Estonian

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Estonian
eesti keel

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Parlat en Estònia
Regions Euròpa
Parlat per 1132500 personas
Familha lingüistica lengas oralicas

 grop finoogric
  grop finopermic
    grop finovolgaïc
   grop finolapon
   Estonian

Grop lengas oralicas
Estatut oficial
Lenga oficiala de Bandièra: EstòniaEstònia
Bandièra: Union EuropèaUnion Europèa
Acadèmia Institut de la lenga estoniana (Eesti Keele Instituut)
ISO 639-1 et (en)
ISO 639-2 est (en)
ISO 639-3 est (en)
Tipe viventa
Mòstra
Article primièr de la DUDU:

Artikkel 1. Kõik inimesed sünnivad vabadena ja võrdsetena oma väärikuselt ja õigustelt. Neile on antud mõistus ja südametunnistus ja nende suhtumist üksteisesse peab kandma vendluse vaim.'

L’estonian es una lenga apartenent a la branca fennica de la familha finoogricas de las lengas oralicas. Es prigondament aparentat al finés e mai luènh de l'ongrés. Es parlat per gaireben 1 100 000 personas, que gaireben totas (950 000) abitan en Estònia.

Varietats[modificar | modificar la font]

Lo SIL International, organisme encargat d'atribuir los còdes ISO 639-3, classa l'estonian comme una macrolenga (est) e i inclutz l'estonian estandard (ekk) e lo võro (vro)[1].

La basa de donadas linguisticas Glottolog reconés pas ela lo võro e inclutz tres varietats dins l'estonian[2]:

  • l'estonian costièr del Nòrd-Èst
  • l'estonian costièr del Nòrd, comprenent:
    • l'estonian de l'Èst
    • l'estonian insular
    • l'estonian mejan
    • l'estonian del Nòrd-Oèst
  • l'estonian del Sud, comprenent:
    • l'estonian de Mulgi
    • l'estonian de Seto
    • l'estonian de Tartu

Alfabet[modificar | modificar la font]

L'alphabet estonian compòrta 27 letras e es ordonat atal:

A a, B b, D d, E e, F f, G g, H h, I i, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, R r, S s, Š š, Z z, Ž ž, T t, U u, V v, Õ õ, Ä ä, Ö ö, Ü ü

Las posicions de z e ž dins aquel alfabet son de notar, que dins aquel alfabet las letras diacriticdas coma letras d'esperela.

Las letras F, Š, Z e Ž son quatre letras encontradas sonque dins unes mots d'emprunts. Es tanben important de notar l'abséncia de las letras C, Q, W, X e Y, que son utilizadas pas que dins de noms pròpres e o son pas dins los mots de raïç estoniana e son exclusidas de l'alfabet oficial estonian.

Prononciacion[modificar | modificar la font]

Unas de las lettres de l'alfabet an de prononciacions particuliaras: õ nota /ɤ/ (una vocala posteriora non redonda, entre o e ò); ä dona lo fonèm /æ/ coma en finés (a très obèrt coma dins cat en anglés) ; ö, ü produson respectivament los fonèms /ø/ e /y/ coma en alemand. E las letras š e ž, se pronóncia respectivament /ʃ/ et /ʒ/.

Levats aquelas letras, E se pronóncia [e] (é),R es sonor, S es totjorn dur e U se pronóncia coma lo nòstre o.

Fonologia[modificar | modificar la font]

Sul plan fonologic, l’estonian se caracteriza enter autre per l’existéncia de tres duradas vocalicas: gaireben totes los fonèmas pòdon èsser brèus, longs o subrelongs. O puslèu ara se dich tres « duradas » sillabicas.

L’accent tonic es sus la primièra sillaba de mots, levat dins los mots d'emprunt recents, ont se manten a la plaça qu'avián dins la lenga d'origina.

L'ortograf destria pas ls fonèms longs e subrelongs; que son notats per una letre dobla. La sola excepcion son las occlusivas, per que tres grafias diferentas existisson: las brèvas son notadas b, d, g, las longas p, t, k, e las subrelongas pp, tt, kk.

Gramatica[modificar | modificar la font]

Tipologicament, l’estonian representa una forma de transicion entre lenga aglutinanta e lenga flexionala. Aguèt un temps una fòrta influéncia de l'alemand, dins son vocabulari coma dins sa sintaxe. Desvelopèt per exemple de verbes de particulas que la forma e lo foncionament remembra los verbes de particuls separablas de l'alemand.

L’estonian ne possedís pas d’articles e coneis pas lo genre gramatical. La declinason compta 14 cases: nominatiu, genitiu, partitiu, illatiu, inessiu, elatiu, allatiu, adessiu, ablatiu, translatiu, terminatiu, essiu, abessiu e comitatiu.

Una de las particularitats d'aquel sistèma casual es l'abséncia d'accusati; lo complement d'objècte pòt èsser marcat, segon los contèxtes, pel nominatiu, lo genitiu o lo partitiu.

L’adjectiu epitèta s'accòrda en cas e en nombre amb lo substantiu que determine, levat al terminatiu, a l'essiu, a l'abessiu e al comitatiu ont i a pas d'acòrdi en cas (l'adjectiu es alara al genitiu).

Tablèu dels cases
Cas Forma Significacion
Cases gramaticals
1. Nominatiu ilus tüdruk la filha polida
2. Genitiu ilusa tüdruku de la polida filha ; la polida filha (complement d’objècte total)
3. Partitiu ilusa-t tüdruku-t la polida filha (complement d’objècte parcial)
Cas semantics
Cases locals intèrnes
4. Illatiu ilusa-sse maja-sse/majja dins un polit ostal (quand s'i entra)
5. Inessiu ilusa-s maja-s dins un polit ostal (quand i siam)
6. Elatiu ilusa-st maja-st d’un polit ostal (quand se'n sortís)
Cases locals extèrnes
7. Allatiu ilusa-le järve-le sus un lac polit (quand s'i va)
8. Adessiu ilusa-l järve-l sus un lac polit (quand i siam)
9. Ablatiu ilusa-lt järve-lt de dessús un lac polit
Autres cas
10. Translatiu ilusa-ks tüdruku-ks de filha polida (transformacion)
11. Terminatiu ilusa tüdruku-ni fins a la filha polida
12. Essiu ilusa tüdruku-na coma una filha polida
13. Abessiu ilusa tüdruku-ta sens una filha polida
14. Comitatif ilusa tüdruku-ga amb una filha polida

Lo sistèma verbal se caracteriza par l'abséncia de temps dedicat al futur (lo « present » es lo temps del « non passat ») e per l’existéncia de formas especialas per exprimir l'accion complida per una persona indeterminada e lo discors contat (mòde verbal especific nomenat « mòde oblic » o « mediatiu »). Existís al mens dos infinitius: lo primièr, terminat pel sufixe -ma, es la forma que figura dins los diccionaris; es utilizat per exemple après los verbes significant « dever » o « començar a ». Lo segond infinitiu, que s'acaba subretot per -da o -ta (mas tanben en -la, -na o -ra), s’utiliza per exemple après los verbes significant « poder », « voler », « amar ». De gramaticas considèran tanben coma un infinitiu especific la forme en -vat (correspondent al mediatiu present) quand s'utiliza après un verbe d'aparéncia (significant « semblar »).

Istòria[modificar | modificar la font]

Edat mejana[modificar | modificar la font]

Periòde modèrne[modificar | modificar la font]

Lexic[modificar | modificar la font]

De mots corrents[modificar | modificar la font]

Mot Traduccion Prononciacion estandard Finés
tèrra maa /ma:/ maa
cèl taevas /'taevas/ taivas
aiga vesi /'vesi/ vesi
fuòl tuli /'tuli/ tuli
òme mees /me:s/ mies
femna naine /'najne/ nainen
manjar sööma /'sø:ma/ syödä
beure jooma /'jo:ma/ juoda
grand suur /su:r/ suuri
pichon väike /'væjke/ pieni
nuèch öö /øø/
jorn päev /pæɛv/ päivä
pluèja vihm / sadu [--] sade

Nombres[modificar | modificar la font]

  • 0 : null
  • 1 : üks
  • 2 : kaks
  • 3 : kolm
  • 4 : neli
  • 5 : viis
  • 6 : kuus
  • 7 : seitse
  • 8 : kaheksa
  • 9 : üheksa
  • 10 : kümme
  • 11 : üksteist
  • 12 : kaksteist
  • 13 : kolmteist
  • 20 : kakskümmend
  • 21 : kakskümmend üks
  • 22 : kakskümmend kaks
  • 29 : kakskümmend üheksa
  • 30 : kolmkümmend
  • 90 : üheksakümmend
  • 100 : (üks)sada
  • 101 : sada üks
  • 110 : sada kümme
  • 112 : sada kaksteist
  • 120 sada kakskümmend
  • 190 : sada üheksakümmend
  • 200 : kakssada
  • 900 : üheksasada
  • 1 000 tuhat
  • 1 000 000 : miljon
  • 1 000 000 000 : miljard

Referéncias[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • Antoine Chalvin, Malle Rüütli, Katre Talviste, Manuel d'estonien, Paris, L'Asiathèque, 2011, 254 p.
  • Antoine Chalvin, Johannes Aavik et la rénovation de la langue estonienne, Paris, ADEFO/L'Harmattan, 2010, 334 p.
  • Mati Erelt(ed.), Estonian language, Tallinn : Estonian Academy Publishers, 2003, (Linguistica Uralica Supplementary Series ; 1), 412 p.
  • Fanny de Sivers : Parlons estonien : une langue de la Baltique, Paris, L’Harmattan, 1993, 214 p.
  • Urmas Sutrop, La langue estonienne, Tallinn, Institut estonien, 2002, 27 p.