Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo millenni I (millenni primièr o millenni un) comencèt lo 1èr de genièr de l'an 1 e s'acabèt lo 31 de decembre de l'an 1000.
- Començament del Cristianisme
- 14 : mòrt d'August, considerat coma lo primièr emperaire roman,
- 64 : grand incendi de Roma,
- 67 a 90 : redaccion dels evangèlis,
- 70 : destruccion pels romans del segond Temple de Jerusalèm,
- 79 : erupcion de Vesuvi, relatada per Plini lo Jove,
- 105-115 : invasion de Dacia e de Mesopotamia per l'emperaire Trajan, pus granda extension de l'Empèri Roman,
- 212 : l'emperaire roman Caracalla acòrda la ciutadanetat romana a totes los abitants libres de l'Empèri,
- 220 : fin de l'Empèri Han en China,
- 240 : començament de la predicacion de Mani,
- 240-280 : renhe del maarajà Srî Gupta,
- Vèrs 250-290 : apogèu de la cultura Maia, capitala a Tikal, Yucatan,
- 303 : darrièra granda persecucion dels crestians, del fach de l'emperaire Dioclecian
- 312 : l'emperaire roman Constantin se convertís al cristianisme,
- 375 : l'Empèri Ostrogòt tomba davant l'invasion dels uns,
- 378 : l'emperaire roman Valens es vençut e tuat pels visigòts a la batalha d'Andrinòpol,
- 392 : l'emperaire roman Teodòsi interditz lo paganisme dins l'Empèri,
- 394 : interdiccion dels Jòcs Olimpics, a causa de lor caractèr "pagan"
- 395 : Partiment de l'Empèri Roman en Empèri d'Orient e Empèri d'Occident,
- 406 : "Granda Invasion" en Gàllia: de germans (vandals e suèus) e d'alans (pòble d'origina iraniana) passan Ren, qu'es gelat, e s'espandisson per tota Gàllia e al delà Espanha,
- 410 :
- 439 : los Vandals prenon Cartage,
- 450 : començament de la cristianizacion d'Irlanda per sant Patric,
- 451 : a la batalha dicha dels "Camps catalaunics", los Uns d'Atila son vençuts per una coalicion de galloromans e de visigòts,
- 476 :
- 496 : Remèsi, evesque de Rems, bateja Clodovèu,
- 507 : per la desfacha de Vouillé, los visigòts son embandits d'Aquitània pels francs de Clodovèu,
- 529 : l'emperaire bizantin Justinian establís un còde juridic,
- 530 : Fondacion d'una abadiá sul Monte Cassino per Beneset de Nursia,
- 538 : introduccion del bodisme en Japon,
- 594 : mort de Grégoire de Tours, autor de l'Istòria dels francs,
- 622 : l'Egira
- 632 : mòrt de Maomet, començament de l'Islam,
- 638 : presa de Jerusalèm peus arabis,
- 642 (?) : destruccion de la Bibliotèca d'Alexàndria, la pus granda del mond en aquela epòca,
- 694 : lo Sutra dels dos principis o Erzongjing (二宗經), primièr tèxte maniquèu chinés,
- 711 : conquista d'Espanha per l'armada araboberbèra de Tariq ibn Ziyad,
- 718 : falhida del segond sièti arabi de Constantinòble
- 732 : batalha de Peitieus, Carles Martèl arrèsta los sarrasins,
- 730 : començament de la garrolha de l'iconoclasme dins l'Empèri Bizantin,
- 735 : mort de Beda lo Venerable, autor de l'Istòria eclesiastica deu pòble anglés
- vèrs 750 : fondacion de l'Empèri abassida.
- 756 : Tractat de Pavia, Pepin lo Brèu, a l'origina dels Estats de la Glèisa,
- 762 : Bagdad deven la capitala de l'empèri abbassida, e mai un centre intellectual e scientific,
- 774 : Carlesmanhe rei dels Francs,
- 793 : primièr raid viking sus Anglatèrra,
- 800 : sacre de Carlesmanhe a Roma pel papa Leon IIIen,
- 821 : fondacion del reialme de Navarra per Eneko Arista,
- 843 : partiment de Verdun,
- 845 : los vikings remontan Sèina fins a París,
- 871 : Alfred lo Grand, primièr rei d'Anglatèrra,
- 907 : en China, fin de l'empèri unificat dels Tangs,
- 909 : fondacion de l'Òrdre de Clunhic,
- 911 : Tractat de Saint-Clair-sur-Epte, Carles III concedís Normandia al cap viking Rollon,
- 960 : en China, arribada al poder de la dinastia Song,
- 962 : Oton Ièr coronat emperaire a Roma,
- 969 : fondacion deu Caire,
- 987 : Uc Capet deven rei de França e inaugura una dinastia que a travèrs de brancas segondàrias durarà nòu sègles.
Personatges significatius[modificar]
- Jèsus de Nazaret, pels crestians, lo Filh de Dieu, e los musulmans, un profèta,
- Plini l'Ancian (23-79), naturalista, astronòm, antropològ, psicològ roman
- Flavius Josèp (37-ca 100), general e istorian.
- Plutarc (46-125), istorian grèc,
- Cai Lun (ca 50-ca 121), ministre chinés de l'agricultura, codifica l'art de fabricar de papièr,
- Epictèt (50-130), Filosòf grèc de l'escòla estoïciana, influéncia l'emperaire roman Marc Aurèli.
- Trajan, 53-117, emperaire roman,
- Zhang Heng (78-139), matematician e astronòm chinés,
- Ptolemèu (90-168), geograf, astronòm e astrològ grèc,
- Galen (131-201), mètge grèc, considerat coma un dels paires de la medecina, amb una influéncia durabla sus la medecina musulmana, josieva e crestiana de l'Edat Mejana.
- Tertullian (155-230), teologian, Paire de la Glèisa.
- Boèci (470-525), filosòf latin,
- Sant Beneset (ca 480-ca 547), fondator de l'òrdre dels benedictins (règla de Sant Beneset), patron d'Euròpa,
- Gregòri de Tors (538-594), evesque de Tors, istorian,
- Justinian (483-565, emperaire bizantin, autor d'una codificacion del drech, reconquistèt Itàlia e una part d'Africa del Nòrd e d'Espanha.
- Bède lo Venerable (672-735), monge anglosaxon, istorian.
- Pepin lo Brèu (715-768), rei dels Francs,
- Alcuin (730-804), religiós anglés, un dels conselhièrs principals de Carlesmanhe, teologian.
- Carlesmanhe (742-814), rei dels Francs, rei d'Itàlia, fondator de l'Empèri d'Occident,
- Abû al-Abbas, dich as-Saffah (750-754), primièr califa abassid,
- Abû Jafar al-Mansur (754-777) fixa la capitala a Bagdad (762).
- Al-Khuwarizmi (783-850) matematician e astronòm arabi,
- Ciril (o Constantin lo filosòf) (827 o 828 - 869) e Metòde (815 o 820 - 6 d'abril de 885), evangelizators dels pòbles eslaus, inventors de l'alfabet cirillic, patrons d'Euròpa,
- Al-Kindi (801-873), filosòf e scientific arabi, autor de tractats fòrça nombroses (filosofia, medecina, matematicas, musica,...).
Invencions, descobèrtas, introduccion[modificar]
