galleses, res empacha pas que -anda siá un sufixe el tanben. En consequéncia, la copadura explicita o implicita equo/icó (etc) - randa se justifica dificilament.
  • L'element *Equo- foguèt comparat al latin e italic aequus « egal, equitable, just » per explicar l'ensemble del sintagme coma « limit just »; mas -qu- existís pas en gallés e foguèt remplaçat per -p-; caldriá donc supausar un sintagme bilingüe gallo-latin, donc tardiu [13], a una epòca que las frontièras entre pòbles galleses avián perdut l'importància qu'avián a l'epòca de l'independéncia; al revèrs, la reconstruccion ewiranda de Longnon a l'avantatge de poder s'apiejar sus uiros, glosat coma « vertadièr » per Delamarre [14], mas si -w- pòt donar -g- (vadum > ga en occitan), gué en francés), lo càmbiament -w- > -g- deu èsser posterior al sègle VII, epòca de Igoranda e vicus Ingrandisse (Ingrandes (Vinhana))
  • Non cal pas pr'aquò sospeitar la celticitat del sintagme Equoranda/Icoranda, etc, coma o fa Delamarre [15] : un mot utilizat sus de frontièras de pòbles galleses deu logicament èsser tanben gallés, quitament se comprenèm pas mai lo sens de sos elements.
  • Es benlèu imprudent de voler que lo mot a l'origina de nòstres toponimes siá foneticament semblable dins tot lo territòri de la Gàllia. En efècte, una partida de las evolucions posterioras dels etimes s'explica pas per l'erosion fonetica : Ai- de Aiguranda, -n- de INgrandes. Lo primièr se pòt explicar per l'atraccion de aiga [16], lo segond per la necessitat de renforçar la vocala iniciala, totjorn menaçada d'aferèsi (supression del començament d'un mot). Mas cossí explicar l'espandiment d'aquelas evolucions sus d'airals vastes, per un mot qu'aviá pas mai de sens dins las lengas romanicas, de toponimes que son pas los de grandas vilas e qu'avián donc pas de rason de viatjar e de s'influenciar mutualament ?
  • Justament Ai- a l'iniciala, e pas Aig-, se rencontra tanben, en Occitània. dins d'autres toponimes situats a de frontièras de civitates, mai que mai dels Petrocorii. Aquels toponimes an tanben una particularitat interessanta : siá se pòdon pas explicar fins ara (Aidon, Aivigas, Eybènes, ambe un dobte pel darrèr, escrit Haebene en 1322), siá cadun es sol de son nom (Aineça, Aimet). Lo cas d'Aineça es caracteristic : se pòt interpretar classicament coma Ainus (nom del propietari) + sufixe -itia e villa sosentendut [17]. Mès coma es al limit del territòri dels Nitiobròges, la distribucion dels elements pòt tanben èsser (ai-) + -niti- + marca del femenin (villa-). Per Aimet, s'observarà que meddu-/meddi-/messi- es glosat coma « jutjament » per Delamarre [18]. Aidon pòt aver dunum coma segond element, encara que in villa Aidomno, en 1020 semble pas un dunum (dubnos/dumnos, « sorne, tenebrós », puslèu al sens de « mond dels infèrns, del bas », sembla una solucion milhora).
  • En conclusion, en evitant de s'aventurar a donar un sens precís per aquel misteriós element Ai-, que sembla aver un rapòrt ambe las idèias de « frontièra » o de « limit » çaquelà, una possibilitat es de descopar lo sintagme a l'origina d'Aiguranda en tres elements : (etime de ai-) + cor o gor + (etime de -anda). E justament pel segond element postulat, -cor- o -gor-, Delamarre explica corro- o coro- per « barrat » [19], sens pas estrangièr a l'idèa de « frontièra ». Per -anda, pòt èsser eventualament sufixe, o aver lo sens d'« interior », cf. ando-gna, « nascuda a l'interior » [20]. Un sintagme « interior del limit (?) barrat » es pas incoërent, amai siá pas assegurat. Coma Ai- es pas qu'occitan, cal adaptar lo rasonament per las regions pus nordicas.

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

Nòtas[modificar | modificar la font]

  • Caldriá far lo recensament de las comunas qu'an Ai- etimologic coma primièra sillaba e comparar la frequéncia de las que son al limit d'un pòble gallés ambe la mejana de las autras (fòra Gasconha de segur e en eliminant los Aigurandas). La dificultat es que l'evolucion de Ai- en situacion pretonica es sovent Ei- e que cal fisança als toponimistas per saber s'aquel Ei- ven de Ai- o de Es-. Ne resulta una part d'arbitrari dins la seleccion que pòt trebolar lo tractament estatistic.

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 163-164
  2. Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 71
  3. Igoranda ou Icoranda « frontière ». Note de toponymie gauloise », in Revue archéologique, tome XX, 1892, p. 170-175, citat per Roger Dion, Les Frontières de la France, Hachette, 1947
  4. citat per Roger Dion, Les Frontières de la France, Hachette, 1947
  5. Ferdinand Lot, Encore Iguoranda, in Revue des Études Anciennes, Annada 1924, Volume 26, N° 2 p. 125-129 http://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1924_num_26_2_2308
  6. Les Frontières de la France, Hachette, 1947
  7. Les Noms de lieux, p. PUF (coll. Que sais-je ?), Paris, 1969, p. 41 e 54
  8. Pierre-Yves Lambert, La Langue gauloise, Editions Errance, 1994
  9. Jacques Lacroix, Les Noms d'origine gauloise. La Gaule des combats, Editions Errance, Paris, 2003, p. 45-52
  10. Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 5
  11. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 163-164
  12. Ferdinand Lot, Encore Iguoranda, in Revue des Études Anciennes, Annada 1924, Volume 26, N° 2 p. 125-129 http://www.persee.fr/doc/rea_0035-2004_1924_num_26_2_2308
  13. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 164
  14. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 320
  15. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 164
  16. Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 149
  17. Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 141
  18. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 222
  19. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 126
  20. Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 48