Auvernhat

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


Còde QRpedia d'estampar per un accès dirècte a aquèth article
Donadas
d · m
Auvernhat
Nuvola apps gaim.png


ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas Indoeuropèu
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet alfabet latin
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Parlat en França
Regions Auvèrnha
Parlat per qualques milièrs personas
Classament pel nombre de locutors  ?ena
Tipologia SVO

Sillabica

Familha lingüistica lengas indoeuropèas > lengas romanicas > occitanoromanic > occitan (auvernhat)
Grop L (lenga viva)
Estatut oficial
Nuvola apps gaim.png
Acadèmia Conselh de la Lenga Occitana (nòrma classica), Cercle Tèrra d'Auvèrnha (nòrma bonaudiana)
ISO 639-1 oc (en)
ISO 639-2 oci (en)
ISO 639-3 oci (en)
ISO 639-6 auv (en)
Parent oci (en)
Mòstra Article primèir de la Declaracion daus Dreits de l'Òme

  • Nòrma classica :

Totas las personas naisson liuras e pareiras/egalas per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e/mai lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa.

  • Nòrma bonaudiana:
  • Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà.
Definicions de l'auvernhat.
Segon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.
Segon R. Teulat, entre las linhas regas e verda (emai los puntejats).
Segon J. Roux, extension au Sud fins a la linha verda continua.
Variacion dialectrometrica de l'occitan segon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a una part del vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)

L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) z-es lo dialècte occitan parlat dinc la màger part d'Auvèrnhe (fòra vèrs Orlhac), dinc la màger part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dinc la mitat sud de Borbonés, 'quò-es dire lo departament entèir dau Puèi Domat e una part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e una partida del terme d’Ajain situada al sud de la RN 145). L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[1].

'Quò-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluit sus lo plan fonetic dinc sas varietats dau nòrd (lo nòrd-auvernhat); segon lo lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son fòrça plus nombrosas dins lo Massís Central, los parlars auvernhats essent mai diferenciats entre eles que lo lemosin. Pasmens l'auvernhat ten a l'encòp de recors expressius fòrça conservators dins lo lexic e la morfosintaxi.

Caracteristicas[modificar | modificar la font]

Quauquas caracteristicas de l'auvernhat:

  • Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibrə], nus [njy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.
  • Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [uw] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
  • Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]
  • Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]
  • "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ/ɔɲ]
  • "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la 'ʎejza]
  • "gu" abotís a [dʝ]
  • Lo "s" davant d'"i" e "u" abotís [ʃ], de còps [ʒ]
  • Lo grop "ch" abotís a [ts] v-o [tʃ]
  • Prononciacion de la "j" coma [dz]
  • Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]
  • Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau
  • Conservacion de la O dubèrta en mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"
  • Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).


Quauquas caracteristicas daus parlars nòrd-auvernhats;

  • "cl" baila [kj]; Clarmont [kjaɾ'mun]
  • "er(erre)/ern" beila [jaɾ/jaR]; "ivèrn" [i'vjaɾ], "fèr/fèrre" ['fjaɾ], "Auvèrnhe" [œ'vjaɾɲə]
  • Chasuda de la s intervocalica; "la chamisa" [la tsa'mjɔ]
  • Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada)
  • "-és" baila [I]; "lo Barbonés" [lu baɾbu'njI]
  • "es-" a la debuta d'un mot baila "se"; escòla baila secòla, espòrt baila sepòrt

D'autras caracteristicas son comunas amb d'autres parlars nòrd-occitans;

  • Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: lo jal chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "lo cap", "la capitala", "la cambada", "l'aucon" o "l'auqueta" (mas "l'aucha"), l'escuròu, lecar, etc dins tota Auvernha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan plus al sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvernha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a donar de senses particulars: "lo chamin" e "lo caminòu".
  • Chasuda de las consonantas finalas : z-a chantat amb la -t finala muda.
  • Utilizacion de l'z- eufonica davant vocala z-ai pas solaçat bei te" (per ai pas charrat amb tu).

Adjectius possessius[modificar | modificar la font]

  • lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha).
  • lo mieu(ne) [myone], la miána/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).
  • lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha).
  • lo tieu(ne) [tyone], la tiána/tieuna [syono] (Nalta Auvernha).
  • lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha).
  • lo sieu(ne) [syone], la siána/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).
  • lo nòstre, la nòstra
  • lo vòstre, la vòstra
  • lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.

Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor.

Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]

En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la nòrma classica e la nòrma bonaudiana.

Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans)

Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article occitan.

Nòrma classica Nòrma bonaudiana
Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà.

(Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de coussiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.)

Variacion[modificar | modificar la font]

Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:
Variacion intèrna: 1 auvernhat bas 2 auvernhat mejan segon Bonaud 2a sud auvernhat segon Bonaud 2+2a naut auvernhat
Abreviacions: fr francés frp francoprovençal lg lengadocian lm lemosin m marchés va vivaroaupenc

Lexic[modificar | modificar la font]

L'auvernhat ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiaments fonetics del nordoccitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes lemosin e vivaroaupenc. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari auvernhat, tracha mai que mai de Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001 e L'auvergnat de poche, Jean Roux, Assimil, 2004 e de la revista Parlem - Vai-i qu'as paur, L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005 e lo Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909.

  • abora, d': d'ora
  • acanhar (s') : se solelhar
  • aer: èr
  • agara, aiara, iara, asara, aura, agora, avora: ara - d’ora en ora, d’aura en aura : del nord au sud
  • aice: colèra ?
  • airede m. : fr. airelle
  • ala: cubèrt, angar
  • alh: al
  • alhèira, d': de contunh, sens parar e lèu
  • amaseda: v. Maseda
  • amortar: atudar
  • ampòn, amporai : fr. framboise
  • amposeir, amporier: fr. framboisier
  • antan: autres còps; l'an passat
  • anueit, anuèit: uèi (s'i ditz tanben)
  • anuòge, einueg?: enuèg
  • aparelhar: preparar
  • apear: rejónher, atrapar
  • apeitar/espeitar [peità] [apità] [pietà]: esperar (atendre)
  • apincar (s') : apiejar (s') V. Pincar
  • apujar: apiejar
  • aranha: telaranha
  • arboneira: esquiròl (tanben emplegat)
  • arcan [arcan] : arcolan
  • ardit! : coratge!
  • arneis: panoplia
  • (ar)ronza, (ar)ronze/(ar)ronzàs m. : bartàs
  • arseir, arsèra: ièr de ser (davans-ièr/arsèra: avant-ièr)
  • artison ? arteison ? : fr. ciron (barbas d'espiga)
  • arzan, arzau: arcolan, arcan (tanben emplegat)
  • ase bobó o bobon? : fr. têtard
  • aseimar: mirar
  • asne: ase (tanben emplegat)
  • assapar: assadolar, assaciar
  • assuausar: adocir, calmar, apasimar
  • aub, bei: amb
  • aubar: sause
  • aucèl de la mòrt: chòt
  • auçura: autura, elevación de terrenh
  • aul: el
  • aul: marrit, mal
  • aulan(h)a, auglana, aumanha ("emanha"): avelana (tanben s'i ditz)
  • aulanheir, aulanier: avelanièr (tanben s'i ditz)
  • aumalha: bovins (gròsses)
  • auranja: irange
  • aure (l') : la rèsta
  • aurisse: vent vioent qu'anoncia l'auratge
  • ausèl(h), auseu, auvèl(h): aucèl (tanben emplegat)
  • auserau: fr. érable
  • aver m. espécia bovina
  • avèrti m. costuma
  • avertir: experimentar, conóisser; acostumar
  • banejar: fr. bruiner
  • barbòlha f. persona que parla indistintament; esperit confús e inconséquent, pauc senat; fig. enfanton
  • bacha (o bascha se ven del gallés 'bascauda'): fr. baquet, auge
  • bachàs (o baschàs se ven del gallés 'bascauda'): abeurador
  • bachòla (o baschòla se ven del gallés 'bascauda'): panièr per lo transpòrt de rasim durant las vendémias; sòrta de bac de fusta, de forma ovalària, amb doas ansas lateralas constituidas per un talon de branca laissat sus las dogas
  • badat: dobèrt
  • bagatge: vestits
  • bajau: casuda
  • banejar: fr. bruiner
  • banqueta: trepador
  • barginhar: mercadejar, negociar lo prètz
  • baril, barril? : bòssa, bossa, ansa (engenh de pesca)
  • barlandatge: v. Varalh
  • barrat, - ada adj: barriolat, -ada
  • barrats/mèrles: gendarmes
  • barron: baston
  • bata: sòc d'un animal
  • batal: fr. pagaie
  • batalejar: fr. pagayer
  • beal, be(s)au, biau: besal, rec (Canal de dérivation qui conduit l’eau du ruisseau au moulin. — On appelle encore béal ou bief, le canal destiné à répartir dans les prés les eaux d’un ruisseau : c’est le canal d’où partent les rases d’irrigation.)
  • beçau: beç (tanben emplegat)
  • bedissa: sause
  • belament: lentament
  • belet: ancestre, bisaujòl; grandpaire (mèstre del maine); nom afectiu balhat a un pichon
  • belèt: febrièr
  • belhcòp: fòrça, plan
  • belhida: semola
  • belièra: V. beal
  • bena: buc, rusc, bornat
  • bena, bana: banasta pichona
  • bentot: tanben
  • bericles: lunetas de vista
  • berbesin: formiga
  • besonha, besunha ? : causa - besenhas (f. pl.) causas personalas, vestits
  • Bèu sénher/senhina (f.), Biau/bel [bi] sénher/senhina (f.) : sénher! ; expression de commiseracion equivalenta a "pecaire" o "bona gent"
  • beure: castor
  • bichon: pòt
  • biega: cròssa
  • bisa: vent del Nòrd
  • blai: beç
  • blanche m. : corset (vestit)
  • blasina: fr. bruine, pluie fine et brumeuse
  • blat, sega, segol: segla
  • bòba: serpent, colòbra
  • bocar [ò] : potonar sus la boca
  • bodiàs: romeguièra
  • boinar, bodinar: bornar, delimitar
  • boirar: mesclar (se ditz tanben)
  • boirar o borrar: metre en fagòts; emplir
  • boirat: emplit
  • boire: ventrut
  • boirelat: V. Boirat
  • bolha: garait (se ditz tanben)
  • bolija(r): estincela(r)
  • bolla: bòla
  • bonicon: esvèlt, polit
  • bòrli: bòrlhe (tanben emplegat), òrb
  • borrasson: joguèt de pelucha
  • borret: taure; adj. molsós
  • bòtja: saca
  • bourrar: renonciar, non pas capitar
  • brajon (de banh) : eslip (de banh)
  • breçòu, breçau: breç
  • bregira: segla
  • brénia/breba: bren (mèrda)
  • bricolar/gigonar/barginhar: trantalhar, barguinhar, esitar, tergiversar
  • broa delh ciau: orizont, asuèlh
  • bròca: branca
  • brumatge fr. brouillard
  • bueu: buòu
  • buquet: sautarèl
  • burla: tempesta de nèu
  • butit: testut
  • cabèga: cavèca
  • caca: notz (infantil)
  • cacalh: bonbon
  • cacaloneir: rugbyman
  • cacau: uòu
  • cachar: quichar
  • cachon: avelana; nogal
  • caia: truèja
  • cacorla, cocorda, cocorla, cogorla, cog, coina: cogorda, coja (tanben emplegat), cuja, tuca
  • çai adv. fins
  • çai enrèire: recentament
  • çais: aquí
  • caion: porc (Velai)
  • calada: senda rapida; senda dins la nèu
  • campisada (partir a la "): anar un gos darrièr un gat
  • canon: veire de vin
  • caponar (se): se dissimular
  • carcular: pensar, sonjar
  • caròta: beta-rave
  • casar (se): maridar (se)
  • casca-lumaç: cagaròl
  • cascavel: cadun dels torns qu'òm fa en restant suls pès e las mans sans que lo còrs tòque lo sòl
  • cascavelar: avançar fasent cascavels
  • catonar: careçar, amanhagar
  • caula: graula
  • celeira, cereira, cereisa, ceriesa: cerièsa
  • celerier, cereis, cereir, cerier, ceredier: cerièr
  • cerv: cèrvi
  • chab(d)elièra: riban de fil
  • chabidar: s'assopir, somnolar
  • chadeira, chaseira, cheira: cadièra
  • chalm, chauma: planèl esteril
  • chambe, charbe/cherbe/cherba, cambi: cambe, carbe
  • chambon: cambajon
  • champeirar: seguir, caminar sus la traça de qualqu'un
  • chanau f. : fr. cheneau, gotièra de zinc au bòrd del teit (mas: 'canal' m. fossat d'escolament)
  • chancèl: ataüt
  • charent, -a: que demanda un prètz tròp elevat
  • charreira: espaci entre doas bòrdas, mena de rua
  • chala(da): traça dins la nèu
  • chambalha: garrotièra
  • chambre (de mar o de riu) : cranc
  • chamjar: cambiar
  • champanhon: campanhòl
  • changre: cancre
  • chanit, -ida: fr.moisi; sòl de mal trabalhar; acerb, aspre
  • chantel: cotèl
  • chap-coissin: cabeç (fr. traversin)
  • charrau:, camino d'espleitacion
  • chas: a cò de
  • chasau: maison arrueinada
  • chassanh: garric
  • chastra: buc, bornat
  • chat-foin: putòir
  • chaubre: caber, cabir
  • chauçada: barratge
  • chaudre: caler (se ditz tanben); caber, cabir
  • chaumesit, -ida: fr. moisi, -e
  • chavanhòu: fr. hibou, chat-huant, grand duc ou petit duc
  • cheir, chier: gròs rocàs; clapàs; endrech rocalhós
  • cheira: colada volcanica d'escòrias
  • cheiràs: clapàs
  • chin-tais: tais
  • chindra: címec, cinze, cinza
  • chuta: chòta (ausèl)
  • cial, ciau, cèu: cèl
  • cintura delh Bòn Dieu: arcolan, arcan (tanben emplegat)
  • cireir: cerièr
  • clan: coratge; eslanç, vam. se donar clan * clapeiràs: clapàs
  • clenchar (se): fr. se pencher
  • clujada: teit de fen
  • coada, còada?: acès, cubèrt, angar fr. appentis. Fig. Se botar a la coada
  • coarro, coarre: proprietari, patron
  • coche: pòrc
  • conflabueu: salamandra
  • coige: jaciment (minièr)
  • coijar (se): cochar (se)
  • colenha: conolha, filosa
  • coleira: còla; passatge estreit entre doas còlas
  • colièra: penda, còla
  • companatge: lach, burre, formatge e tot produch lacti
  • congeira, conheira, congènha?: congèsta
  • continent: immediatament
  • còntranòvie: fr. garçon d’honneur
  • corau: fr. haras
  • corcheira: corsièra
  • corniòla, cornhòla? : fr. gosier
  • corsa: corsièra (tanben emplegat)
  • cortiau: carrièra bòrnia; cort
  • cossirar: sospirar
  • cossirós, -osa: inquiet, - a
  • costat de neu: oèst
  • còtla: mongeta (verda)
  • creme m. : fr. crainte
  • crenhar: crénher
  • crestar (se): dreçar (se)
  • crida: cicatriça
  • cròi: mauvàs, marrit
  • crossar/corsar: breçar
  • crossarèla: breçairòla
  • crosset: breç
  • cubèrt [tyubè]: teit
  • cueu, cuu [tchoo] [kiw]], cuòl: cul
  • cujon: molon
  • curalhèir: pilòt de pèiras
  • cusina: cozina
  • cusinar: cozinar
  • cute, cut: grapaud cantaire
  • darreir/darrier, darrèira adv. darrièr
  • darreiriá, dabòria: autom
  • dalainèir: prunièr
  • damaisèla: libèllula
  • daret: aret (tanben emplegat)
  • dauna: cauna
  • davant n. : faciada
  • davantièr: faudau, davantal
  • daururas: joièls
  • decebança: decepcion
  • defròcas: vestits
  • delh: del
  • dengun: degun
  • desaveni, desavenhe: desagradable, desplasent
  • desbrenar: levar lo bren, lo brutitge; desgatjar qualqu'un d'un marrit afar
  • descatar: descobrir
  • descotir: se desbrolhar
  • desfiular: dessadolar
  • desfortuna: fr. malchance
  • desparar (se) : se coitar, se brandar
  • despartir: partejar
  • dessobre: dessús
  • desvelhar (se) : revelhar (se)
  • dinc: dins (tanben emplegat)
  • dissandes: dissabte
  • diumenja f. (o dimenche) : dimenge
  • doblar (se) : redreçar (se)
  • domaine: domèni
  • domentre: dementre, mentre
  • doncar: penecar (penechar)
  • draulha: percha
  • dreçador: bufet (mòble)
  • dreciera, dreiceira: corsièra (corseira), acorchièra
  • dreit (alh de): fàcia (en de)
  • drolhat: trempe
  • duc, dugo: chòt (grand hibou)
  • duganèla: fr. chat-huant, grand duc ou petit duc
  • eicalaci: regalèssia
  • eissaiar: assajar, ensajar
  • eissublar: doblidar (tanben emplegat)
  • eissunhar: eissugar
  • eitot: tanben v. Bentot
  • elh: en lo
  • els: en los
  • emanha: avellana V. aulan(h)a
  • emboconar, embocanar: pudir
  • embrenar: encombrar, embarrassar, emmerdar; fig. embarrassar
  • empaitar: empachar (tanben emplegat)
  • ençai (d'avora ) : d'ara enlai
  • enclausa: resclausa (d'aiga)
  • encre,-a: nerviós, - osa
  • endarrier: autom
  • endiluòc: enluòc
  • endular: fr. hurler
  • enfle, a: enflat, -ada
  • engrisòla: fr. lézard gris
  • ennejar: negar
  • en que siam mai: en quicòm mai
  • ensenhaire, a: ensenhant
  • entautar (s'): enfangar (s')
  • entremèi: entremièg
  • entrò a: fins a, dusca a
  • ès/dès: v. Vèrs
  • esbaujas: bofet de farga
  • esbrajas: pantalon
  • escolèir, a: mèstre d'escòla
  • escargòu: cagaròl, cagaraula
  • escatrar: galaupar
  • escavartar v. esparpalhar, micalhar; s'escavartar: s'escartae, s'aluenhar
  • eschandre v. rescalfar
  • eschantir: escantir (tanben emplegat)
  • eschilla: esquilla (fr. sonnailles)
  • escofina: fr. scie égoïne
  • escoutar: escotar
  • escrancar: crebar, agotar fisicament
  • escuròu: esquiròl
  • esfòrç de temps: auratge
  • esliuç(a): fr. éclair
  • esparnida: fr. éclair
  • eslaiat: fatigat
  • esluiç/esluicida/espernhada/esparnida: eslhauç
  • esluenhar: alonhar
  • esparrabingar (s'): fr. se déhancher en marchant
  • espartin, despertin: collacion del miègjorn, e per extension del tantòst
  • espartinar/s'espartinar: dejunar, far collacion
  • espeçar: trincar
  • espelhar: estrifar fr. déchirer
  • espetament (volcanica) : erupcion (volcanica)
  • espingar: saltar, gambadar
  • espiujar: fr. éplucher
  • espòr: clauson
  • esquitlhar: lisar
  • estam, estain: estanh (metal)
  • estampa: tampa (fr. vanne de l'étang)
  • estampanit, ida: estabosit, espantat
  • estavanir (s') : fr. s'évanouir
  • estisoira(s) : cisèus
  • estolha: estobla, fr. chaume
  • estrada: rota granda
  • estranhe: estranh
  • èstre: balcon, bescaume
  • estronir: esternudar
  • estruge m. : ortiga, estrigol
  • esvetlar (s'): s'ajaçar, s'espatar
  • fachineira: bruèissa
  • faina: fagina; fr. faine
  • faja: fr. faine
  • fajòla: faiòl
  • faler: caler
  • fauda: rauba, farda
  • feure, fiaure: febre
  • feureir, fiaureir: febrièr
  • filhat, ada: gendre, nora
  • filheta muda: eco, resson
  • flaunha: fr. rhume de cerveau
  • fòlh: fòl, enrabiat
  • fònt: font
  • forèst: bosc
  • freid: freg
  • freschum: carn (fresca)
  • fums: fr. brouillard
  • fumareir, fomarèir: femièr
  • fumeira: fum
  • furmic: formiga
  • fustarèl: canoa
  • ganta: narcís blanc
  • gantèira: camin
  • gapa: fr. babeurre
  • gardejar v. mirar
  • garla, jarla: fr. grand vase pour le lait
  • garlon, jarlon: ferrat per móuser
  • garnassa: la òc plantat de resinoses
  • garre, garri: mascle ardent; gat (nom afectiu) (tanben 'garri' es lo rat)
  • garron: gat (nom afectiu)
  • gata: mongeta vèrda
  • gauma, gome: fr. goître
  • gavinet: cotèlh
  • gavo: cròs, gaste, en parlant d'un

fruch, principalament per las castanhas

  • gelibre: gibre
  • gendarama: areng secat
  • gente, gèntie: polit. franc gèntie, dreit polit: tras que polit
  • ginèst: ginèsta
  • giraudet: fr. casaque de toile (des bourgeois)
  • gironda: ironda
  • girveir: genièr
  • golada: ribòta (s'i emplèga tanben)
  • gonfle, a: enflat, -ada
  • gòrdia: vigor
  • gòrgue: tuf (puzzolana)
  • gòrja: boca
  • gornilha: granhòta, grao l'ha
  • gorrin: vaquièr; camisòt
  • gostar: dinnar
  • graissa doça: sagin
  • gralh: còrb
  • gran, gren adv. : brica, ges (tanben emplegat)
  • grana, grona: rasim
  • granauda: granhòta, graolha
  • granolha: granhòta, graolha
  • graupir: sasir
  • greule, griole: rat campanhòl
  • grovar: covar
  • guechit: fatigat
  • guèrlhe: fr. qui louche
  • jabiòla: gàbia per los poletons
  • jalhon: polet
  • jambilhon: gambajon
  • jambre: v. Chambre
  • jardinatge: ortalha (legums produsits a l'òrt)
  • jau/jalh: gal
  • javanhòu: chòt
  • jonht: jonch
  • jòune, a, jòine, a: joine, a, jove, a (los tres s'i dison)
  • jòus: v. Dijuòus
  • junhant, a: prèp, a, limitròf, a
  • lai: i (locatiu)
  • lai: fr. souci
  • laiat: fatigat
  • laïns adj allà, alai
  • laissa: alluvions
  • lat de l'entrant: oèst
  • lauras: labras, pòts
  • leja: fr. luja
  • levada: barratge
  • liada: après-miegjorn
  • lisèrt: lusèrp
  • liurar: voidar
  • loca: groselhièr (tanben emplegat)
  • lònh: luènh (tanben emplegat), luònh
  • lòssa: cace
  • luenta (la) : lo lonhdan
  • lunar: far de luna
  • luneira: clar de luna
  • luns: diluns
  • madèble: malaudiu
  • maestre [maytre] [muytre] : mèstre
  • mai, malh: pibol
  • mainatja-te!, mainatjatz-vos! : Tenètz-vos fièrs (formula d'adieu)
  • maitot/mai: tanben (s'i ditz tanben)
  • majofla: fraga
  • maluç m. : amaluc
  • mambor: dificultat, charivari, bruch
  • mance, -ça: esquèrra
  • mançard: esquerròt
  • mandurar: macerar
  • mardet [mortchí] : boc
  • margarida: coccinella
  • margolhar: fr. patauger, manier salement, barboter
  • mascharar: mascarar. fr. barbouiller, noircir, charbonner.
  • marts: dimarts
  • mas: sonque, solament
  • masada, maseda, masela, masel: formiga
  • masuc: fr. buron
  • mauvàs, -asa: malvat, -ada
  • me (ex: per me) pron. ieu
  • mècres: dimècres
  • mèi, mèja, demièi, demèja? : mièg
  • mèidia, meijorn: miègjorn
  • mèinuèit: mièjanuèit
  • meire/medre: meissonar
  • meiriar (se) : mudar d'ostal (del latin 'migrare')
  • 'melh: al, amb lo
  • mèlh(s): mièlhs
  • mentre adv. : durant
  • meola [m(i)ewla] [miaula]: mesolha, modela, mica (de pan)
  • merende: repais dels trabalhadors que se manja al mitan de la matinada, vèrs dètz oras, e al mitan de la vesprada cap a quatre oras
  • meschaent, a: dolent, a
  • mèsma: meteis, -sa
  • messatge: vailet, servicial
  • mialaud : fr. mialan, milan
  • milhard: claufotís de ceriesas
  • minjar: manjar
  • mioleira: basalt
  • mis, blat d'Espanha: blat de las Índias
  • mitanièr, a: capmasièr, a
  • molha: fr. endroit tranquille d'un rivière; lieu où l'eau coule si paisiblement qu'elle paraît dormante.
  • molhard: fr. source d'eau vive qui naitdans les pâturages des hautes montagnes.
  • mòna: monina, monard
  • moralhar (se): se barbolhar, se cobrir (lo cèl)
  • moschaud: tavan
  • moschon: mostic; moscard
  • mostiau m., mostiala: mostela
  • móuzer: mólzer
  • muaa: auratge, avèrsa (evolucion de 'mudada')
  • narisa, narina: narion
  • narma adv cap
  • naular: navigar
  • nèbla f. fr. brouillard; brume
  • nèija, nèja: nèu
  • nèir(e), a/nièr, a: negre, a
  • nibol : nivol
  • niula: nivol
  • noche: grosilhièr
  • nojalh: nogalh
  • nomar: apelar, sonar qualqu'un
  • mimí/niní: nenon
  • morla: socha (tanben)
  • muralha: mur
  • nèbla: fr. brume
  • niarma, niun: degun
  • neaula, niola: nèbla (fr. brouillard)
  • neaulós: nivolós
  • niula: fr. nuage
  • n(i)eus: quitament, e mai
  • ocha: tèrra arabla
  • oire: odre
  • ónger: assasonar
  • orange, oranja: irange
  • orba lutz (a l') : orizont? (a l'), a nuèit tombada
  • pacha: gauta
  • pachard: pardal (fr. moineau)
  • padelh: pade, granda cassairòla de còure, padelon
  • paiun adv: cap
  • palòt: bola de nèu
  • pamola, paumola: òrdi
  • panar: eissugar
  • papach-ros [pApa-ros] : pit-rog
  • parelh: coble (de personas)
  • parjada: tropèl
  • parpalhòla: galineta, coccinella
  • parpalhon: vagina
  • partre: partir
  • passa-fin : tras que fin, tras qu'adreit
  • pastanada, pastanaia/pastenaia, pastanalha: carròta
  • patifaci : fr. tracas et mouvement que se donnent les femmes

auprès des accouchées

  • patirança: dificultat
  • patolhar: fr. patauger; manier salement
  • pauva(r): pausa(r) (tanben emplegat); repaus(ar)
  • pavor: paor (tanben emplegat)
  • pebrada: farigola
  • pèiranèira: v. mioleira
  • peireir: peirièra
  • pèis: fr. pis
  • pelaud: paisan, òme pesuc d'esperit e de còs, maladrech
  • pelh: pel (per+lo)
  • pelhisa: v. clujada
  • pelhon: chiffon, bout de tissu
  • pendents m. pl: fr. boucles d'oreilles
  • pendre v. : penjar
  • pereir: perièr
  • persèc, persège, persèja: persèga
  • pesason: fondacion
  • peschador, -oira: vivièr
  • petaraba: fr. pétoire
  • petarda: fusilh
  • petarèlh: petaron (ciclomotor)
  • petaret: fr. silène enflé, carnillet; petaire (que peta sovent)
  • pete: embriac
  • petòra: embriac
  • piauça: pic (otís)
  • pibla f., pibona: pibol (tanben emplegat)
  • piei adv: piri
  • pingar, (a)pincar: plantar, dreçar
  • picgralh [pingralh] : picòt, picvèrd
  • pinhàs: fr. grappe
  • pitre-roge: v. papach-ros
  • plaçar: adesar, rengar
  • planesa: platèu de ròca volcanica
  • planhir/plànger: racar, regretar
  • plaseir: plaser
  • plond: prigond
  • plonjon/planjon (planchon??) : fr. meule de gerbes
  • plueia, plueia: pluèja
  • plueure: plòure. Plueu a plastre/còrda : plòu a coa d'ase
  • point, -a, pont, -a: ponch(-a), punt(-a)
  • pom, pòm m. : poma
  • pòmpa, pompa: tarta (de pomas o de trifolas); fr. béret
  • pompir: marcar lo pas, fretar los pès sul palhasson
  • poncon: tonèl
  • ponht(-a): ponch(-a), punt(-a)
  • pònt: pont
  • pòrc fresc: lard
  • poreta: ceboleta
  • porrat, pòrri, porrada: pòrre
  • posin: poleton
  • potona: fr. cruche
  • prangièira, prangeira, pranhièira: après-mèidia
  • prèiche: presic
  • pudina: pudesina
  • puèi: puèg
  • pueissas adv. [pësa] : puèi
  • quan, -a: quin, -a
  • quantben: quant
  • quarteir (a " de): còsta de, prèp de
  • quatrejar: galopar
  • quauchaus: quicòm
  • quaucòm: quicòm (tanben s'emplega)
  • quialar: cridar d'una veu aguda
  • quinçon: pinçon
  • raba: fr. rave
  • racina: carròta
  • radiç, rafe: rave
  • rafanèl: fr. raumàs (tanben emplegat)
  • raian: corrent d'un ribièra
  • rainaud: mandra
  • rama: fr. fane
  • ramada: avèrsa
  • rampanha: epidèmia
  • rana: granalla vèrda
  • ranc: ròc
  • randurar: batre la campanha, flanar
  • rasàs: precipici
  • ratapeinada, ratavolaja?, ratavolaia?: ratapenada (tanben emplegat)
  • recenar: recular
  • reclaure: dintrar las bèstias
  • recoquet: caganís, enfant vengut long temps aprés los autres
  • recurar: recoltar lo mèl
  • regde: corrent d'un ribièra
  • reibelet: fr. roitelet
  • reinatge: fèsta patronala
  • rembaumar: sentir bon
  • remolada: maionesa
  • remudar: remenar
  • ren, ranh: renhon
  • repatiar (repastiar?): assadolar, assaciar
  • repotet: garron (fr. jambonneau)
  • restoble: estobla, fr. chaume
  • reta: carrieron en penda
  • revirar: renversar
  • reviure: fr. regain (segonda èrba d'un prat)
  • revolum: torbilhon
  • revolumar: torbilhonar
  • rigal: papag-ros
  • riu: ribeira pichona
  • rival, rivau: ribàs, tèrtre en penda al bòrd d'un riu o d'un vaur. Rivatge
  • roassar: traïnar, tuar lo temps
  • rodau: foguièra de la Sant Joan
  • rogelhon: rosat (vin)
  • rometz, romegàs, romeguiera: romec
  • rossèl, -a: blond,-a; ros
  • rot,-a: agotat fisicament
  • ruia: rua, carrièra
  • sabte, sande (esp. quand es un nom: Lo sabte) : samedi
  • sacar (se) : s’aprochar, entrar (en sa casa)
  • saïn [sei] sagin (fr. saindoux)
  • saique: quicòm, quauquarrés (tanben emplegats)
  • saletz: sause, salze
  • sanlhe: saile ? fr. pèlerine
  • sans adv. : sens (tanben emplegat)
  • sap: avet
  • sarpelí: fr. surplis (des prêtres)
  • sarrau :??? (des paysans)
  • sassic: moments (temps)
  • saubida, de: sobte
  • saüc [sayu] : sabuc
  • saumas neras: cèl auratjós, perturbacion
  • saumeira: fr. saumure
  • sautaboc: fr. criquet
  • se: fr. soi (ex: chas se)
  • sèita: rèssa
  • seitar: rèssegar
  • selha, sega: segla
  • selhon. plòure a selhons: plòure a coa d'ase
  • semondre: avertir
  • senh: signe a la cara. Taqueta o verruga, "gran de beutat".
  • sentida: odorat
  • sentinar: flairar, niflar
  • ser [sei], sera m. : ser
  • serpolet: ferigola
  • sèrreu: planàs (geografia)
  • seauva, siauva: selva
  • si us plai: se vos plai
  • sira: nèu; vent NO d'ivèrn
  • sirar: nevar; far de vent NO d'ivèrn
  • sofle: salamandra
  • soira f. : lop
  • solaç: convèrsa
  • solaçar: discutir, conversar
  • sole: solelh (tanben emplegat)
  • solèdre: vent d'est
  • solelh entrant: oèst
  • sòmge: sòmi
  • somjar: somiar
  • sonhar: agachar o mirar atentivament, observar; suenhar
  • soparon: ressopet
  • sòrtre: sortir
  • sorzir: interpellar; amassar, acampar, recaptar; sasir
  • sot f.: estable dels pòrcs
  • sot, sotz: sos (s'i ditz tanben)
  • soventar (se), sovenhar (se) : sovenir (se)
  • subte/subta (de): sobtan
  • sunhar: somiar
  • sunhe: sòmi
  • tabanàs : persona bèstia
  • tabolar: tabas(s)ar (s'i ditz tanben)
  • taire (/se), taisar (/se): calar (/se)
  • tais-chin: taisson
  • tafor: calor umida
  • talha: talh, trencha, lesca
  • tamblaire, tramble: tremol
  • tan: nos de la fusta
  • tapar: (a)gafar. tapar paur: prendre paur
  • tardivar (se): atardivar, atardar (se)
  • tavon: tavan
  • tege: sadol, tip
  • terçon: taure o vedèla de tres ans
  • tèrme: tèrtre, bòrd
  • tèstanegra: mesenga, capnegre, lardiera testa niera
  • tim: farigola
  • topin: topinambor; topin
  • tossinar: tossir en quintas
  • tòst: lèu
  • totplen: mout fr. très
  • totsitòst: còpsec, immediatament
  • tranchador: sièta
  • tranedre: tròn, tron
  • trapissada: fòrta avèrsa
  • travèrsa: vent d'Oèst, plojal
  • trescolar (lo solelh) : se colcar
  • trestot: tot, ensemble
  • trestots, trestotas: tots, totas
  • trida: fr. grive
  • trifa, trèfa, trefòla: trufa (tanben s'i emplèga)
  • trule m. : teule, teula (tanben emplegat)
  • uerge, òrge, breichèia (Liuradés) : òrdi
  • ulhe, a: sadol, -a, tip, -a
  • ueu: uòu (tanben s'i ditz)
  • vaissa: avelanièr
  • vana: cobertura del lièch
  • varalh/varolh: tumult
  • varnichon, -ona : vinhairon, -ona (de St Varnin, patron dels vinhairons)
  • velh: al, vèrs lo
  • vèlh/vieu: vièlh
  • vèrs [vès] [vas]: en/a. ex: Vèrs Clarmont
  • vetz: còp, vegada; A la vetz: de costuma, d'abituda
  • veaa, veiaa: causa
  • vial, -a: vil, -a, lag, -ja
  • vialatge: vilatge
  • vija, vimja: vim (tanben emplegat)
  • vinalha: sopa de vin
  • visar: regardar; escrutar; far atencion
  • volha: oelha (tanben emplegat)

Expression de l'ora[modificar | modificar la font]

Seguís siá lo sistèma catalan-espanhòl: Son las tres, Son las dotze exceptat per Es una ora, siá lo sistèma general occitan: Cinc oras e detz, Sèis oras manca sèt.

La mèja de v-onze: onze oras e mièja

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001.
  • "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999
  • L'auvergnat de poche, Assimil.
  • L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005.
  • Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin)
  • "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976
  • "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925
  • "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963
  • "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974
  • "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]