Cabilia

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Salta a la navegació Salta a la cerca


Gtk-dialog-info.svg Aqueste article es sortit d'un traductor automatic e fa besonh d'unas correccions de gramatica, d'ortografia e de sintaxi.


Bandièra de la nacion amaziga
Païsatge de la Cabília
Païsatge de la Cabília
Pancartas trilingües

Cabília (en amazigh: Tamurt n Iqbayeliyen) es una region montanhosa de Magrèb situada al nòrd d'Argeria.

Lo territòri es part de la cadena d'Atlàs e limitat al nòrd per la Mediterranèa.. Cabilia es abitada pel pòble berbèrs Dins lo sieu territòri, i a divèrsas wilayes (províncias islamicas) importantas coma Tizi Ouzou o Bogia e d'autras mens conegudas, coma Bouira,Boumerdès.

Etimologia[modificar | modificar la font]

Lo sieu nom proven de l'arab "a lo-qabā'il" ('las tribus'), mas los sieus abitants la nomenan Tamurt Idurar ('Tèrra de las montanhas') o Tamurt Leqvayel ('Tèrra dels cabilencs').

Lo nom del país proven de l'arab Bilad a lo-Kabail ('País de las tribus', kabail es lo plural de kabila, que se pòt tradusir per 'agropacion' o 'tribu') e foguèt donat pels istorians principalament per usatge dels estrangièrs.

Granda Cabilia e Pichona Cabilia[modificar | modificar la font]

Cabilia es formada de doas parts o regions naturalas: la Granda Cabilia e la Pichona Cabilia e doas subregions: la Bassa Cabilia e la Cabilia Orientala.

La Granda Cabilia, la forman las tèrras entre la cadena de Mizrana (al darrièr de la zòna litorala, entre Dellys e Tigzirt), en contunhant cap al sud la val del Sebaou, après lo massís de Tizi Ouzou, la sarrada de Djurdjura e la val del Soummam. Tota la zòna es de populacion berber e la populacion rèsta aferrada a la siá lenga e costums.

La Bassa Cabília es una subregió (uèi fòrtament arabitzada) entre la Mitidja e la val bassa del Sebaou, que forma principalament uèi jorn la wilaya de Boumerdès. Abans, se nomenava Bassa Cabília la Pichona Cabília. En oposicion, la Granda Cabília èra la Nauta Cabília.

La Pichona Cabília es formada de Bidjaya[1] e la val bassa del Soummam, la sèrra dels Babors e lo massís de Collo. Lo arabització arriba a la mitat de la populacion.

La Cabília Orientala, subregió de la Pichona Cabília, a la vida urbana mai desvolopada e se centra en las vilas de Constantina, Skkida, Guelma, Bòna[2] e Souk-Ahras, e las montanhas e de territòris de l'entorn.[3] Es gaireben arabitzada.

Solament la primièra es largament berberòfona del temps que la segonda es bilinga, e las subregions son de majoritat arabòfona e lo berber es progressivament mai flac, e mai se las costums berbers i son generalisats.

Populacion[modificar | modificar la font]

La Cabília es abitada pels cabilencs, etnia d'origina berber e berberòfona, la segonda aglomeracion de berbers en importància darrièr dels chleuhs, del sud del Marròc. L'aspècte fisic dels cabilencs se sembla mai als europèus qu'als arabes e es malaisit los distinguir de totes los pòbles del sud d'Euròpa, pels marcats traches mediterranèus que jonhon los abitants d'aquelas tèrras, que son estretament emparentats amb los primièrs abitants de las Islas Canàrias, los guanxes. La densitat de populacion es fòrça nauta per la productivitat del territòri. Lo 1966, èra de 140 abitants per km² a la Granda Cabília (Tizi Ouzou) e entre 95 e 140 a la Pichona Cabília (Bidjaya, Collo, Skikda e Bòna).

Emigracion[modificar | modificar la font]

A mejans del passat sègle xx, la Cabília patiguèt una fòrta pèrda de populacion a causa de l'emigracion de fòrça dels abitants a Euròpa, sustot a França, e tanben a la rèsta del país, fins al ponch que, dins la capitala, Argièr, representan la mitat de la populacion totala de la vila. Dempuèi lo 1985, lo govèrn francés ajudèt a l'industrializacion de la zòna per crear trabalh e facilitar lo retorn dels emigrats.

Religion[modificar | modificar la font]

Après lo passatge dels romans per la zòna, lo cristianisme e lo judaisme daissèron pas, cap al sègle X, a l'islam, majoritari en totas las tribus berbers de la zòna, fins als nòstres jorns, ont persistís encara aquela religion amb fòrça en tot lo territòri. L'islam de la zòna es mai pietista que dogmàtic; dins la zòna, i a nombrosas confraries, que la principala es entre el la fondada dins lo sègle xviii per Sidi Muhammad Abd a lo-Rahman Abu Kabrayn (Bu Kabrin, 1715-1798). Los cabilencs crosan en general en Dieu, en lo Profèta, en los sants e en las fòrças benèfiques o malèfiques.

Lenga[modificar | modificar la font]

Los sieus gaireben 6 milions d'abitants parlan la lenga cabilenca, similara a totas las lengas berbers de tot lo nòrd del Magrèb. Dempuèi la prima del 1980, son lo pòble mai actiu que luta per la reconeissença de las costums berbers a Algèria.

Economia[modificar | modificar la font]

L'activitat economica principala n'es l'agricultura, oliveres e d'arbres fruiters e tanben l'artesania, tapises e terralhas principalament, aital coma la orfebreria. Distribuissi tanben d'aiga potabla per #Algèria tota e recep fòrça sòus dels enviats pels familiales que trabalhan defòra de la region e dins autres païses. Comença tanben a sorgir amb fòrça l'indústria toristica a la region.

Istòria[modificar | modificar la font]

La region, mai que mai la Granda Cabília, foguèt pauc romanitzada e a daissat de paucas rèstas defòra dels establiments litorales. L'islam i va penetrar mai prigondament. Dels dos primièrs sègles de l'islam, i a pas referéncias claras de la penetracion de la religion, que se produsiguèt sens dobte, e mai se de manièra superficiala. dins las montanhas Babors, los berbers kutama èran musulmanes e aculhiguèron lo dai fatimita Abu Abd Allah a lo-Xii a la fin del sègle IX, causa que pròva l'entratge de la civilizacion araba, que per contra pas se produsiguèt a la Granda Cabília.

Lo territòri conservèt una ampla autonomia jos successivas dominacions extèrnas mai o mens nominals. Après los almohades, foguèt jos autoritat dels hàfsides de Ifriquiya o dels zayyànides de Tilimsan, que se van alternar en lo domeni; quitament, los marínides de Fes la dominèron brèvament en qualques moments. dins lo sègle XVI, Arud e après Khayr a lo-Din Barba-rossa aguèron coma centre d'operacions la region de Jijel (Djidjelli, en catalan Giger) e los massissos de la Cabília separavan aquela zòna d'Argièr, qu'èra lo sieu objectiu final. Los piratas lor calguèt prene en compte aquelas populacions que dominavan, doncas qu'èra la rota entre la basa e lo centre del poder politic. Los cabilencs èran alavetz dividits dins tres estats, que los istorians europèus nomenan:

  • Reialme de Kuko.
  • Reialme de Labes (territòri dels Banu Abbas).
  • Principat dels Banu Djubar.

Dins lo sègle XVII, aqueles estats donèron pas a confederacions tribals que, dins lo sègle XVII, èran jos autoritat de dos cadis al servici dels otomans: lo de Boghni e lo de Sebaou (près de Bogia). Aqueles cadis requectavan los impòstes, garantissián l'òrdre e dispausavan d'unes centenats de geníssers distribuits en fortins, amb unas tropas auxiliars negras (abid); intervenián fòrça pauc en las questions intèrnas localas e dominavan lo país per la constanta menaça a un blocatge que los cabilencs podián pas sosténer, doncas que per la siá densitat de populacion los recorses procedentes de defòra e la sortida dels quites produchs èra indispensabla. Los otomans jogauen hàbilment amb las divisions tribals o personalas e favorissián los caps religioses, que li finançavan a el lo bastiment de bastissas coma mesquitas o zawiyes. Aital, la dominacion otomana a la Cabília foguèt doça, respectuosa amb l'autonomia de las populacions, e daissèt pas marrit remembre; en la poesia populara, lo turc es valent e digne, e un cabilenc es elogiat s'es comparat amb un turc. Aital, los cabilencs se regiguèt coma pichonas republicas municipalas (cada pòble èra un thaddarth subdividit en fraccions mendres) confederades (mas las confederacions èran relativament pichonas; divèrses thaddarths ligats per obligacions recíproques formavan una tribu o ash, e de divèrsas tribus formavan una thakbilth, araba: kabila). Lo 1830, i aviá 1.400 thaddarths que formavan 120 tribus; s'indica pas lo nombre de confederacions, doncas qu'èra variabla; de mai, de divèrsas confederacions se podián aliar per un prètzfach concrèt (generalament, militar) de manièra temporala. Cada thaddarth èra administrat per l'assemblada (thadjmaith, araba: djamaa) amb un president (amokkran o amghar, arab: amin) e unes controladors (plural: temman, singular: tamen, arab: damin). Aquela organizacion se reprodusissiá en la tribu e en la confederacion. Las assembladas, coma es abituala, èran controtladas, en fach, pels notables.

Lo 1830, après desembarcar-i los franceses, las guarnicions turcas evacuèron lo país, mas los franceses i dintrèron pas. Cabília Demorèt independent. Lo governador militar francés Louis, comte de Chaisne de Bourmont (1773-1846, governador militar: en julhet e en agost del 1820), ensagèt immediatament crear d'unitats localas amb los zwawa cabilencs (que foguèron coneguts coma zuaus, zuavos, èca.), causa que formalizèt lo sieu successor Bertrand, comte Clauzel, lo 1 d'octòbre del 1830.

Abd A lo-Kader considerèt Kabylia (Cabília) dins la siá zòna demarcada pel tractat de Tafna (30 de mai del 1837) e nomenèt un khalifa ('delegat') a Sebou, mas en general los cabilencs lo reconeguèron pas coma soldà.

Lo governador general Thomas Robert Bugeaud, marqués de la Piconnerie (e dempuèi lo 1844, pòrti de Isly) (1784-1849), nomenat lo 1840 e que i èra arribat en febrièr del 1841, li calguèt combatre amb Abd a lo-Kader, que lo 1839 aviá représ la guèrra; lo 1843, Abd a lo-Kader èra estat expulsat cap al Marròc; l'aculhiment del rebèl pel soldà marroquin provoquèt un afrontament amb los franceses, que culminèt amb la victòria francesa en la Batalha de la Isly, lo 14 d'agost del 1844. Alavetz, Bugeaud se poguèt dirigir a la Cabília e ocupèt Dellys. Lo 1847, i faguèt una nòva campanha (contra los desirs del govèrn) e obtenguèt qualques succèsses a la periferia, mas dintrèt pas dins las zònas de montanha.

Après l'eleccion del prince president Lluís Napoleon a França, lo 1851, se faguèt una nòva campanha dins lo país pendent lo govèrn de Aimable-Jean-Jacques Pélissier (1794-1864), qu'exerciguèt pendent unes 7 meses del 1851, dirigida contra lo xèrif Abu Baghla e una segonda contra lo massís dels Babors, dirigida pel general Saint Arnaud, que culminèt amb l'aucupacion de Djidjelli. Mas lo massís de Djurdjura restava ostil als franceses, bandejat per la confraria dels Rahmaniyya.

La siá conquista se carguèt al governador Jacques Louis César Alexandre, comte de Randon (1795-1871) (governador del 11 de decembre del 1851 al 31 d'agost del 1858). Foguèt una campanha complèxa per las dificultats orogràfiques e la resisténcia de las tribus; la resisténcia èra dirigida per Mohamed plan Abdallah, conegut coma Buòu Baghla, un ancian oficial de Abd a lo-Kader e a la siá mòrt, lo 26 de decembre del 1854, la siá enamorada cabilenca Lalla Fatma Ne Soumer, foguèt escuelhuda per una assemblada de combatentas (en abril del 1855) coma nòva cap de la resisténcia, assistida per los sieus fraires.[4][5] Après dos ans de combats parciales, lo 17 de mai del 1857, lo ja mariscal comte de Randon inicièt l'ofensiva finala amb 45.000 soldats; lo 14 de junh, los franceses bastiguèron Fòrt Napoleon, lo 24 de junh, venquèron Icherriden e, lo 28 de junh, las principalas tribus van capitular; lo darrièr pòble mantengut pels cabilencs, Takhlijt n At Aadsou, foguèt ocupat lo 11 de julhet. Lalla Fatma Foguèt facha presoèra (moriguèt lo 1863). La Granda Cabília demorèt somesa; los cabilencs autregèron d'ostatges, paguèron de tributs e atenguèron manténer lo sieu regim municipal.

Lalla Fatma

Lo 8 d'abril del 1871, las doas Cabílies se revoltèron dirigidas principalament pel cheic Mohammed a lo-Mokrani; mòrt en combat lo cheic lo 5 de mai de 1871, lo sieu fraire Boumezreg seguiguèt la lucha fins que foguèt capturat lo 20 de genièr de 1872, que la revòlta se pòt donar per acabada; la repression comportèt d'expropriacions de tèrras e multas; las assembladas municipalas foguèron suprimidas mas los amins conservèron los sieus luòcs; s'introdusiguèron de jutges de patz francesa alloc dels tradicionales, mas amb mission d'aplicar las costums localas.[6]

Lo 1880, la Granda Cabília foguèt dividida en quatre comunas mixtas e quatre costats judiciales e s'inicièt una politica de afrancesament; la situacion durèt fins que foguèt revertida per Jules Cambon (1845-1935, governador del 18 d'abril del 1891 al 1 d'octòbre del 1897). S'inicièt lo 1898 lo temps de las Delegacions Financièras amb 6 delegats cabilencs (4 de la Granda Cabília) d'un total de 21 delegats indigènas; après un temps de favorir los cabilencs, retornèt la politica de afrancesament, en utilizant sustot l'escòla, que dins aquela zòna èra mai desvolopada qu'en la rèsta del país (vèrs 1905-1910). A comptar d'aquela epòca, s'inicièt l'emigracion cap a França agrandida pendent l'E Guèrra Mondiala. A la fin de la guèrra, los capitals qu'arribèron dins lo país procedent d'aqueles emigrants, foguèron considerables.

Fòrça cabilencs participèron, lo 1926, a París a la fondacion de la Estel Nòrd-african, propiciat pel Partit Comunista Francés. Lo 1927, l'organizacion demorèt jos la direccion de Messali Hadjdj, e reclamèt lèu l'independéncia. La revòlta algerianocabilenca esclatèt a la Pichona Cabília (los Babors) lo 1945, mas foguèt reprimida.

Lo 1947, un grop de cabilencs dirigits per Belkasem Krim (Ibn a lo-Kasim Karim) passèt a la clandestinitat e serviguèt de nuclèu en la revolucion del 1954. Del 1955 al 1957, la revolucion foguèt dirigida pel cabilenc Ramdan Aban, quand se celebrèt lo congrès del riu Soummam (en agost del 1956). Aban Moriguèt en circonstàncias escuras lo 1959; Krim foguèt un dels negociadors dels acòrdis de Evian que metèron fin a la guèrra (en març del 1962). Lo comandament militar de la Granda Cabília de la Tèsta Nacionala de Desliurança, a la fin de la guèrra, èra en mans del coronèl cabilenc Mohand u l-Hadj. S'inicièron lèu de luchas pel poder entre Krim e d'autras, e de dirigents algerians que retornavan de l'estrangièr.

Lo 1963, la Cabília dintrèt en dissidència dirigida per Aït Ahmed e lo coronèl Mohand (29 de setembre del 1963), quand se dissolguèt la Tèsta de Fòrças Socialistas fondadas per Aït Ahmed. Lo conflicte termierèr amb Marròc, qu'esclatèt alavetz, evitèt la lucha civila a la Cabília e s'arribèt a un acòrdi lo 20 d'octòbre, que Aït Ahmed volguèt pas participar e restèt dins las montanhas en organizant la lucha armada. Lo 1964, se produsiguèron encara dos pichons suslhèuaments a la Cabília e la participacion en las eleccions legislatiuas del 20 de setembre del 1964 foguèt mai loisha qu'en la rèsta del país (57,38% de votants amb un nombre important de vòts blancs). Lo 17 d'octòbre del 1964, Aït Ahmed foguèt arrestat, condemnat a mòrt e perdonat (12 d'abril del 1965); fugiguèt lo 30 d'abril del 1966 e s'establiguèt a l'estrangièr. Krim Fondèt tanben un movement d'oposicion a l'estrangièr lo 15 d'octòbre del 1967. Encara en las eleccions municipalas de febrièr del 1967, lo percentatge de participacion a la Cabília foguèt mai loish qu'en la rèsta del país. Lo 1968, lo govèrn i inicièt un programa de desvolopament economic.

Pendent ans, lo berber foguèt ignorat e se menèron a tèrme de divèrsas mesuras de arabització; la lenga e cultura berbers foguèron enebidas.

Darrièrs eveniments[modificar | modificar la font]

En 1980, se produsiguèron manifestacions en demandant l'oficializacion de la lenga berber, que foguèt nomenat la prima berber (en amazigh, Tafsut Imazighen o simplament Tafsut que vòl dire "prima"). Lo primièr eveniment foguèt lo 10 de març del 1980, quand foguèt enebida una conferéncia de l'intellectuala Mouloud Mammeri a l'universitat Hasnaoua de Tizi-Ouzou. Seguiguèron de manifestacions e, lo 20 d'abril, foguèron de detenguts centenats d'activistas berbers, estudiants, mètges, mèstres, e aiçò provoquèt l'esclatament d'una cauma generala. Las manifestacions contunhèron, mas la repression poguèt amb lo movement; totun, daissèt un sentiment de grand calada entre los amazics, e fòrça de los sieus caps sorgiguèron alavetz; d'organizacions coma l'Agropacion per la Cultura e la Democracia (Rassemblement pour la Culture la te Démocratie, RCD) e lo Movement per l'Autonomia de Cabilia (Mouvement pour la Autonomie de la Kabylie MAK) del cantaire Ferhat Mehenni, nasquèron de las mobilizacions d'aqueles meses.

Bandièra del RCD

Après lo 1992, amb la supression del regim de partit unic, la pseudodemocràcia contunhèt la arabització. Lo 1994–1995, se produsiguèt un boicòt dins las escòlas conegudas coma la cauma de las cartèras d'escòla. En Junh e en julhet del 1998, l'assassinat del cantaire e cap de la consciéncia amaziga Lounès Matoub e la lei qu'obligava a l'usatge de l'arab en totes los camps produsiguèron una agitació que culminèt en abril del 2001 en la nomenada Prima Negra, amb fòrts disturbis e l'emergéncia del movement nomenat Arouch, que restablissiá los conselhs assemblearis tradicionales; l'assassinat del jove cabilenc Masinissa Guermah pels gendarmes algerians foguèt prèste de far degenerar lo movement en violent, mas se poguèt fin finala recondusir amb notablas concessions del govèrn de Abdelaziz Bouteflika.[7] Lo berber es ara lenga nacionala a Algèria (nacionala, mas pas oficiala) e qualques autras peticions mendres s'i son atenguts.

Cabilencs Illustres[modificar | modificar la font]

  • Lounès Matoub (1956-1998), poèta e cantaire (simbòl de resisténcia dels joves cabilencs).
  • Mouloud Mammeri (1917-1989), escrivan.
  • Idir, Cantaire.
  • Fellag, Actor e escrivan.
  • Zinedine Zidane, fotbolaire francés de parents cabilencs.
  • Mouloudji, Cantaire.
  • Edith Piaf, Cantaira francesa de maire cabilenca.
  • Daniel Prevost, actor francés de paire cabilenc.
  • Damatge Boon, humorista francés de paire cabilenc.
  • Isabelle Adjani, actritz de paire cabilenc.
  • Rabah Madjer, Fotbolaire retirat.
  • Yasmine Bleeth, Actritz americana de maire cabilenca.
  • Abu L-Abbas Ahmad ibn Ammar, poèta del sègle xviii.

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Bogia
  2. Bòna o Bône
  3. Abans Philippeville
  4. 1854
  5. Foguèt coneguda coma la Joana d'Arc de la Cabília
  6. N. Panatz
  7. Moriguèron unes 125 manifestants

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

  • Iraten.
  • Banu Ghubrin.