Portal:Astronomia

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Salta a la navegació Salta a la cerca


PORTAU DE L'ASTRONOMIA

L'astronomia es la sciéncia de l'observacion deis astres, que, per mai d'un biais d'observacions, establís l'origina, l'evolucion, lei proprietats fisicas e quimicas deis astres, la mecanica celèsta. Etimologicament, astronomia vòu dire « lei deis astres » (dau grèc αστρονομία = άστρον + νόμος).

L'astronomia es considerada coma la pus anciana dei sciéncias de l'umanitat. Plusors civilizacions despareissudas avián de bònei conoissenças en astronomia (sovent liadas a l'astrologia), que n'atrobam lei marcas de biais variats. Uei encara aquesta sciéncia existís. Encuei s'es popularizada près dau grand public. Un certan nombre d'astronòmes amators juegan un ròtle dins aquesta disciplina, especialament per la descubèrta d'asteroïdes. L'astronomia es una dei rarei sciéncias que leis amators i pòdon encar jugar un ròtle important.

N'aprendre mai sus l'astronomia...

L'observacion dau cèu a travèrs l'istòria

Stonehenge cloudy sunset.jpg

L'observacion dau cèu per leis èssers umans es atestada dempuei la formacion dei premierei civilizacions. Es probablament pus anciana. A l'origina domeni dei dieus, lo cèu foguèt lèu personalizat amb l'aparicion de legendas sus leis objèctes celèsts ò lo dessenh dei premierei constellacions. Puei, l'astronomia venguèt pauc a pauc un objècte d'estudi rigorós, liat au desvolopament dei matematicas. La recèrca dei constellacions menèt pauc a pauc a la cartografia dau cèu. A partir dau sègle XVI, l'invencion dei premiereis instruments astronomics permetèt d'observar d'objèctes invisibles a uelh nus. Uei, la perseguida dau progrès tecnic a permés de veire d'objèctes totjorn mai alunchats dins plusors raionaments diferents. Ansin, sembla desenant possible d'observar de regions distantas de plusors miliards d'ans lutz per veire lei premiereis instants de l'Univèrs.

AristòtelAstronomiaBetheBrahe Fairytale bookmark silver.svgCopernicEinsteinGalileiHerschelHertzsprungHeyHubbleHuygensKeplerLeavittMessierNewtonPtolemèuReberTombaugh

Estelas e galaxias

Carina Nebula by ESO.jpg

L'Univèrs es semenat d'una infinitat d'objèctes astronomics coma leis estelas, lei nebulosas ò lei galaxias. La talha e la natura d'aqueleis objèctes son fòrça variablas. Son origina, son estructura e son evolucion presentan tanben de diferéncias fòrça importantas. L'estudi e la descripcion d'aqueleis objèctes es donc un element major dei sciéncias fondamentalas modèrnas car permèton sovent de precisar lo modèl de l'Univèrs. Aquò a permés de definir mai d'un objècte e de desvolopar una classificacion complèxa anant dei gropaments massís d'estelas (lei galaxias) ais objèctes rocassós pus pichons d'un sistèma estellar. Pasmens, la perseguida de l'exploracion de l'Univèrs permet regularament d'apondre d'entitats novèlas a aquela lista.

Amàs de galaxiasAmàs d'estelasAmàs dubèrtAmàs globularAssociacion estellaraAsteroïdeCometaDiagrama Hertzsprung-RussellEstelaEstela binàriaEstela variablaGalaxia Fairytale bookmark gold.pngGalaxia activaGalaxia de SeyfertGalaxia ellipticaGalaxia espiralaGalaxia irregularaGalaxia lenticularaGalaxia nanaGiganta gasosaGiganta rojaNana blancaNana brunaNana rojaNebulosaNebulosa planetàriaNebulosa sornaPlanetaPlaneta nanaPlaneta telluricaProtoestelaPulsarQuasarRadiogalaxiaSistèma planetariSupergigantaSupernovaTrauc negre Fairytale bookmark silver.svg

Instruments e tecnicas d'observacion

Searching the night sky.jpg

Lo cèu ofrís un espectacle que cada persona pòu apreciar a uelh nud ò amb un instrument astronomic. Inventada au sègle XVI, la luneta astronomica foguèt lo premier instrument inventat per l'observacion deis astres. Uei, es encara sovent lo premier instrument crompat per un astronòm amator. Generalament pus poderós, lo telescòpi foguèt imaginat durant la segonda mitat dau sègle XVI. Pus simple a fabricar, es l'instrument deis amators confiermats e dei scientifics. Pasmens, l'observacion dau cèu a tanben integrat d'autrei tecnologias. Ansin, la fotografia foguèt rapidament adoptada per leis astronòms. Puei, venguèt l'idèa d'observar lo cèu dins d'autrei raionaments que lo visible. Aquò entraïnèt de domenis importants de l'astronomia modèrna, coma la radioastronomia ò l'astronomia infraroja, que son capables de provesir d'imatges de fenomèns invisibles dins lo raionament visible. Enfin, dempuei la fin dau sègle XX, se fau nòtar l'integracion creissenta dei tecnologias de l'informacion per guidar leis instruments ò tractar leis imatges.

AstrofotografiaLuna astronomicaMagnitud absoludaMagnitud aparentaObservatòriRadioastronomiaTelescòpiTelescòpi espaciauSonda espacialaUelh

Comprendre lo cèu

Polarlicht 2.jpg

Aperaquí 8 500 estelas pòdon èsser vistas dins lo cèu nuechenc a uelh nud. Amb un instrument de febla poissança, aqueu nombre pòu rapidament agantar de miliers. Comprendre lo cèu necessitèt donc rapidament un trabalh d'organizacion. Aquò menèt a l'establiment dei constellacions e de cartas estellaras. En parallèl, foguèt necessari de tenir còmpte de la rotacion de la Tèrra e de l'alternància dei sasons. Puei, la descubèrta d'objèctes novèus gràcias a l'aumentacion de la poissança deis instruments demandèt de crear d'otís pus complèxs. Apareguèron ansin lei catalògs d'astres e divèrsei sistèmas de classificacion deis estelas. Enfin, lo progrès dei sciéncias foguèt tanben liat a l'observacion de certanei fenomèns coma leis eclipsis ò l'aparicion dei meteorits

Ascension drechaCalendierCarta estellaraCatalòg MessierCatalòg NGCConstellacionDeclinasonEclipsiEclipticaEqüator celèstEquinòcciEsfèra celèstaMeteoritNadirOrizontSasonSistèma de coordenadas celèstasSolsticiZenit (astronomia)Zodiac

Lo Sistèma Solar

Solar sys.jpg

Eissit de la formacion dau Soleu, lo Sistèma Solar se formèt i a 4,6 miliards d'ans a partir de l'afondrament d'un nivól de gas e de poussa. Lo Soleu, la Luna, lei planetas interioras, lei doas gigantas gasosas e certanei cometas son coneguts dempuei la Preïstòria. Lo desvolopament deis instruments astronomics e dei sondas espacialas a permés de descubrir fòrça autreis objèctes coma lei satellits naturaus deis autrei planetas ò leis asteroïdes. A tanben ofrit la possibilitat d'explorar aqueleis objèctes. Uei, leis astronòms an donc un imatge relativament precís dau Sistèma Solar. Pasmens, demòran encara fòrça regions d'explorar, especialament dins lei zònas alunchadas situadas en delà de l'orbita de Neptun (planeta).

Estela :
Soleu
Planetas e satellits principaus :
MercuriVènus Fairytale bookmark silver.svgTèrra (Luna Fairytale bookmark silver.svg) – Mart (Deimos, Fòbos) – Jupitèr Fairytale bookmark silver.svg (Io, EuròpaGanimèdesCallisto) – Saturne (Titan, Encelada), Uranus Fairytale bookmark gold.png (Titània) – Neptun Fairytale bookmark gold.png (Triton)
Planetas nanas :
CeresPluton (Caront) – HaumeaMakemakeÈris
Grops d'asteroïdes e d'objèctes menors :
AsteroïdeCometaCencha principalaTroiansCencha de KuiperNívol d'Oort
Asteroïdes principaus :
AquilesHygieaLutèciaJunonPallasQuironVesta
Cometas :
Hale-BoppHalley

Explorar l'Univèrs

Sellers translating along truss during EVA-3 on STS-121.jpg

Aparegut i a aperaquí 13,6 miliards d'ans dins de circonstàncias encara mau compresas, l'Univèrs es un centre d'atraccion per mai d'un èsser uman. Dempuei l'Antiquitat, lo desvolopament dei tecnicas d'observacion a permés d'i descubrir fòrça causas novèlas. Pasmens, plusors questions importantas son encara sensa respònsa coma l'origina de l'Univèrs, son evolucion e sa fin. La question de l'existéncia d'autrei formas de vida es tanben un objècte de curiorisat de l'umanitat dempuei de sègles. Ansin, l'exploracion de l'Univèrs demòra un motor centrau dau progrès tecnic e scientific gràcias ai descubèrtas realizadas.

AstrobiologiaBig BangCosmologiaExoplanetaRaionament fossilTemps de l'UnivèrsUnivèrsUnivèrs ObservableVida extraterrèstraVòl espaciauVuege