Roald Amundsen

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
exemple de tèxte
Retrach de Roald Amundsen

Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de julhèt de 1872 - 18 de junh de 1928) foguèt un marin norvegian, explorator dei regions polaras . Es lo premier de capitar de passar per lo Passatge dau Nòrd-Oèst en 1905. Foguèt tanben lo cap de la premiera expedicion qu'agantèt lo Pòl Sud lo 14 de decembre de 1911. Amundsen desirava obtenir la glòria e de finançaments per seis expedicions seguentas gràcias a aquelei succès. Pasmens, se venguèt una celebritat, deguèt faciar de dificultats financieras regularas fins a sa mòrt. En 1926, susvolèt lo Pòl Nòrd e venguèt donc lo premier que capitèt d'agantar lei dos pòls geografics terrèstres. Dispareguèt en 1928 pendent una expedicion de sauvament de l'engenhaire italian Umberto Nobile.

Jovença[modificar | modificar la font]

Nascut lo 16 de julhèt de 1872 a Borge dins la region d'Òslo, Roald Amundsen èra lo quatren fiu d'un capitani de marina dich Jens Amundsen qu'èra vengut armator. Sa maire assaièt de faire pression per l'alunchar de l'activitat maritima au profiech d'estudis de medecina. En 1890, venguèt donc estudiant. Pasmens, après lo decès de sa maire e d'examens mancats en 1893, decidiguèt d'abandonar l'universitat per venir marin. S'engatjèt inicialament per una campanha de sièis mes sur lo Magdalena, un naviri de caça ai fòcas. Puei, contunièt son aprendissatge sus de batèus de la companhiá de son paire.

Expedicions polaras[modificar | modificar la font]

L'expedicion de la Belgica (1897-1899)[modificar | modificar la font]

Lo naviri Belgica pendent son expedicion en Antartida.

En 1896, lo comandant bèlga Adrien de Gerlache de Gomery, que preparèt una expedicion d'exploracion de l'Antartida, comprèt un naviri de caça ai fòcas norvegian que foguèt renomat Belgica. Reuniguèt un equipatge internacionau onte prenguèt Roald Amundsen coma segond luòctenent. L'expedicion acomencèt en octòbre de 1897 e agantèt la Tèrra de Graham en genier de 1898. Amundsen participèt a unei missions d'exploracion subre lo continent e venguèt lo premier explorator qu'utilizèt d'esquis en Antartida. En març, lo naviri foguèt pres per lei glaç e deguèt esperar sièis dins la mar de Bellingshausen avans de rintrar en Belgica. Aquò foguèt la premiera ivernada passada per una expedicion dins la region. Dins lo corrent d'aqueu viatge d'exploracion, Amundsen venguèt amic ambé lo mètge de la mission, l'Estatsunidenc Frederick Cook qu'auguèt un ròtle decisiu durant lei sièis d'immobilizacion dau naviri.

Lo Passatge dau Nòrd-Oèst (1903-1906)[modificar | modificar la font]

Fotogràfia dau Gjøa utilizat per l'expedicion dau Passatge dau Nòrd-Oèst.

Après l'expedicion de la Belgica e son retorn en Norvègia, Amundsen obtenguèt son brevet de capitani e preparèt alora sa premiera expedicion personala ambé coma objectiu la dubèrtura maritima dau Passatge dau Nòrd-Oèst descubèrt dempuei lei costats americanas en 1822. Uneis expedicions (Cabot, Cartier, Hudson o Franklin) avián ja assaiat d'explorar aqueu passatge sensa succès. Per aquò, Amundsen vendèt sei parts dins la societat de son paire e comprèt un naviri de 47 tonas, dich Gjøa, que foguèt equipat d'un motor. L'explorator Fridtjof Nansen sostenguèt aquela preparacion e donèt un objectiu scientific a l'expedicion ambé l'estudi dau Pòl Nòrd Magnetic.

L'expedicion naviguèt dins la mar de Baffin, lo destrech de Lancaster e de Peel, puei lei destrechs de James Ross e de Rae. Anèt pas a l'oèst de l'illa dau Rèi Guilhèm coma John Franklin. Amundsen decidiguèt puslèu de passar de lòng de la costat èst. Lo 9 de setembre de 1903, s'arrestèt dins una baia dau sud de l'illa onte la mission va demorar pendent doas annadas. Durant aqueu periòde, realizèt de mesuras magneticas e intrèt en contacte ambé leis Inuits de la region. I aprendiguèt unei tecnicas de subrevida dins lei regions polaras que foguèron utilizadas per la seguida pendent l'expedicion en Antartida.

Après un tresen ivèrn passada dins la region, l'expedicion contunièt son viatge e capitèt de trobar un passatge dins la mar de Beaufort e d'arribar au destrech de Bering. Foguèt lo premier passatge capitat per lo Passatge dau Nòrd-Oèst. Puei, lo naviri contunièt de lòng de la costat americana. Lo 17 d'aost de 1905, la mission s'arrestèt per passar un quatren ivèrn mai Amundsen poguèt anonciar son succès gràcias au telegraf de la vila de Nome après un trajcète terrèstre dempuei lo naviri blocat per lei glaç. Enfin, l'expedicion poguèt contuniar son camin e arribar a San Francisco lo 19 d'octòbre de 1906.

L'expedicion au Pòl Sud (1910-1912)[modificar | modificar la font]

Fotografia de l'expedicion Amundsen dins son camp de Polheim establit au Pòl Sud.

Après lo succès de l'expedicion de 1903-1906, Amundsen decidiguèt de preparar una expedicion novèla per venir lo premier òme d'agantar lo Pòl Nòrd. Per aquò, Nansen li prestèt un naviri novèu, lo Fram e un projècte foguèt estudiat per s'approchar dau Pòl en quatre o cinc ans. Pasmens, en setembre de 1909, leis explorators Frederick Cook puei Robert Peary annoncièron aver agantat lo Pòl Nòrd en abriu[1]. Amundsen decidiguèt donc de dirigir son expedicion vèrs lo Pòl Sud onte d'autreis expedicions èra en preparacion, especialament l'expedicion britanica dirigida per Scott.

Lo 14 de genier, arribèt donc en Antartida ont installèt son camp dins la Baia dei Balenas. Utilizant d'esquis e de chins per se desplaçar, l'expedicion creèt de depaus d'avitalhament e se dirigiguèron vèrs lo Pòl Sud segon una linha drecha. Après una premiera revirada lo 8 de setembre de 1911, un segond assai acomencèt lo 19 d'octòbre de 1911 amb Amundsen, Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel e Oscar Wisting. Capitèron de passar per un accès novèu dins la zona dau glacièr Axel Heiberg e arribèron subre lo plan polar lo 21 de novembre. Lo 14 de decembre, agantèron lo Pòl Sud avans l'expedicion Scott. Lo retorn se debanèt sensa problema major e la basa de partença foguèt agantada lo 25 de genier de 1912. Lo 30, l'expedicion quitèt la Baia dei Balenas per anar en Austràlia informar lo monde de son succès.

Darriereis expedicions[modificar | modificar la font]

Fotogràfia dau naviri d'exploracion Maud utilizat pendent la mission d'exploracion dau Passatge dau Nòrd-Èst.

Passatge dau Nòrd-Èst[modificar | modificar la font]

Vengut vièlh, lo Fram foguèt remplaçat per lo Maud. Amb aqueu naviri, Amunden organizèt una expedicion vèrs lo Passatge dau Nòrd-Èst dubèrt en 1879 per lo Suèdes Nils Gustaf Nordenskiöld. Son objectiu èra de derivar dins l'Ocean Artic mai lo naviri mau capitèt de s'immobilizar dins la glaç. Pasmens, d'estudis scientifics importantas foguèron complidas per Harald Sverdrup pendent lo viatge e Amundsen venguèt lo premier òme de passar lei dos passatges arctics.

Expedicions aerianas[modificar | modificar la font]

Vèrs la fin deis annadas 1910, Amundsen foguèt atirat per l'aviacion e obtenguèt son brevet de pilòt en 1918. En 1923, preparèt una expedicion aeriana per susvolar lo Pò Nòrd mai son aparelh s'esquichèt quauquei jorns avans la partença. Un milionari estatsunidenc, Lincoln Ellsworth, li prepausèt alora de finançar aqueu projècte a condicion de faire partida de l'equipatge. Amundsen acceptèt e en mai de 1925, una expedicion compausats de dos idravions, dichs N-24 e N-25, se dirigiguèt vèrs lo Pòl Nòrd. Deguèron realizar un aterratge d'urgència a la latitud 87°44'. Après tres setamas per bastir una pista, poguèron despegar e rintrar. Lo public pensant que l'expedicion èra perduda, l'acuèlh foguèt frionfau.

L'annada seguenta, en 1926, Amundsen, Ellsworth, Riiser-Larsen, Wisting e l'engenhaire aeronautic italian Umberto Nobile decidiguèron d'utilizar un balon gràcias au sostèn d'Itàlia que prepausèt un naviri en cambi de l'integracion de Nobile dins la mission. La mission se dabanèt dau 11 au 13 de mai e foguèt un succès. Amundsen e Wisting venguèron lei premiers òmes d'agantar lei dos pòls terrèstres.

Disparicion[modificar | modificar la font]

Après l'expedicion en balon au Pòl Nòrd, Amundsen annocièt sa retirada. Maugrat sa glòria, aguèt de dificultats financieras importantas e sei rapòrts ambé certaneis explorators coma Umberto Nobile. Pasmens, quand lo balon d'aqueu darrier s'esquichèt dins lo nòrd de l'illa de Spitzberg, acceptèt de participar a una mission de sauvament. Lo 28 de junh de 1928, partiguèt dins un idravion francés e cinc autrei personas. L'aeronau dispareguèt pendent sa mission. Quauquei tròç de l'idravion foguèron descubèrts dins lo sector de la costat de Tromsø e lo govèrn norvegian contunièt de recercar Amundsen sensa succès fins au mes de setembre. Es fòrça probable qu'Amundsen e lo rèsta de l'equipatge foguèron tuats pendent l'aterratge d'urgència de l'aparelh o moriguèron quauquei temps après. Lei còrs foguèron jamai retrobats.

Onor e posteritat[modificar | modificar la font]

Unei luòcs geografics foguèron nomats en l'onor de Roald Amundsen. Lei principaus son la basa estatsunidenca de l'Antartida Amundsen-Scott, la mar d'Amundsen e lo glacièr Amundsen en Antartida, lo gòf Amundsen dins l'Ocean Artic e lo cratèr Amundsen pròche lo Pòl Sud lunar.

Imatges seleccionats[modificar | modificar la font]

Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Aquò foguèt lo començament d'un debat entre lei dos explorators per definir cu èra vertadierament lo premier òme au Pòl Nòrd

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • (en) Roald Amundsen, Tor Bomann-Larsen, 2006, ISBN 0-7509-4343-2.
  • (fr) Yves de Chazournes, L'Aventure des Pôles', Éditions Place des Victoires, 2010, 568 p. (ISBN 9782809901559).
  • (fr) Brigitte Lozerec'h, Sir Ernest Shackleton Grandeur et endurance d’un explorateur, Le Rocher, 2004 (ISBN 2268048314).
  • (fr) Pierre Marc, Le Tombeau des glaces, duel mortel pour le pôle, Dorval Editions, coll. « Grandes aventures polaires », 2011, 226 p. (ISBN 978-2351071021).
  • (en) Scott and Amundsen – Duel in the Ice, Rainer-K. Langner, Haus Publishing, London, 2007, ISBN 978-1-905791-08-8.
  • (fr) Stefan Zweig, Les Très Riches Heures de l'humanité, annadas 1920.

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]