Empèri Sassanida

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


Evolucion de l'Orient Mejan durant la premiera mitat dau sègle VII.

L'Empèri Sassanida (en persan: ساسانیان) es lo periòde de govèrn del segond Empèri Pèrsa (226-651) de la part de la dinastia sassanida (quatrena dinastia iraniana). La dinastia foguèt fondada per Ardashir E après traire del tròn al darrièr rei arsàcida, Artaban V de Pàrtia, e s'acabèt quand lo darrièr Rei dels reis (Shahanshah) sassanida Yazdgard III (632-651) perdèt una longa guèrra de 14 ans contra lo primièr dels califats islamics (lo califat Omeia). Lo territòri de l'Empèri Pèrsa sassanida compreniá dins los actuals estats d'Iran, Iraq, Armenia, Afganistan, de parts de l'èst de Turquia e Siria, de Paquistan, Caucàs, Asia Centrala e Arabia. Pendent lo govèrn de Cosroes II (590-628), s'annexèron a l'Empèri los territòris que revendrián als actuales Egipte, Jordania, Palestina e Liban, e establiguèt quitament un protectorat sus de territòris a l'ora d'ara correspondents a Oman e Iemèn, en atenhent aital la maximala expansion de l'Empèri. Los sassanidas nomenavan lo sieu empèri Erānshahr ايرانشهر (Iranshæhr) o Domeni dels Iranians[1].

Lo periòde sassanida (que compren tot lo periòde final de l'Antiquitat classica) se considèra un dels periòdes istorics pus importants e influents de l'istòria d'Iran. En fòrça aspèctes, arribèt dins los succèsses mai importants de la cultura pèrsa, e foguèt lo darrièr grand empèri iranian abans la conquista musulmana de Pèrsia e la conversion consecutiva a l'Islam coma religion de tot lo territòri. L'Empèri Sassanida aguèt una influéncia importanta sus la anciana Roma[2] Aquela influéncia culturala s'estendèt mai enlà dels territòris termierèrs d'ambedós empèris, en arribant fins en Euròpa Occidentala[3], Africa[4], China e Índia[5], e aguèt un ròtle fondamental dins la formacion de l'art medieval europèu e asiatic, doncas qu'influissiá en los dos continents[6]. Aquela influéncia arribèt tanben fins l'alavetz recent mond islamic. La societat aristocratica e exclusivitat de la dinastia sassanida transformèt la conquista islamica d'Iran en una « renaissença » pèrsa[7]. La cultura islamica adoptèt, en fòrça aspèctes (arquitectura, escritura, eca) de caracteristicas dels pèrsas sassanidas[8].

Istòria[modificar | modificar la font]

Originas[modificar | modificar la font]

La dinastia sassanida s'originèt a la Perside (Fars), ont governava alavetz una dinastia teocratica vassala de las parts, amb capitala a Ishtaqr (l'anciana Persepòlis). Dels sobeirans d'aquela dinastia rèstan de monedas ont apareisson qualques Ardakhshahr (Artaxèrxes), Daryev (Darios), Manushihr e Peroz (Firuz). Èran de prèires de la deessa Anahita. Entre 205 e 212, segon las fonts, lo nòble Pabag (Papak o Pahhagh), filh de Sassan, governador d'un vilatjòt nomenat Kheir, depausèt lo darrièr rei dels Bazrangi, Gocihr (un governador local qu'agissiá coma vassal dels arsacidas) e fondèt una nòva dinastia. La femna de Pabag se sonava Rodhagh e èra la filha del governador provincial de Persis. Lo fondator eponim de la dinastia foguèt lo paire de Pabag, nomenat Sassan[9], grand prèire del temple d'Anahita.

Los esfòrces de Pabag per aténher lo poder de la província s'escapèron de l'atencion de l'emperaire arsacida Artaban V de Pàrtia, qu'en aqueles jorns èra afrontat amb lo sieu fraire Vologès VI de Pàrtia per una question dinastica en Mesopotamia[10]. En aprofechant l'oportunitat qu'aquelas circonstàncias li ofrissián, Pabag e lo sieu ainat Sapor E tractèron d'espandir lo sieu poder sus tota Pèrsia e Pabag ajudèt a Artaban en la conquista de Caramània. Los eveniments que seguiguèron son d'origina dobtosa.

Moneda d'argent d'Ardashir E amb un autar de fuòc al revèrs.

Una version de l'istòria ditz qu'en 222 moriguèt Pabag e li succediguèt lo sieu filh Sapor. Aquel, mas, seriá mòrt en un accident e alavetz lo sieu fraire Ardashir auriá atengut lo poder. L'autra version ditz qu'Ardashir, governador de Darabgid, trionfèt sus lo sieu paire e faguèt executar son fraire. Es probable que Sapor moriguèsse l'an 222 en s'estartalhar la bastissa ont anava s'amassar amb lo sieu fraire.[11]

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Garthwaite, Gene R., The Persians, P. 2 ISBN 1-55786-860-3
  2. J. B. Bury, P. 109.
  3. Durant.
  4. Transoxiana 04: Los sassanidas en Africa
  5. Sarfaraz, pp. 329–330
  6. Iransaga: L'art dels sassànides
  7. Durant.
  8. Zarinkoob, P. 305.
  9. D'aicí lo nom de la dinastia
  10. Èran afrontats a causa de que los dos reclamavan la siá legitimitat al tròn part
  11. Zarinkoob, P. 194-198.