Auvernhat

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar


Còde QRpedia d'estampar per un accès dirècte a aquèth article
Donadas
d · m
Auvernhat
Indoeuropèu
Nuvola apps gaim.png
Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet alfabet latin
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Parlat en França
Regions Auvèrnha
Parlat per qualques milièrs personas
Classament pel nombre de locutors  ?ena
Tipologia SVO

Sillabica

Familha lingüistica lengas indoeuropèas > lengas romanicas > occitanoromanic > occitan (auvernhat)
Grop L (lenga viva)
Estatut oficial
Nuvola apps gaim.png
Acadèmia Conselh de la Lenga Occitana (nòrma classica), Cercle Tèrra d'Auvèrnha (nòrma bonaudiana)
ISO 639-1 oc (en)
ISO 639-2 oci (en)
ISO 639-3 oci (en)
ISO 639-6 auv (en)
Parent oci (en)
Mòstra Article primèir de la Declaracion daus Dreits de l'Òme

  • Nòrma classica :

Totas las personas naisson liuras e pareiras/egalas per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e/mai lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa.

  • Nòrma bonaudiana:
  • Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà.
Definicions de l'auvernhat.
Segon P. Bonnaud, entre las linhas roge e iranja.
Segon R. Teulat, entre las linhas roge e vèrd (emai los puntejats).
Segon J. Roux, extension au Sud fins a la linha verda continua.
Variacion dialectrometrica de l'occitan segon Hans Goebl : l'auvernhat es associat a una part del vivaroaupenc (partida en jaune viu au nòrd e nòrd-èst)

L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) z-es lo dialècte occitan parlat dinc la màger part d'Auvèrnhe (fòra vèrs Orlhac), dinc la màger part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dinc la mitat sud de Borbonés, 'quò-es dire lo departament entèir dau Puèi Domat e una part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e una partida del terme d’Ajain situada al sud de la RN 145). L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[1].

'Quò-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluit sus lo plan fonetic dinc sas varietats dau nòrd (lo nòrd-auvernhat); segon lo lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son fòrça plus nombrosas dins lo Massís Central, los parlars auvernhats essent mai diferenciats entre eles que lo lemosin. Pasmens l'auvernhat ten a l'encòp de recors expressius fòrça conservators dins lo lexic e la morfosintaxi.

Caracteristicas[modificar | modificar la font]

Quauquas caracteristicas de l'auvernhat:

  • Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibrə], nus [njy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.
  • Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [uw] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
  • Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]
  • Lo digraf òl se vocaliza en òu mas en los parlars de l’est de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl
  • Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]
  • "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ/ɔɲ]
  • "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la 'ʎejza]
  • "gu" abotís a [dʝ]
  • Lo "s" davant d'"i" e "u" abotís [ʃ], de còps [ʒ]
  • Lo grop "ch" abotís a [ts] v-o [tʃ]
  • Prononciacion de la "j" coma [dz]
  • Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]
  • Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau
  • Conservacion de la O dubèrta en mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"
  • Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).
  • Lo sufix vengut de latin 'arius' dona IÈR, ÈIR, IÈIR, ÈR. Per exemple en Naut-Leir s'emplega IÈR en la meitat sud e ÈIR dins la part nòrd.

Quauquas caracteristicas daus parlars nòrd-auvernhats;

  • "cl" baila [kj]; Clarmont [kjaɾ'mun]
  • "er(erre)/ern" beila [jaɾ/jaR]; "ivèrn" [i'vjaɾ], "fèr/fèrre" ['fjaɾ], "Auvèrnhe" [œ'vjaɾɲə]
  • Chasuda de la s intervocalica; "la chamisa" [la tsa'mjɔ]
  • Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada)
  • "-és" baila [I]; "lo Barbonés" [lu baɾbu'njI]
  • "es-" a la debuta d'un mot baila "se"; escòla baila secòla, espòrt baila sepòrt

D'autras caracteristicas son comunas amb d'autres parlars nòrd-occitans;

  • Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: lo jal chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "lo cap", "la capitala", "la cambada", "l'aucon" o "l'auqueta" (mas "l'aucha"), l'escuròu, lecar, etc dins tota Auvernha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan plus al sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvernha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a donar de senses particulars: "lo chamin" e "lo caminòu".
  • Chasuda de las consonantas finalas : z-a chantat amb la -t finala muda.
  • Utilizacion de l'z- eufonica davant vocala z-ai pas solaçat bei te" (per ai pas charrat amb tu).

Adjectius possessius[modificar | modificar la font]

  • lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha).
  • lo mieu(ne) [myone], la miána/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).
  • lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha).
  • lo tieu(ne) [tyone], la tiána/tieuna [syono] (Nalta Auvernha).
  • lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha).
  • lo sieu(ne) [syone], la siána/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).
  • lo nòstre, la nòstra
  • lo vòstre, la vòstra
  • lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.

Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor.

Formas verbalas[modificar | modificar la font]

- Acòrd del participi:

L’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, mesclant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs en occitan se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs o seràs montat", "ai tombat o siei tombat", l’auvernhat possa aquesta facultat a son darrièr limit: "ai morit ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas o an naissidas", "aviá o èra sortit", "fuguèssem o aguèssem dormit", "la pòrta a badada". Amb 'èsser' tanben: "sei estat o ai estat".

Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]

En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la nòrma classica e la nòrma bonaudiana.

Comparason entre las doas nòrmas existentas en occitan auvernhat (extrait de la Declaracion Universala daus Dreits Umans)

Un tablèu mai complet de totas la nòrmas de l'occitan se pòt trobar a l'article occitan.

Nòrma classica Nòrma bonaudiana
Totas las personas naisson liuras e parieras per dignessa/dignitat e mai dreit. Son charjadas de rason e de consciéncia e lhor chau/fau agir entremèi 'l(h)as amb un eime/esperit de frairessa. Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî entremeî lha bei n'eime de freiressà.

(Touta la persouna naisson lieura e egala en dïnetàt e en dreit. Soun doutada de razou e de coussiensà e lour chau ajî entre ela am en esprî de freiressà.)

Variacion[modificar | modificar la font]

Quauques isoglòssas utilizadas per la delimitacion de l'auvernhat:
Variacion intèrna: 1 auvernhat bas 2 auvernhat mejan segon Bonaud 2a sud auvernhat segon Bonaud 2+2a naut auvernhat
Abreviacions: fr francés frp francoprovençal lg lengadocian lm lemosin m marchés va vivaroaupenc

Lexic[modificar | modificar la font]

Exquisite-kfind.png Veire l'article: Lexic auvernhat.

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001.
  • "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999
  • L'auvergnat de poche, Assimil.
  • L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005.
  • Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin)
  • "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976
  • "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925
  • "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963
  • "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974
  • "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
  • Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire, Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979.
  • Dictionnaire de météorologie populaire, Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989
  • Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon, Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981
  • Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire, Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva
  • Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire), Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]