1453

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

1453

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Ans :
1450 1451 1452  1453  1454 1455 1456

Decennis :
1420 1430 1440  1450  1460 1470 1480
Sègles :
Sègle XIV  Sègle XV  Sègle XVI
Millennis :
Millenni I  Millenni II  Millenni III


Autres calendièrs :
Roman Chinés Gregorian Ebrieu Indó Musulman Persan Republican

Aquesta pagina concernís l'an 1453 del calendièr gregorian.


Eveniments[modificar | modificar la font]

Occitània[modificar | modificar la font]

França[modificar | modificar la font]

Euròpa[modificar | modificar la font]

Anglatèrra[modificar | modificar la font]

Miniatura francesa realizada vèrs 1485 que representa la mòrt de John Talbot a la batalha de Castilhon.

Après sa reconquista de Guiana l'annada precedenta (→ 1452), Anglatèrra deguèt i faciar una còntra-ofensiva francesa dirigida per André de Lohéac e Jean Bureau (10 000 òmes). Comandada per John Talbot, l'armada anglesa (9 000 òmes) assaièt d'atacar rapidament per alunchar lei Francés dei vinharedas que formavan lo còr de l'economia locala.

Pasmens, après una premiera escaramocha favorabla, se turtèron a l'artilhariá francesa qu'arrestèt totei leis assauts anglés a la batalha de Castilhon lo 17 de julhet. John Talbot e 4 000 Anglés i foguèron tuats còntra aperaquí un centenau de Francés. Puei, una carga de la cavalariá pesuca francesa entraïnèt la destruccion de l'armada anglesa que foguèt capturada ò dispersada.

Aqueu desastre militar entraïnèt l'afondrament definitiu de la Guiana Anglesa e marquèt la fin de la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). Aqueu lòng conflicte s'acabava per una desfacha quasi totala d'Anglatèrra qu'aviá perdut tot son domeni continentau franc de Calais. Dins aquò, favorizèt l'emergéncia d'un sentiment nacionau anglés eissit dei combats còntra lei Francés e dau recentratge dau reiaume anglés sus leis Illas Britanicas. Pasmens, a tèrme cort, entraïnèt la presa dau poder de Richard de York qu'anava venir la causa de la Guèrra dei Doas Rosas (1455-1485).

Aragon[modificar | modificar la font]

Après sei victòrias de l'annada precedenta (→ 1452), l'armada reiala capitèt d'eliminar lei darrierei pòchis de resisténcia deis insurgents de Malhòrca. En parralèl, après la casuda de Constantinòble, lo rèi Anfòs V (1416-1458) se preocupèt de restablir la patz en Itàlia dins lo cas d'una perseguida de l'ofensiva otomana fins a la peninsula. Aquò anava menar a la patz de Lodi l'annada seguenta (→ 1454).

Àustria[modificar | modificar la font]

System-search.svg Veire l’article : Privilegium Maius.

Majoritat de Ladislau de Habsborg (1440-1457), duc d'Àustria e rèi d'Ongria. Aquel eveniment li permetèt d'èsser elegit rèi de Boèmia e d'obtenir la reconóissença pontificala dau Privilegium Maius. Aqueu document èra un dalh realizat au sègle precedent a la demanda dau duc Rodòlf IV d'Àustria (1358-1365). Donava divèrsei poders au duc d'Àustria e una primautat imaginària que permetèt a Ladislau de Habsborg de venir arquiduc d'Àustria.

Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]

System-search.svg Veire l’article : Sètge de Constantinòble (1453).
Miniatura francesa dau sètge de Constantinòble.

Incapable d'empachar la preparacion de la guèrra còntra Constantinòble decidida per Memed II (1451-1481) (→ 1451 e 1542), l'Empèri Bizantin deguèt faciar un novèu sètge de sa capitala. Gràcias a una ajuda genoesa, poguèt alinhar una fòrça de 7 000 òmes e 26 naviris que podián tenir la muralha exteriora còntra una armada turca d'au mens 150 000 òmes e 130 naviris.

Lo sètge comencèt lo 2 d'abriu. Après la presa dei fortalesas exterioras de la vila que podián menaçada sei linhas d'avitalhament, lo sultan ordonèt a son artilhariá de bombardar lei barris a partir dau 11 d'abriu. Segon lei testimònis contemporanèus dau sètge, lei canons otomans foguèron la clau de la batalha car permèton de rompre per lo premier còp de l'Istòria la muralha bastida per l'emperaire Teodòsi II (408-450). Ansin, après mai d'un assaut arrestat per lei defensors (12, 20 e 28 d'abriu, 7, 13, 16-17, 18 e 23 de mai), lei Turcs capitèron de prendre pè sus lei barris e d'intrar dins la vila. La màger dei defensors, compres l'emperaire Constantin XI Paleòleg Dragasès (1448-1453), moriguèron dins de combats urbans que s'acabèron lo 29 de mai. Aquò marquèt la fin finala de l'Empèri Roman.

Boèmia[modificar | modificar la font]

Eleccion de Ladislau de Habsborg coma rèi de Boèmia per la Dieta dau Reiaume lo 28 d'octòbre. Dins lei fachs, aquò permetiá d'estabilizar mai la politica de compromés dau regent Jòrgi de Boèmia que gardèt la realitat dau poder. Aquò permetèt de perseguir sa politica de restauracion de la patz civila totjorn menaçada per lei tensions religiosas.

Bretanha[modificar | modificar la font]

Lo duc Pèire II de Bretanha (1450-1457) participèt a l'expulsion deis Anglés en fòra de França ambé lo mandadís d'un còrs de cavalariá (1 500 òmes) que se destrièt a la batalha de Castelhon (17 de julhet). Au sen de son ducat, deguèt se preocupar d'un conflicte de precedéncia entre dos caps de la glèisa locala. L'afaire s'enverinèt e impliquèt leis autoritats eclesiasticas de Bretanha, lo poder ducau e la papautat e foguèt pas reglada avans l'annada seguenta (→ 1454).

Castelha[modificar | modificar la font]

Eveniment important dau rèine dau feble Joan II (1406-1454), un complòt organizada per la rèina Isabèla de Portugau capitèt d'obtenir la descasença e l'execucion dau conestable Álvaro de Luna (2 de junh) qu'èra lo cap vertadier dau país dempuei leis annadas 1410. Aquò donèt lo poder a l'aristocracia auta e a la rèina e entraïnèt de trèbols de succession ambé la mòrt dau rèi l'annada seguenta (→ 1454).

Independentament d'aqueleis intrigas, lo secutament dei fòrças nasridas contunièt lòng de la frontiera sud. Aquò entraïnava de tensions importantas au sen de l'Emirat de Granada qu'anavan menar a una grèva crisi intèrna dos ans pus tard (1455).

Chivaliers Teutonics[modificar | modificar la font]

Après lei trèbols grèus de l'annada precedenta (→ 1452), de negociacions acomencèron entre l'Òrdre e lei nobles e marchands prussians (Confederacion Prussiana) que volián obtenir mai de libertat. Lei dos camps acceptèron l'arbitratge de l'emperaire Frederic III. Pasmens, la respònsa imperiala foguèt de condamnar la Confederacion e d'ordonar sa dissolucion. Lei Prussians se preparèron alora a la guèrra e negocièron l'aliança de Polonha en cambi de l'integracion de la Confederacion au sen dau reiaume Jagellon (→ 1454).

Escòcia[modificar | modificar la font]

Après lo murtre dau còmte William Douglas per lo rèi Jaume II (1437-1460) l'annada precedenta, lo Reiaume foguèt tocat per de combats irregulars entre partisans dau rèi e dei Douglas. Aprofichant aqueu clima de guèrra civila e un viatge a Londres de James Douglas, cap novèu de l'Ostau Douglas, lo rèi accusèt son rivau de traiment e ordonèt la sasida de sei bens. Aquò entraïnèt una generalizacion dei combats que se transformèron en guèrra vertadiera (→ 1455).

Estats Pontificaus[modificar | modificar la font]

Retrach dau papa Nicolau V realizat au començament dau sègle XVII.

Incapable d'unificar leis estats crestians per ajudar Constantinòble còntra lei Turcs, lo papa Nicolau V (1447-1455) decidèt finalament de mandar lei sieus renfòrç en Orient. Per aquò, reüniguèt una flòta de 10 naviris qu'arribèron tròp tard per participar a la batalha.

Après aquela revirada, lo papa se preocupèt d'atraire leis intellectuaus grècs en Itàlia e aguèt un ròtle important dins l'emergéncia de l'umanisme e de la Renaissença.

Gènoa[modificar | modificar la font]

En despiech dau refús de la Republica de participar a la defensa de Constantinòble, un còrs de soudats genoès dirigit per Giovanni Giustiniani (700 òmes e dos naviris participèt au sètge dins lo camp bizantin. Aquelei tropas se destrièron durant la batalha fins a la bleçadura de son cap dins l'assaut turc dau 28 de mai. Mortalament bleçat, Giustiniani foguèt evacuat per seis òmes, çò qu'entraïnèt l'afondrament dei tropas genoesas e l'intrada dei Turcs dins la vila que tombèt lo 29 de mai.

Granada[modificar | modificar la font]

Perseguida deis escaramochas frontalieras qu'opausavan dempuei d'annadas lei tropas nasridas a aquelei de Castelha. Au sen dau reiaume, aquò entraïnava de tensions importantas entre lei diferentei faccions de la cort nasridas. Per leis agravar, l'emir Muhàmmad IX moriguèt e foguèt remplaçat per Muhàmmad XI que mau capitèt de s'impausar (→ 1455).

Navarra[modificar | modificar la font]

Perseguida de la Guèrra Civila de Navarra. La polarizacion dau país entre lei dos camps a l'origina dau conflicte contunièt e s'agravèt car ges de faccion aviá la poissança necessària per s'impausar.

Ongria[modificar | modificar la font]

Miniatura medievala representant Joan Hunyadi.

En despiech de la majoritat de Ladislau de Habsborg, l'èx-regent Joan Hunyadi demorèt lo cap vertadier de la politica ongresa e recebèt lo títol de « Capitani Generau dau Reiaume ». Pasmens, deguèt faciar la maufisança de l'aristocracia e dei vilas e foguèt obligat mai d'un còp de confirmar de privilègis ancians ò de donar mai d'autonòmia ai vilas. Après la casuda de Constantinòble, reüniguèt una Dieta per preparar una guèrra còntra lei Turcs. L'assemblada acceptèt de mobilizar l'armada e de'n fisar lo comandament a Hunyadi. Pasmens, la noblesa èra còntra lo projècte e la preparacion de la guèrra poguèt pas èsser corrèctament menada, çò que permetèt ais Otomans d'atacar dirèctament lo territòri ongrés l'annada seguenta (→ 1454).

Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]

System-search.svg Veire l’article : Sètge de Constantinòble (1453).
Pintura dau sègle XIX representant l'intrada de Memed II dins la capitala bizantina.

Après doas annadas de preparacion diplomatica per neutralizar lei republicas marchandas italianas, Serbia e Ongria (→ 1451 e 1542), lo sultan Memed II (1451-1481) poguèt atacar Constantinòble defenduda per una pichona garnison (5 000 Grècs e 2 000 mercenaris). Pasmens, en despiech d'una superioritat numerica neta (au mens 150 000 òmes) e una artilhariá modèrna, lei muralhas de la capitala bizantina representavan totjorn un obstacle considerable.

Lo sètge comencèt lo 2 d'abriu e leis esfòrç turcs se concentrèron rapidament sus de tirs d'artilhariá que rompèron lentament lei barris de la vila. D'assauts recurrents assaièron d'aprofichar aquela preparacion mai se turtèron a una resisténcia acarnada fins a la bleçadura mortala dau cap genoès Giovanni Giustiniani qu'entraïnèt l'afondrament de la defensa dins la nuech dau 28 au 29 de mai. La màger part dei defensors, compres l'emperaire Constantin XI (1448-1453), foguèt tuada e leis abitants (40 000-50 000 personas) reduchs en esclavatge.

Après la victòria, Constantinòble venguèt la capitala novèla deis Otomans e lo centre d'una novèla poissança majora europèa car lo rèsta dau continent se preocupèt gaire de la disparicion de l'Empèri Bizantin. Leis interès genoès foguèron sasits en causa dau ròtle tengut per lei mercenaris de Giustiniani mai leis autrei ciutats marchandas capitèron de mandar d'ambaissadas que reconoguèron la victòria turca e capitèron de gardar la màger part de sei possessions.

Polonha-Lituània[modificar | modificar la font]

Lo 24 de junh, lo rèi Casimir IV Jagiellon confirmèt oficialament lei privilègis — importants — de la noblesa. Aquò li permetèt d'obtenir un fòrt sostèn de part de l'aristocracia, çò que permetèt d'accelerar la preparacion de la guèrra còntra lei Chivaliers Teutonics que voliá lo rèi. D'efèct, l'Òrdre èra tocada per d'insureccions organizadas per lei vilas e lei senhoriás que ne fasián pas partida e que volián obtenir mai de libertat (→ 1454).

Portugau[modificar | modificar la font]

En Portugau — au contrari de la màger part deis estats europèus — la novèla de la casuda de Constantinòble entraïnèt un espant important. Sostengut per la bola pontificala Dum Diversas que permetiá ai Portugués de redurre en esclavatge lei Sarrasins, lo rèi Anfòs V (1438-1477) decidiguèt d'organizar una còntra-ofensiva còntra lo mond musulman en Marròc (→ 1458).

Savòia[modificar | modificar la font]

Arribada dins lo ducat dau Susari de Turin[1], relíquia importanta crompada l'annada precedenta (→ 1452).

Valaquia[modificar | modificar la font]

Retrach de Vlad III Tepes realizat au sègle XVI.

En Valaquia, plusors marchands saxons organizèron un complòt per reversar Vlad III Tepes au profiech dau futur Vlad IV Calugarul qu'èra pus favorable a seis interès. L'operacion mau capitèt car una autra faccion de marchands preferiguèt sostenir Dan III Danicu. Aquela division permetèt a Vlad III de s'entornar en Valaquia e d'arrestar seis enemics. Dins aquò, après una intervencion de Mathias Corvin — qu'aviá sostengut Dan III — la repression foguèt relativament moderada còntra lei nobles pro-ongrés. En revènge, lei marchands saxons subiguèron de represalhas saunosas qu'acabèron d'installar la reputacion de monstre de Vlad III Tepes dins lei corts europèas.

Venècia[modificar | modificar la font]

Inquieta de l'ataca otomana còntra Constantinòble, la Republica chausiguèt una politica prudenta. Refusèt de mandar una ajuda immediata a la capitala bizantina e enebiguèt a sei marins de participar ai combats mai estudièt oficialament la question. Ansin, lei Venecians participèron gaire ai combats franc de quauquei mercenaris e naviris pagats per la papautat. Aquò permetèt ai Venecians de preparar lo mandadís de missions diplomaticas a la cort otomana per obtenir la reconóissença de seis avantatges comerciaus en Mediterranèa Orientala.

Africa[modificar | modificar la font]

Egipte[modificar | modificar la font]

Mòrt dau sultan Jaqmaq (1438-1453) qu'aviá designat son fiu Al-Mansur Uthman per li succedir. En despiech de sa popularitat, aquò durèt gaire car lo sultan novèu suscitèt rapidament l'oposicion dei caps mamelocs. Ambé l'acòrd dau califa Al-Qaïm (1450-1455), foguèt rapidament remplaçat per Inal. La novèla de la presa de Constantinòble foguèt largament festada per la populacion e per leis autoritats egipcianas que mandèron una ambaissada de felicitacions a la cort otomana.

Etiopia[modificar | modificar la font]

Persuadit d'èsser la buta de complòts organizats per la sieuna familha e per sei cortesans, lo negus Zara Yaqob (1434-1468) comencèt de venir pus autoritari e de menar de purgas au sen de la dinastia per alunchar lei personas sospichats de complòt. Fins a sa mòrt, un clima de tensions demorèt ansin en plaça a la cort reiala.

Califat Hafsida[modificar | modificar la font]

Arrestacion dau caïd Nabil que son influéncia començava de venir una menaça per lo califa Abu-Umar Uthman (1435-1488).

Sultanat Merinida[modificar | modificar la font]

Après la presa de Constantinòble lo 29 de mai, lo sultanat deguèt se preocupar dei menaçadas d'invasion dau rèi de Portugau. D'efèct, aqueu darrier voliá organizar una còntra-ofensiva còntra lo mond musulman en Marròc car lo país èra fòrça afeblit per lo declin merinida (→ 1458).

America[modificar | modificar la font]

Asia[modificar | modificar la font]

Majapahit[modificar | modificar la font]

Mòrt dau rèi Bhre Pamotan que foguèt pas remplaçat avans 1456 semblant indicar una crisi grèva — benlèu una guèrra — regardant la succession reiala.

Arts[modificar | modificar la font]

Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]

Economia[modificar | modificar la font]

Naissenças[modificar | modificar la font]

Decèsses[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Pasmens, d'aqueu temps, lo Susari de Turin èra concurrenciat per lei Susaris de Compiègne e de Cadouin.