Istòria de l'electricitat

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Sauter à la navigation Sauter à la recherche
Aqueste modèl es pertinent ? Clicatz per ne veire d'autres.
L’ortografia o la gramatica d'aqueste article es de verificar.
Un tròç d'ambre que Tales de Milet faguèt servir dins la siá experimentacion de l'efècte triboelectric. Lo nom en grèc d'aqueste material (ελεκτρον, elektron) s'utilizèt per nomenar lo fenomèn e la sciéncia qu'o estúdia, tre lo libre De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magne Magnete Tellure, de William Gilbert (1600).
Gravadura mostrant la teoria del galvanisme segon las experiéncias de Luigi Galvani. De viribus electricitatis in motu musculari commentarius, 1792.

L'istòria de l'electricitat fa referéncia a l'estudi e a l'emplec uman de l'electricitat, a la descobèrta de las siás leis coma fenomèn fisic e a l'invencion d'artefactes per lo sieu emplec practic.

Lo fenomèn en se, fòra de la siá relacion amb l'observaire uman, a pas d'istòria; e se la se considera coma part de l'istòria naturala, n'auriá tant coma lo temps, l'espaci, la matèria e l'energia. Coma s'apèla tanben electricitat la branca de la sciéncia qu'estúdia lo fenomèn e la branca de la tecnologia qu'o aplica, l'istòria de l'electricitat es la branca de l'istòria de la sciéncia e de l'istòria de la tecnologia que s'ocupa de la siá aparicion e evolucion.

Òm de las siás hitas inicialas pòt se plaçar cap a l'an 600 a. C., Quand lo filosòf grèc Tales de Mileto observèt qu'en fregant un tròç d'ambre amb una lana o de pèl, s'obtenián de pichonas cargas (efècte triboelectric) qu'atrasián de pichones objèctes, e en fregant podiá longtemps causar l'aparicion d'una chispa. Près de l'anciana vila grèga de Magnesia se trobavan las aperadas pèiras de Magnesia, qu'inclusián magnetita. Los ancians grècs observèron que los tròces d'aqueste material s'atrasián entre se, e tanben a de pichones objèctes de fèrre. Los mots magneto (equivalent en espanhòl a imán) e magnetisme derivan d'aqueste toponim.

L'electricitat evolucionèt istoricament dempuèi la simpla percepcion del fenomèn, a lo sieu tractament scientific, que se fariá pas sistematic fins al sègle XVIII. S'enregistrèron al cors de l'Edat Anciana e Mièja d'autras observacions isoladas e de simplas especulacions, aital coma d'intuicions medicalas (emplec de peisses electrics en de malautiás coma la gota e lo dolor de cap) referidas per d'autors coma Plinio lo Vièlh e Escribonio Long, o d'objèctes arqueologics d'interpretacion discutibla, coma la Batariá de Bagdad, un objècte trobat en Iraq en 1938, datat a l'entorn de 250 a.[1][2] C., Que se sembla a una cellula electroquímica. Se son pas trobats de documents que fagan evident la siá utilizacion, e mai se i a d'autras descripcions anacrónicas de dispositius electrics en de murs egipcianes e d'escrits ancians.

Aquestas especulacions e de registres fragmentarios son lo tractament gaireben exclusiu (amb la notabla excepcion de l'emplec del magnetisme per la brújula) qu'i a dempuèi l'Antiquitat fins a la Revolucion scientifica del sègle XVII; e mai se encara alavetz passa a èsser pauc mai qu'un espectacle per exibir en los salons. Las primièras aportacions que pòdon s'entendre coma d'aproximacions successivas al fenomèn electric foguèron realizadas per d'investigadors sistematics coma William Gilbert, Otto von Guericke, Du Fay, Pieter van Musschenbroek (botelha de Leyden) o William Watson. Las observacions somesas a metòde scientific començan a donar los sieus fruchs amb Luigi Galvani, Alessandro Volta, Charles-Augustin de Coulomb o Benjamin Franklin, proseguidas a de començaments del sègle XIX per André-Marie Ampère, Michael Faraday o Georg Ohm. Los noms d'aquestes pionièrs feniguèron en cristianant las unitats uèi utilizadas en la mesura de las distintas de magnituds del fenomèn. La compreneson finala de l'electricitat s'atenguèt recentament amb la siá unificacion amb lo magnetisme en un unic fenomèn electromagnetic descrich per las ecuaciones de Maxwell (1861-1865).

Lo telegraf electric (Samuel Morse, 1833, precedit per Gauss e Weber, 1822) pòt se considerar coma la primièra granda aplicacion en lo camp de las telecomunicacions, mas serà pas en la primièra revolucion industriala, mas tre la cambra finala del sègle XIX quand las aplicacions economicas de l'electricitat la convertiràn en una de las fòrças motrices de la segonda revolucion industriala. Mai que de grandes teorics coma Lord Kelvin, anèt lo moment d'enginhèrs, coma Zénobe Gramme, Nikola Tesla, Frank Sprague, George Westinghouse, Ernst Werner von Siemens, Alexander Graham Bell e sustot Thomas Alva Edison e la siá revolucionària manièra d'entendre la relacion entre investigacion scientifica-tecnica e mercat capitalista. Los successius cambiaments de paradigma de la primièra mitat del sègle XX (relativista e cuántico) estudiaràn la foncion de l'electricitat en una nòva dimension: atomica e subatómica.

Multiplicador De tension Cockcroft-Walton utilizat en un accelerator de particulas de 1937, qu'atenhiá un milion de voltios.

La electrificacion foguèt non solament un procès tecnic, mas un veritable cambiament social d'implicacions extraordinàrias, en començant pel alumbrado e en seguint per tota mena de de procèsses industriales (motor electric, metalurgia, refrigeración...) E de comunicacions (telefonia, ràdio). Lenin, pendent la Revolucion bolchevique, definiguèt lo socialisme coma la soma de la electrificacion e lo poder dels soviets, mas anèt sustot la societat de consum que nasquèt dins los païses capitalistas, era quau dependèt en màger mesura de l'utilizacion domestica de l'electricitat en los electrodomestics, e anèt dins aquestes païses a on la retroalimentacion entre sciéncia, tecnologia e societat desvolopèt las complèxas estructuras que permetèron los actuals sistèmas d'I+D e I+D+I, en que l'iniciativa publica e privada se interpenetran, e las figuras individualas se difuminan en las equipas d'investigacion.[3]

L'energia electrica es essenciala per la societat de l'informacion de la tresena revolucion industriala que se produsís dempuèi la segonda mitat del sègle XX (transistor, television, computación, robótica, internet...). Pòt unicament se li comparar en importància la motorizacion depenenta del petròli (qu'es tanben largament utilizat, coma los autres combustibles de fossils, en la generacion d'electricitat). Ambedós procèsses exigiguèron de quantitats cada còp màgers d'energia, çò qu'es dins l'origina de la crisi energetica e mieiambientala e de la recèrca de nòvas fonts d'energia, la majoritat amb immediata utilizacion electrica (energia nucleara e d'energias alternativas, donadas las limitacions de la tradicionala hidroelectricitat). Los problèmas qu'a l'electricitat per la siá almacenamiento e transpòrt a de longas distàncias, e per l'autonomia dels aparelhs mobils, son de rèptes tecnics encara pas resolguts de forma pro eficaça.

L'impacte cultural de çò que Marshall McLuhan aperèt Edat de l'Electricitat, que seguiriá a l'Edat de la Mecanizacion (per comparason a cossí l'Edat dels Metals seguiguèt a l'Edat de Pèira), radica en la nauta velocitat de propagación de la radiación electromagnetica (300 000 km/s) que fa que se percépia de forma gaireben instantánea. Aqueste fach compòrta de possibilitats abans inimaginablas, coma la simultaneitat e la division de cada procès en una sequéncia. S'impausèt un cambiament cultural que proviege de l'enfoque en de "segments especializats d'atencion" (l'adopcion d'una perspectiva particulara) e l'idèa de la "consciéncia sensitiva instantánea de la totalitat", una atencion al "camp total", un "sens de l'estructura totala". Se faguèt evident e prevalente lo sens de "forma e foncion coma una unitat", una "idèa integrala de l'estructura e configuracion". Aquestas nòvas concepcions mentalas aguèron grand impacte en tota mena de de contorns scientifics, educatius e quitament artistics (per exemple, lo cubismo). En lo contorn de çò d'espacial e politic, "l'electricitat pas centraliza, mas que descentraliza... Del temps que lo camin de fèrre requerís un espaci politic unifòrme, l'avion e la ràdio permeton la màger discontinuitat e diversitat en l'organizacion espaciala".[4]

Somari

Sègle XVII[modificar | modificar la font]

La Revolucion scientifica que se produsissiá dempuèi Copérnico en l'astronomia e Galileu en la fisica va pas trobar d'aplicacions fòrça primairencas al camp de l'electricitat, en se limitant l'activitat dels paucs autors que tractan envolopa ela a la recopilación baconiana de donadas experimentalas, que per lo moment atenhon pas a indusir de modèls explicatius tanben en l'èra de l'electricitat se produsiguèron de grands cambiaments importants.

William Gilbert: materials electrics e materiales aneléctricos (1600)[modificar | modificar la font]

William Gilbert

Lo scientific anglés William Gilbert (1544-1603) publiquèt lo sieu libre De Magnete, en a on utiliza lo mot latin electricus, derivada del grèc elektron, que significa ámbar, per descriure los fenomèns descobèrts pels grècs.[5] Prèviament, l'italian Gerolamo Cardano aviá ja distinguit, benlèu pel primièr còp, entre las fòrças magneticas e las electricas (De Subtilitate 1550). Gilbert Establiguèt las diferéncias entre ambedós fenomèns a raïtz de que la reina Isabel I d'Anglatèrra li ordenès estudiar los imanes per melhorar la exactitud de las brújulas usadas en la navegacion, en atenhent amb aqueste trabalh la basa principala per la definicion dels fondaments de la electrostatica e magnetisme. A travèrs de las siás experiéncias classifiquèt los materials en electrics (de menaires) e aneléctricos (aislantes) e inventèt lo primièr electroscòpi. Descobriguèt la imantación per influéncia, e observèt que la imantación del fèrre se pèrd quand se calfa al roge. Estudièt la inclinación d'una agulha magnetica en conclusent que la Tèrra se compòrta coma un grand asimant. Lo Gilbert es l'unitat de mesura de la fòrça magnetomotriz.[6]

Otto von Guericke: Las cargas electricas (1660)[modificar | modificar la font]

Otto von Guericke

Las investigacions de Gilbert foguèron contunhadas pel fisic alemand Otto von Guericke (1602-1686). En las investigacions que realizèt envolopa electrostatica observèt que se produsissiá una repulsión entre de còsses electrizados après d'èsser estat atraches. Inventèt la primièra maquina electrostatica e traguèt chispas d'un glòb fach de azufre, çò cual li amièc a especular sobre la natura electrica dels lamps. Foguèt la primièra persona qu'estudièt la luminiscencia.[7]

Sègle XVIII: la Revolucion industriala[modificar | modificar la font]

La crisi de la consciéncia europèa renauís lo panorama intellectual de fins del sègle XVII a principis del sègle XVIII e dobrís las pòrtas dins lo cridat Sègle dels lums o de l'Illustracion. Institucions scientificas de nòu cuño, coma la Royal Academy anglesa, e l'esperit critic que los enciclopedistas franceses estendon per tot lo continent, convivon amb l'inici de la Revolucion industriala. Pas obstante, la retroalimentacion entre sciéncia, tecnologia e societat, encara pas s'èra produsit. Escarte del pararrayos, cap de las innovacions tecnicas del sègle li calguèt veire amb las investigacions scientificas sobre l'electricitat, fach qu'es pas exclusiu d'aqueste camp: la meteissa maquina de vapor precediguèt en cent ans a la definicion de la termodinámica per Sadi Carnot.[8]

Stephen Gray: los efluvios (1729)[modificar | modificar la font]

Lo fisic anglés Stephen Gray (1666-1736) estudièt principalament la conductivitat electrica dels còsses e, après fòrça experiéncias, anèt lo primièr en 1729 en transmetre electricitat a travèrs d'un menaire. En las siás experiéncias descobriguèt que per que l'electricitat, o los "efluvios" o "vertut electrica", coma el la cridèt, poguèsse circulara pel menaire, aqueste li caliá èsser isolat de tèrra. Estudièt posteriorament d'autras formas de transmission e, amassa amb la scientifica G. Wheler E J. Godfrey, Classifiquèt los materials en de menaires e aislantes de l'electricitat.

Charles François de Cisternay Du Fay: carga vítrea e carga resinosa (1733)[modificar | modificar la font]

Charles François du Fay

Lo scientific francés Charles François de Cisternay Du Fay (1698-1739) al s'assabentar dels trabalhs de Stephen Gray, consacrèt la siá vida a l'estudi dels fenomèns electrics. Du Fay, Entre d'autres fòrça experiéncias, observèt qu'una lámina d'aur èra totjorn repelida per una barra de veire electrificada. Publiquèt los sieus trabalhs en 1733 en essent lo primièr en identificar l'existéncia de dos tipes de cargas electricas (aperadas uèi lo jorn positiva e negativa), qu'el aperèt carga vítrea e carga resinosa, a causa de que ambedoas se manifestavan d'una forma al fregar, amb un liròt de seda, lo veire (carga positiva) e de forma distinta al fregar, amb una pèl, qualques substàncias resinosas coma lo ámbar o la goma (carga negativa).

Pieter Van Musschenbroek: la botelha de Leyden (1745)[modificar | modificar la font]

Pieter Van Musschenbroek

Lo fisic olandés Pieter li van a el Musschenbroek (1692-1761), que trabalhava en l'Universitat de Leiden, efectuèc una experiéncia per verificar s'una botelha plea d'aiga podiá conservar de cargas electricas. Aquesta botelha consistissiá en un recipient amb un tapón que se li travèrsa una varilla metallica immergida en lo liquid. La varilla a una forma de gancho en la part superiora que se li apròpa un menaire cargat electricament. Pendent l'experiéncia un assistent li separèt a el lo menaire e recebèt una fòrta descarga al aproximar la siá man a la varilla, deguda a l'electricitat estatica que s'aviá almacenado en la botelha. D'aquesta manièra foguèt descobèrta la botelha de Leyden e la basa dels actuales condensadores electrics, cridats incorrectament capacitores per anglicisme.[9]

William Watson: lo corrent electric (1747)[modificar | modificar la font]

William Watson

Sir William Watson (1715-1787), mètge e fisic anglés, estudièt los fenomèns electrics. Realizèt de reformas en la botelha de Leyden agregándole una cobertura de metal, en descobrint que d'aquesta forma s'incrementava la descarga electrica. En 1747 demostrèt qu'una descarga d'electricitat estatica es un corrent electric. Foguèt lo primièr en estudiar la propagación de corrents en de gases enrarecidos.[10]

Benjamin Franklin: lo pararrayos (1752)[modificar | modificar la font]

1752 Lo polifacético nòrd-american Benjamin Franklin (1706-1790) investiguèt los fenomèns electrics naturals. Es particularament famós la siá experiéncia que, en fasent volar òm cometa en el pendent una tempèsta, demostrèt que los rais èran de descargas electricas de tipe electrostatic. Coma consequéncia d'aquestas experimentacions inventèt lo pararrayos. Formulèt tanben una teoria que l'electricitat èra segon el un fluid unic existent en tota matèria e qualifiquèt a las substàncias en electricament positivas e electricament negativas, cossent damb l'excès o defècte d'aqueste fluido.[11]

Charles-Augustin de Coulomb: fòrça entre doas cargas (1777)[modificar | modificar la font]

Lo fisic e enginhèr francés Charles-Augustin de Coulomb (1736 - 1806) foguèt lo primièr en establir las leis quantitativas de la electrostatica, en mai de realizar fòrça investigacions sobratz magnetisme, rozamiento e electricitat. Las siás investigacions scientificas son apletadas en sèt memòrias, qu'expausa en el teoricament los fondaments del magnetisme e de l’electrostatica. En 1777 inventèt la balança de torsión per mesurar la fòrça d'atraccion o repulsión qu'exercisson entre òc doas cargas electricas e establiguèt la foncion que liga aquesta fòrça amb la distància. Amb aquesta invencion, culminat en 1785, Coulomb poguèt establir l'expression de la fòrça entre doas cargas electricas q e Q en foncion de la distància d que las separa, a l'ora d'ara coneguda coma Lei de Coulomb: F = k (q Q) / d2. Coulomb Estudièt tanben l'electrizacion per fretament e la polarizacion e introdusiguèt lo concèpte per ara magnetic. Lo Coulomb (simbòl C), castellanizado a Culombio, es l'unitat del SE per la mesura de la quantitat de carga electrica.[12]

Luigi Galvani: l'impuls nerviós (1780)[modificar | modificar la font]

Lo mètge e fisic italian Luigi Galvani (1737-1798) se faguèt famós per las siás investigacions sobratz los efèctes de l'electricitat en los músculos dels animals. Mentre disecaba una granhota trobèt accidentalment que las siás anedas se contractavan al las tocar amb un objècte cargat d'electricitat. Per aiçò se li considèra lo iniciador dels estudis del papièr qu'exercís l'electricitat en lo foncionament dels organismes d'animals. De las siás discussions amb un autre granda scientific italian de la siá epòca, Alessandro Volta, sobratz la natura dels fenomèns observats, sorgiguèt lo bastiment de la primièra pila, o aparelh per produsir corrent electric continu, cridada pila de Volta. Lo nom de Luigi Galvani seguís uèi associat amb l'electricitat a travèrs de de tèrmes coma galvanisme e galvanizacion. Los sieus estudis preludiaron una sciéncia que sorgiriá fòrça après: la neurofisiología, estudi del foncionament del sistèma nerviós que se basa en el la neurología.[13]

Alessandro Volta: La pila de Volta (1800)[modificar | modificar la font]

Lo fisic italian Alessandro Volta (1745-1827) inventa la pila, precursora de la batariá electrica. Amb un apilamiento de discs de zinc e coeire, separats per de discs de carton humedecidos amb un electrólito, e jonhuts en los sieus extrèmes per un circuit exterior, Volta atenguèt, pel primièr còp, produsir corrent electric continu a volontat.[14] Consacrèt la màger part de la siá vida a l'estudi dels fenomèns electrics, inventèt lo electrómetro e lo eudiómetro e escriguèt nombroses tractats scientifics. Per lo sieu trabalh en lo camp de l'electricitat, Napoleon li nomenèt comte en 1801. L'unitat de tension electrica o fòrça electromotriz, lo Volt (simbòl V), castellanizado coma Voltio, recebèt aqueste nom en lo sieu onor.[14]

Principis del sègle XIX: lo temps dels teorics[modificar | modificar la font]

L'intencion de la sciéncia optimista sorgida de l'Illustracion èra la compreneson totala de la realitat. En lo contorn de l'electricitat lo clau seriá descriure aquestas fòrças a distància coma en las ecuaciones de la mecanica newtoniana. Mas la realitat èra fòrça mai complèxa coma per donar facil compliment dins aqueste programa. La capacitat de desviar d'agulhas imantadas, descobèrta per Oersted (1820), e l'induccion electromagnetica descobèrta per Faraday (1821), acabèron per interrelacionar l'electricitat amb lo magnetisme e los movements mecanics. La teoria complèta del camp electromagnetic li calguèt esperar a Maxwell, e quitament alavetz (1864), al se verificar qu'una de las constantas qu'apareissián en la siá teoria aviá la meteissa valor que la velocitat del lum, s'apuntèt lo besonh d'englobar tanben la óptica en lo electromagnetisme.[15]

Lo Romantisme, amb lo sieu gost per çò tétrico e la siá mesfisança en la rason, apondèt un costat escur a la consideracion de l'electricitat, que excitaba l'imaginacion de la forma mai morbosa: lo domeni uman de tala fòrça de la natura li poneriá al nivèl creador que fins a alavetz sonque s'imaginava a posita d'èssers divines? Amb de cadavres e electricitat Mary Wollstonecraft Shelley compausèt la trama de Frankenstein o lo modèrn Prometeo (1818), roman precursora tant del genre de terror coma de la sciéncia ficcion.

Humphry Davy: l'electrolisi (1807) e l'arc electric (1808)[modificar | modificar la font]

1807 Sir Humphry Davy (1778-1829). Quimic britanic. Se li considèra lo fondador de la electroquímica, amassa amb Volta e Faraday. Davy Contribuiguèt a identificar experimentalament pel primièr còp de divèrses elements quimics mejançant l'electrolisi e estudièt l'energia implicada en lo procès. Entre 1806 e 1808 publica lo resultat de las siás investigacions sobratz l'electrolisi, a on atenh la separacion del magnesio, bario, estroncio, calcio, sodio, potasio e boro. En 1807 fabrica una pila amb mai de 2000 placas doblas que descobrís amb el lo cloro e demòstra que se tracta d'un element quimic, en li donant aqueste nom a causa de la siá color jauna verdoso. Al bòrd de W.T. Brande Atenh isolar al litio de las siás sals mejançant electrólisis del óxido de litio (1818). Foguèt cap e mentor de Michael Faraday. Creèc en mai una lutz de seguretat per las minas qu'amie lo sieu nom (1815) e foguèt cabecièr en lo contraròtle de la Corrosion mejançant la proteccion catódica. En 1805 li foguèt concedida la Medalha Copley.[16]

Hans Christian Ørsted: lo electromagnetisme (1819)[modificar | modificar la font]

Lo fisic e quimic danés Hans Christian Ørsted (1777-1851) foguèt un grand estudiós del electromagnetisme. En 1813 predijo l'existéncia dels fenomèns electromagnetics e en 1819 atenguèt demostrar la siá teoria empiricament al descobrir, amassa amb Ampère, qu'una agulha imantada se desvie a l'èsser plaçada en direccion perpendicular a un menaire que circula per el un corrent electric. Aquesta descobèrta foguèt cruciala en lo desvolopament de l'electricitat, doncas que ponèt en evidéncia la relacion existenta entre l'electricitat e lo magnetisme. En aumenatge a las siás contribucions s'aperèt Oersted (simbòl Oe) a l'unitat d'intensitat de camp magnetic en lo sistèma Gauss. Se crei que foguèt tanben lo primièr en isolar lo aluminio, per electrólisis, en 1825. En 1844 publiquèt lo sieu Manual de Fisica Mecanica.[17]

Thomas Johann Seebeck: la termoelectricitat (1821)[modificar | modificar la font]

Thomas Johann Seebeck

Lo mètge e investigador fisic natural d'Estònia, Thomas Johann Seebeck (1770-1831) descobriguèt l'efècte termoelectric. En 1806 descobriguèt tanben los efèctes de radiación visible e invisible sobratz de substàncias quimicas coma lo clorur d'argent. En 1808, obtenguèt la primièra combinacion quimica de amoníaco amb oxid mercuric. A principis de 1820, Seebeck realizèt de variadas experiéncias en la recèrca d'una relacion entre l'electricitat e calor. En 1821, soldando dos alambres de metals desparièrs (Coire e Bismut) en un laç, descobriguèt accidentalment qu'al calfar òm a nauta temperatura e mentre l'autre se manteniá a bassa temperatura, se produsissiá un camp magnetic. Seebeck Creguèt pas, o divulguèt pas qu'un corrent electric èra generat quand la calor s'aplicava a la soldadura dels dos de metals. Per contra, utilizèt lo tèrme termomagnetisme per se far referéncia a la siá descobèrta. Se o coneis a l'ora d'ara coma efècte Peltier-Seebeck o efècte termoeléctrico e es la basa del foncionament dels termopares.[18]

André-Marie Ampère: Lo solenoide (1822)[modificar | modificar la font]

Lo fisic e matematic francés André-Marie Ampère (1775-1836) es considerat coma òm dels descubridores del electromagnetisme. Es conegut per las siás importantas aportacions a l'estudi del corrent electric e lo magnetisme que constituiguèron, amassa amb los trabalhs del danés Hans Chistian Oesterd, lo desvolopament del electromagnetisme. Las siás teorias e d'interpretacions sobratz la relacion entre electricitat e magnetisme se publiquèron en 1822, en la siá Colleccion d'observacions sobratz electrodinámica e en 1826, en la siá Teoria dels fenomèns electrodinámicos. Ampère Descobriguèt las leis que determinan lo desvii d'una agulha magnetica per un corrent electric, çò que faguèt possible lo foncionament dels actuales aparelhs de mesura. Descobriguèt las accions mutuaus entre de corrents electrics, al demostrar que dos menaires paralleles que circula per el un corrent en lo meteis sens, s'atrason, del temps que cnjse los senses del corrent son opausats, se repelen. L'unitat d'intensitat de corrent electric, lo Ampère (simbòl A), castellanizada coma Amperio, recep aqueste nom en lo sieu onor.[19]

William Sturgeon: lo electroimán (1825), lo conmutador (1832) e lo galvanómetro (1836)[modificar | modificar la font]

William Sturgeon

Lo fisic britanic William Sturgeon (1783-1850) inventèt en 1825 lo primièr electroimán. Èra un tròç de fèrre amb forma de herradura endrabat per una bobina enrollada sobre el meteis. Sturgeon Demostrèt la siá poténcia en levant 4 kg amb un tròç de fèrre de 200 g endrabada en de cables que faguèt per el circulara lo corrent d'una batariá. Sturgeon Podiá regular lo sieu electroimán, çò que supausèt lo principi de l'emplec de l'energia electrica en de maquinas utilas e controlables, en establint los fondaments per las comunicacions electronicas a granda escala. Aqueste dispositiu condusiguèt a l'invencion del telegraf, lo motor electric e fòrça autres dispositius que foguèron basa de la tecnologia modèrna. En 1832 inventèt lo conmutador per de motors electrics e en 1836 inventèt lo primièr galvanómetro de bobina giratoria.[20]

Georg Simon Ohm: la lei de Ohm (1827)[modificar | modificar la font]

Georg Simon Ohm (1789-1854) foguèt un fisic e matematic alemand qu'estudièt la relacion entre lo voltatge V aplicat a una resisténcia R e l'intensitat de corrent I que circula per ela. En 1827 formulèt la lei qu'amie lo sieu nom (la lei de Ohm), cuya expression matematica es V = I · R. S'interessèt tanben per l'acostica, la polarizacion de las pilas e las interferéncias luminosas. En lo sieu onor s'es cristianat a l'unitat de resisténcia electrica amb lo nom de Ohm (simbòl Ω), castellanizado a Ohmio.[21]

Joseph Henry: induccion electromagnetica (1830)[modificar | modificar la font]

Joseph Henry

Lo nòrd-american Joseph Henry (1797-1878) foguèt un fisic qu'investiguèt lo electromagnetisme e las siás aplicacions en electroimanes e relés. Descobriguèt l'induccion electromagnetica, simultánea e independentament de Faraday, quand observèt qu'un camp magnetic variable pòt indusir una fòrça electromotriz en un circuit barrat. En la siá version mai simpla, l'experiéncia de Henry consistís en desplaçar un segment de menaire perpendicularmente a un camp magnetic, çò que produsís una diferéncia de potenciala entre los sieus extrèmes. Aquesta fòrça electromotriz indusida s'explica per la fòrça de Lorentz qu'exercís lo camp magnetic envolopa los electrons liures del menaire. En lo sieu onor s'aperèt Henry (simbòl H) a l'unitat de inductancia, castellanizada coma Henrio.[22]

Johann Carl Friedrich Gauss: Teorema De Gauss de la electrostatica[modificar | modificar la font]

1832-1835. Lo matematic, astrónomo e fisic alemand Johann Carl Friedrich Gauss (1777-1855), faguèt d'importantas contribucions en de camps coma la teoria de nombres, l'analisi matematica, la geometría diferenciala, la geodesia, l'electricitat, lo magnetisme e la óptica. Considerat òm dels matematics de màger e mai duradera influéncia, se comptèt entre los primièrs en estendre lo concèpte de divisibilitat a de conjonchs desparièrs dels numéricos. En 1831 s'associèt al fisic Wilhelm Weber pendent sièis fructíferos d'ans qu'investiguèron pendent el d'importants problèmas coma las Leis de Kirchhoff e del magnetisme, en bastint un primitiu telegraf electric. La siá contribucion mai importanta a l'elctricitat es l'aperada Lei de Gauss, que liga la carga electrica q contenuda en un volum V amb lo flux del camp electric E


{\displaystyle {\vec {E}}}

envolopa la barrada superfícia S que barra lo volum V, cuya expression matematica es:



En lo sieu onor se donèt lo nom de Gauss (simbòl G) a l'unitat d'intensitat de camp magnetic del Sistèma Cegesimal d'Unitats (CGS). La siá relacion amb la correspondenta unitat del Sistèma Internacional d'Unitats (SE), lo Tesla (simbòl T), es 1 G = 10-4 T.[23]

Michael Faraday: induccion (1831), generador (1831-1832), de leis e gàbia de Faraday[modificar | modificar la font]

Lo fisic e quimic anglés Michael Faraday (1791-1867), discipol de Humphry Davy, es conegut principalament per la siá descobèrta de l'induccion electromagnetica, qu'a permés lo bastiment de generadors e motors electrics, e de las leis de l’electrolisi per çò qu'es considerat coma lo veritable fondador del electromagnetisme e de l'electrodomestica. En 1831 trazó lo camp magnetic a l'entorn d'un menaire que circula per el un corrent electric, ja descobèrt per Oersted, e aqueste meteis an descobriguèt l'induccion electromagnetica, demostrèt l'induccion d'un corrent electric per d'autra, e introdusiguèt lo concèpte de linhas de fòrça per representar los camps magnetics. Pendent aqueste meteis periòde, investiguèt sobre l'electrolisi e descobriguèt las doas de leis fondamentalas qu'amien lo sieu nom: 1ª). La massa de substància liberada en una electrolisi es dirèctament proporcionala a la quantitat d'electricitat qu'es passat a travèrs del electrólito [massa = equivalenta electroquimic, per l'intensitat e pel temps (m = c I t)]; 2ª) Las massas de distintas substància liberada per la meteissa quantitat d'electricitat son dirèctament proporcionalas als sieus peses equivalents. Amb las siás investigacions se donèt un pas fondamental en lo desvolopament de l'electricitat a l'establir que lo magnetisme produsís electricitat a travèrs del movement. En lo sieu onor s'aperèt Farad (simbòl F), castellanizado coma Farad, a l'unitat de capacitat del SE d'unitats. Lo Farad se definís coma la capacitat d'un condensador tal que quand la siá carga es un Culombio, aquerís una diferéncia de potenciala electrostatic d'un voltio.[24]

Heinrich Friedrich Lenz: Lei de Lenz (1834)[modificar | modificar la font]

Heinrich Lenz

Lo fisic estonio Heinrich Friedrich Lenz (1804-1865) formulèt en 1834 la lei de l'oposicion dels corrents indusits, coneguda coma Lei de Lenz, cuyo enunciado es lo seguent: Lo sens dels corrents, o fòrça electromotriz indusida, es tala que s'opausa totjorn a la variacion del flux que la produsís. Realizèt tanben d'investigacions significativas sobre la conductivitat dels còsses, en relacion amb la siá temperatura, en descobrint en 1843 la relacion entre ambedoas; çò que foguèt après ampliat e desvolopat per James Prescott Joule, per çò que passariá a se sonar Lei de Joule.[25]

Jean Peltier: efècte Peltier (1834), induccion electrostatica (1840)[modificar | modificar la font]

Jean Peltier

Jean Peltier (1785-1845) descobriguèt l'efècte Peltier en 1834 e definiguèt l'induccion electrostatica en 1840.

Samuel Morse: telegraf (1833-1837)[modificar | modificar la font]

Morse Amb un prototipe de la siá invencion

Lo inventor nòrd-american Samuel Finley Breese Morse (1791-1872) es principalament conegut per l'invencion del telegraf electric e l'invencion del còdi Morse. Lo 6 de genièr de 1833, Morse realizèt la siá primièra demostracion publica amb la siá telegraf mecanic optic e efectuèc amb capitada las primièras pròvas en febrièr de 1837 en un concors convocat pel Congrès dels Estats Units. Inventèt tanben un alfabet, que representa las letras e de nombres per una seria de ponchs e linhas, conegut a l'ora d'ara coma còdi Morse, per poder utilizar lo sieu telegraf. En l'an 1843, lo Congrès dels Estats Units li assignèt 30 000 dolars per que bastiguèsse la primièra linha de telegraf entre Washington e Baltimore, en collaboracion amb Joseph Henry. Lo 24 de mai de 1844 Morse envièc lo sieu famós primièr messatge: «Que nos a portat Dieu?». Foguèt objècte de fòrça onors e en los sieus darrièrs ans se consacrèt a experimentar amb la telegrafía submarina per cable.[26]

Ernst Werner M. von Siemens: Locomotiva electrica (1879)[modificar | modificar la font]

Werner von Siemens

L'enginhèr alemand, Ernst Werner von Siemens (1816-1892) bastiguèt en 1847 un nòu tipe de telegraf, en ponent aital la primièra pèira en lo bastiment de l'entrepresa Siemens AG al bòrd de Johann Georg Halske. En 1841 desvolopèt un procès de galvanizacion, en 1846 un telegraf d'agulha e pression e un sistèma d'isolament de cables electrics mejançant gutapercha, çò que permetèt, en la practica, lo bastiment e tendut de cables de sosmarins. Foguèt òm dels pionièrs de las grandas linhas telegráficas transoceánicas, responsabla de la linha Irlanda-EE.UU (Començada en 1874 a bòrd del buque Faraday) e Grand Bretanha-Índia (1870). E mai se probablament pas foguèt lo inventor de la dínamo, la perfeccionèt fins a la far confiable e la basa de la generacion del corrent alterna en las primièras grandas usinas. Foguèt cabecièr en d'autras invencions, coma lo telegraf amb puntero/teclado per far transparent a l'usatgièr lo còdi Morse o la primièra locomotiva electrica, presentada per la siá entrepresa en 1879. Dins las siás fòrça invencions e de descobèrtas electricas se destacan la dinamo e l'emplec de la gutapercha, substància plastica extracha del látex, usada coma aislador electric en lo recubrimiento de cables de menaires. En aumenatge a las siás contribucions en lo SE s'apèra siemens (simbòl S) a l'unitat de conductancia electrica (inversa de la resisténcia), prèviament telefonada mho.[27]

Charles Wheatstone: pont de Wheatstone (1843)[modificar | modificar la font]

Charles Wheatstone

Lo fisic e inventor anglés Charles Wheatstone (1802-1875) es mai que mai conegut per èsser lo primièr en aplicar lo circuit electric qu'amie lo sieu nom (pont de Wheatstone) per mesurar de resisténcias electricas. En realitat èra estat dessenhat prèviament per Samuel Hunter Christie en 1832, amb çò que lo papièr de Wheatstone foguèt lo melhorament e popularizacion, tre 1843. S'utiliza per mesurar de resisténcias desconegudas mejançant l'equilibri dels braces d'un pont en H formada de quatre resisténcias, una que n'es la resisténcia a mesurar. Wheatstone Foguèt un autodidacta qu'arribèt a se convertir en professor de filosofia experimentala de l'Universitat de Londres, en 1834. En collaboracion amb l'enginhèr William Fothergill Cooke, patentó en 1837 lo primièr telegraf electric britanic, simultanèament amb l'inventat per Morse. Charles Wheatstone inventèt tanben un instrument optic per la fotografia en tres dimensions (estereoscòpi), un telegraf automatic e un pendul electromagnetic.[28]

James Prescott Joule: de relacions entre electricitat, calor e trabalh (1840-1843)[modificar | modificar la font]

James Prescott Joule (1818-1889), fisic anglés, es conegut per los sieus estudis sobratz l'energia e las siás aplicacions tecnicas. La sá pincipala contribucion a l'elecricitat es la uantificacion de la generacion de calor produsida per un corrent electric que travèrsa una resisténcia, lei qu'amie lo sieu nom (Lei de Joule): Tot còs menaire recorregut per un corrent electric, despren una quantitat de calor equivalenta al trabalh realizat pel camp electric per transportar las cargas d'un extrèm a d'autre del menaire pendent aqueste temps, formulada coma: Q =

,

⋅ R


I 2


t {\displaystyle \displaystyle Q=0,24\cdot R\cdot I^{2}\cdot t} . Descobriguèt tanben la equivalencia entre lo trabalh mecanic e la quantitat de calor (cuya unitat istorica es la caloría). Amassa amb la siá compatriòta, lo fisic William Thomson (conegut posteriorament coma lord Kelvin), Joule descobriguèt que la temperatura d'un gas descen quand s'espandís sens realizar trabalh. Aqueste fenomèn, que se coneis coma efècte Joule-Thomson, es lo principi constructiu dels refrigeradores. A l'entorn de 1841, amassa amb lo scientific alemand Hermann von Helmholtz, demostrèt que l'electricitat es una forma d'energia e que los circuits electrics complisson la lei de la conservacion de l'energia. Lo Joule (simbòl J), castellanizado en Julhet, es l'unitat del Sistèma Internacional per l'energia e lo trabalh mecanic. Se definís coma lo trabalh realizat per una fòrça de 1 Newton quand se desplaça parallèlament a se meteissa en un 1 mètre.[29]

Gustav Robert Kirchhoff: de leis de Kirchhoff (1845)[modificar | modificar la font]

Gustav Robert Kirchhoff

Las principalas contribucions a la sciéncia del fisic alemand Gustav Robert Kirchhoff (1824-1887), foguèron dins lo camp dels circuits electrics, la teoria de placas, la óptica, la espectroscopia e l'emission de radiación de còs negre. Kirchhoff Prepausèt lo nom de radiación de còs negre en 1862. Es responsable de dos conjonchs de leis fondamentalas en la teoria classica de circuits electrics e en l'emission termica. E mai se ambedoas s'apèran de Leis de Kirchhoff, probablament aquesta denominacion es mai comuna en lo cas de las Leis de Kirchhoff de la ingeniería electrica. Aquestas leis permeton calcular la distribucion de corrents e tensions en las rets electricas amb de derivacions e establisson çò de seguent: 1ª) La soma algebraica de las intensitats que concorron en un ponch es parièr a zèro. 2ª) La soma algebraica dels produchs parciales d'intensitat per resisténcia, en una malla, es parièra a la soma algebraica de las fòrças electromotrices en ela existentas, quand l'intensitat de corrent es constanta. Amassa amb los quimics alemands Robert Wilhelm Bunsen e Joseph von Fraunhofer, anèt dels primièrs en desvolopar las basas teoricas e experimentalas de l'espectroscopia, en desvolopant lo espectroscòpi modèrn per l'analisi quimica. En 1860 Kirchhoff e Bunsen descobriguèron lo cesio e lo rubidio mejançant l'espectroscopia. Kirchhoff Estúdii tanben l'espèctre solar e realizèt d'importantas investigacions sobratz la transferéncia de calor.[30]

William Thomson (Lord Kelvin): relacion entre los efèctes Seebeck e Peltier (1851), cable flexible (1858)[modificar | modificar la font]

Lo matematic anglés William Thomson (Lord Kelvin) (1824-1907), realizèt fòrça trabalhs d'investigacion fisica, per exemple, l'analisi teorica sobratz transmission per cable, que faguèt possible lo desvolopament del cable transatlántico. En 1851 definiguèt la Segonda Lei de la Termodinámica. En 1858 inventèt lo cable flexible. Kelvin Destaquèt per los sieus importants trabalhs en lo camp de la termodinámica e l'electronica mercés a las siás prigondas coneissenças d'analisi matematica. Es òm dels scientifics que faguèt mai per amiar a la fisica a la siá forma modèrna. Es mai que mai famós per aver desvolopat l'escala de temperatura Kelvin. Descobriguèt tanben en 1851 lo cridat efècte Thomson, qu'atenguèt per el demostrar que l'efècte Seebeck e l'efècte Peltier son ligats. Aital, un material somés a un gras termic e recorregut per una intensitat escàmbia calor amb lo mièg exterior. Recipròcament, Un corrent electric es generat pel material somés a un gras termic e recorregut per un flux de calor. La diferéncia fondamentala entre los efèctes Seebeck e Peltier en çò que toque a l'efècte Thomson es qu'aqueste darrièr existís per un sol material e a de besonh pas l'existéncia d'una soldadura. Recebèt lo títol de baron Kelvin en onor als assolidatges atenguts al cors de la siá carrièra. Lo Kelvin es l'unitat de mesura de temperatura absoluta.[31]

Heinrich Daniel Ruhmkorff: la bobina de Ruhmkorff genèra chispas de naut voltatge (1851)[modificar | modificar la font]

Lo fisic alemand Heinrich Daniel Ruhmkorff o Rühmkorff (1803-1877) se consacrèt principalament al bastiment d'aparelhs e instruments electrics de granda qualitat e precision. Inventèt en 1851 la bobina de induccion o bobina de Ruhmkorff, popular instrument del sègle XIX. D'invencion anteriora a la dels transformadors de corrent alterna, es un veritable transformador polimorfo e elevador que s'obten en el, tre un corrent primari contínua e de pauca fòrça electromotriz suministrada per una pila o batariá, d'autra de nauta tension e alterna. Las anautitas desparièras de potenciala produsidas podián èsser aplicada envolopa los extrèmes d'un tuèu de Crookes per provocar l'emission d'unes rais que, per lo sieu caractèr desconegut, foguèron d'aperats rais X e que comencèron a èsser emplegats per realizar de fotografias a travèrs dels còsses opacos. Aquestas bobinas foguèron las precursoras que se n'installan en las automobilas per elevar la tension en la bujía dels motors de gasolina per realizar l'alugat de la barreja de combustible.[32]

Léon Foucault: Corrents de Foucault (1851)[modificar | modificar la font]

Jean Bernard Léon Foucault

Lo fisic francés Léon Foucault (1819-1868) inventèt lo giroscòpi, demostrèt la rotacion de la tèrra mejançant un pendul que creèc a l'efècte e mesurèt la velocitat del lum mejançant de miralhs giratorios. En lo camp de l'electricitat, se consacrèt a l'estudi del electromagnetisme e descobriguèt los corrents qu'amien lo sieu nom. En setembre de 1855 descobriguèt que la fòrça requerida per la rotacion d'un disc de coeire aumenta quand se o fa rotar entre los polos d'un imán. Al meteis temps lo disc comença a se calfar pels corrents (de telefonadas "de Foucault") indusidas en lo metal.[33]

Zénobe-Théophile Gramme: La primièra dinamò (1870)[modificar | modificar la font]

Estatua de Zenobe Gramme en París

Lo scientific bèlga Zénobe-Théophile Gramme (1826-1901) bastiguèt la primièra maquina de corrent continu aperat dinamo qu'anèt un ponch de partida de la nòva industria electrica. Una dinamo es una maquina destinada a la transformacion d'energia mecanica en electrica mejançant lo fenomèn de l'induccion electromagnetica. Lo corrent generat es produsit quand lo camp magnetic creat per un imán o un electroimán fix (inductor) travèrsa una bobina rotatoria (indusit) plaçada en la siá seno. Lo corrent indusit en aquesta bobina giratoria, en principi alterna es transformada en contínua mejançant l'accion d'un conmutador giratorio, solidari amb l'indusit, aperat collector, constituit per unes electrodos aperats delgas. D'es aicí condusida a l'exterior mejançant d'autres contactes de fixas cridadas escampetas que fan contacte per fretament amb las delgas del colector. La dinamo foguèt lo primièr generador electric bon per emplec industrial. Zénobe Gramme Perfeccionèt las invencions de dinamos qu'existissián e reinventó lo dessenh al projectar los primièrs generadors comerciales a granda escala, qu'operavan en París en torni a 1870. Lo sieu dessenh se coneis coma la dinamo de Gramme.[34]

Johann Wilhelm Hittorf: Lo primièr tuèu de rais catódicos (1872)[modificar | modificar la font]

Johann Wilhelm Hittorf

Lo catedratic de fisica e quimica alemand Johann Wilhelm Hittorf (1824-1914) contribuiguèt poderosamente al desvolopament de la electroquímica amb d'innombrablas invencions. Per òm de los sieus trabalhs (tuèu de Hittorf, 1872) es considerat precursor del tuèu de Crookes que William Crookes dedusiguèt amb el l'existéncia dels rais catódicos (1878). Estudièt tanben las variacions de l'espèctre al variar l'atmosfèra. Determinèt l'intima dependéncia entre la conductivitat electrica e l'accion quimica e la division de las sals complèxas per la via del corrent. Estudièt la alotropía del selenio e del fósforo, descriguèt lo comportament electroquimic del cromo e enregistrèt la velocitat d'emigracion dels iones someses a l'accion del corrent electric. Es autor de Über die Wanderung der Ionen während der Elektrolyse.[35]

James Clerk Maxwell: las quatre ecuaciones de Maxwell (1875)[modificar | modificar la font]

James Clerk Maxwell en la siá joenessa

Lo fisic e matematic escocés James Clerk Maxwell (1831-1879) es conegut principalament per aver desvolopat un conjonch de ecuaciones qu'exprimisson las leis fondamentalas de l'electricitat e lo magnetisme aital coma per l'estatistica de Maxwell-Boltzmann en la teoria cinética de gases. Se consacrèt tanben a l'investigacion de la vision de las colors e los principis de la termodinámica. Formulèt teoricament que los anèls de Saturn èran formats de matèria disgregada. Maxwell Amplièc las investigacions que Michael Faraday aviá realizat envolopa los camps electromagnetics, en formulant la relacion matematica entre los camps electrics e magnetics mejançant quatre ecuaciones diferenciales (de telefonadas uèi "las ecuaciones de Maxwell") que ligan lo camp electric e lo magnetic per una distribucion espaciala de cargas e corrents.[36] Demostrèt tanben que la natura dels fenomèns luminosos e electromagnetics èra la meteissa e qu'ambedós se propagan a la velocitat del lum. La siá òbra mai importanta es lo Treatise on Electricity and Magnetism (Tractat d'electricitat e magnetisme, 1873), que publiquèt en el las siás famosas ecuaciones. Escriguèt tanben: Matter and motion (Matèria e movement, 1876) e Theory of Heat (Teoria de la calor, 1877). La teoria de Maxwell obtenguèt la siá comprobacion definitiva quand Heinrich Rudolf Hertz obtenguèt en 1888 las ondas electromagneticas de ràdio. Las siás investigacions faguèron possible l'invencion del telegraf sens de cables e la ràdio. L'unitat de flux magnetic en lo sistèma cegesimal, lo maxwell, recep aqueste nom en lo sieu onor.[37]

Finales del sègle XIX: lo temps dels enginhèrs[modificar | modificar la font]

Los ans centrales del sègle XIX avián presenciat d'extraordinàrias avançadas en l'aplicacion de l'electricitat a las comunicacions e en 1881 s'organizèt en París una Exposicion Internacionala d'Electricitat e un Congrès international dones électriciens (Congrès internacional de electricistas).[38] E mai se para tot aiçò la coneissença scientifica de l'electricitat e lo magnetisme èra estat imprescindible, los tecnicians o inventores aqueriguèron un sentiment de superioritat, e quitament de reticéncia cap als scientifics pures. Quitament la teoria de Maxwell èra ignorada per la majoritat dels enginhèrs electrics, qu'en la siá practica tecnologica l'avián de besonh pas. Aquò poguèt pas se manténer tre la demostracion experimentala de la radiación electromagnetica (Heinrich Hertz, 1888), e en lo decenni dels nonanta las nòvas generacions d'enginhèrs incorporèron amb màger confidança las aportacions teoricas e foguèron preparats per las nòvas tecnologias electricas qu'aplicavan los efèctes del camp electromagnetic, coma lo corrent alterna.[15]

Doas invencions qu'aplicavan lo motor electric a la traccion de veïculs revolucionaron particularament la vida urbana, en permetent una mobilitat en l'espaci que se convertiguèt en mobilitat sociala: l'ascensor electrica e lo tramvia electric (ambedoas amb participacion de Frank J. Sprague). Fins a èra alavetz abitual que paures e rics partegèsson lo meteis ostal en los aishamplatges burgueses (òm en la planta principala e autra en las buhardillas), amb de nautors que solien pas superar las cinc o sièis plantas. L'urbanisme del sègle XX permetèt lo creissement de megaciudades, amb nítidas de diferéncias entre de quartièrs de rics e paures, e amb de desplaçaments orizontales kilométricos e de desenas de plantas en verticala (los gratacèls). Lo Mètre de Londres, que foncionava amb locomotivas de vapor dempuèi 1863, apliquèt la traccion electrica per permetre de linhas a mai prigondor sens de tantes requisits de ventilacion (de telefonadas deep-level) dempuèi 1890, e lo sistèma se difonèt per d'autras vilas europèas e americanas (Budapest e Glasgow, 1886; Boston, 1897; subte de Buenos Aires, 1913; mètre de Madrid, 1919). La electrificacion dels camins de fèrre foguèt posterior (vejatz-vos seccion Electrificacion dels camins de fèrre).

Alexander Graham Bell: lo telefòn (1876)[modificar | modificar la font]

L'escocés-nòrd-american Alexander Graham Bell, scientific, inventor e logopeda (1847-1922), se disputèt amb d'autres investigadors l'invencion del telefòn e atenguèt lo brevet oficial en los Estats Units en 1876.[39] Èran estats prèviament de desvolopats dispositius similars per d'autres investigadors, entre qui destaquèt Antonio Meucci (1871), que entabló pleitos fallidos amb Bell fins a la siá mòrt, e a qui sòl se reconéisser a l'ora d'ara la prelacion en l'invencion.

Bell Contribuiguèt d'una manièra decisiva al desvolopament de las telecomunicacions a travèrs de la siá entrepresa comerciala (Bell Telephone Company, 1877, posteriorament AT&T). Fondèt tanben dins la vila de Washington lo Laboratòri Volta, a on, amassa amb los sieus sòcis, inventèt un aparelh que transmetiá de sons mejançant de rais de lum (lo fotófono, 1880); e desvolopèt lo primièr cilindro de cera per grauar (1886), çò que seguèt las basas del gramófono. Participèt en la fondacion de la National Geographic Society e de la revista Science.[40]

Thomas Alva Edison: desvolopament de la lutz incandescente (1879), Menlo Park e comercializacion[modificar | modificar la font]

Lo inventor nòrd-american Thomas Alva Edison (1847-1931) es estat considerat coma lo màger inventor de totes los tempses. E mai se se li atribuís l'invencion de la lutz incandescente, la siá intervencion es puslèu lo perfeccionament de modèls anteriors (Heinrich Göbel, relojero alemand, aviá fabricat de luses foncionalas tres decennis abans). Edison Atenguèt, après fòrça assages, un filamento qu'atenhiá la incandescencia sens se fondre: èra pas de metal, mas de bambú carbonizado. Lo 21 d'octòbre de 1879 atenguèt que la siá primièra bombilla ludesse pendent 48 oras ininterrumpidas, amb 1,7 lúmenes per vatio. La primièra lutz incandescente amb un filamento de coton carbonizado bastida per Edison foguèt presentada, amb fòrça capitada, en la Primièra Exposicion d'Electricitat de París (1881) coma una installacion complèta de iluminación electrica de corrent continu; sistèma que foguèt immediatament adoptat tant en Euròpa coma en Estats Units. En 1882 desvolopèt e installèt la primièra granda centrala electrica del mond en Naua Yòrk. Malgrat aiçò, mai tard, lo sieu emplec del corrent continu se vegèt desplaçat pel sistèma de corrent alterna desvolopat per Nikola Tesla e George Westinghouse.

La siá vision comerciala de l'investigacion scientifica-tecnica li amièc a fondar lo laboratòri de Menlo Park, a on atenguèt un eficaç trabalh en equipa d'un grand nombre de collaboradors. Mercés a aiçò arribèt a enregistrar 1093 brevets d'invencions desvolopadas per el e los sieus ajudants, d'invencions cuyo desvolopament e melhorament posterior an marcat prigondament l'evolucion de la societat modèrna, entre eles: lo fonógrafo, un sistèma generador d'electricitat, un aparelh per grauar de sons e un proyector de pelliculas (lo kinetoscòpi), òm dels primièrs camins de fèrre electrics, unas maquinas que fasián possibla la transmission simultánea de divèrses messatges telegráficos per una meteissa linha (çò qu'aumentèt enòrmament l'utilitat de las linhas telegráficas existentas), l'emissor telefonic de carbon (fòrça important pel desvolopament del telefòn, qu'èra estat inventat recentament per Alexander Graham Bell), etc. Al sincronizar lo fonógrafo amb lo kinetoscòpi, produsiguèt en 1913 la primièra pellicula sonòra.

En lo contorn scientific descobriguèt l'efècte Edison, patentado en 1883, que consistissiá en lo pas d'electricitat dempuèi un filamento a una placa metallica dins un glòb de lutz incandescente. E mai se ni el ni los scientifics de la siá epòca li donèron importància, aqueste efècte seriá òm dels fondaments de la valvula de la ràdio e de l'electronica. En 1880 s'associèt amb l'empresari J. P. Morgan per fondar la Generala Electric.[41]

John Hopkinson: lo sistèma trifásico (1882)[modificar | modificar la font]

L'enginhèr e fisic anglés John Hopkinson (1849-1898) contribuiguèt al desvolopament de l'electricitat amb la descobèrta del sistèma trifásico per la generacion e distribucion del corrent electric, sistèma que patentó en 1882. Un sistèma de corrents trifásicas es lo conjonch de tres corrents alternas monofásicas de parièra frequéncia e amplor (e doncas, valor eficaça) que presentan un desfase entre elas de 120° (un tèrç de cicle). Caduna dels corrents monofásicas que forman lo sistèma se designa amb lo nom de fasa. Trabalhèt tanben dins fòrça airals del electromagnetisme e la electrostatica. De las siás investigacions establiguèt que "detlo flux de induccion magnetica es dirèctament proporcionala a la fòrça magnetomotriz e inversamente proporcionala a la reluctancia", expression fòrça semblanta a l'establida en la Lei de Ohm per l'electricitat, e que se coneis amb lo nom de Lei de Hopkinson[42] se consacrèt tanben a l'estudi dels sistèmas de iluminación, en melhorant la siá eficiéncia, aital coma a l'estudi dels condensadores. Aprigondiguèt en los problèmas de la teoria electromagnetica, prepausats per James Clerk Maxwell. En 1883 donèt a conéisser lo principi dels motors síncronos.[43]

Heinrich Rudolf Hertz: Demostracion de las ecuaciones de Maxwell e la teoria electromagnetica del lum (1887)[modificar | modificar la font]

Lo fisic alemand Heinrich Rudolf Hertz (1857-1894) demostrèt l'existéncia de las ondas electromagneticas predichas per las ecuaciones de Maxwell. Foguèt lo primièr investigador que creèc de dispositius qu'emetián d'ondas radiòelectricas e tanben de dispositius que permetiá las detectar. Faguèt de nombrosas experiéncias sobratz la siá manièra e velocitat de propagación (uèi coneguda coma velocitat del lum), que se fondamentan en el la ràdio e la telegrafía sens de fils, qu'el meteis descobriguèt. En 1887 descobriguèt l'efècte fotoeléctrico. L'unitat de mesura de la frequéncia foguèt cridada Hertz (simbòl Hz) en lo sieu onor, castellanizada coma Hercio.[44]

George Westinghouse: lo porgiment de corrent alterna (1886)[modificar | modificar la font]

George Westinghouse

Lo inventor e industrial nòrd-american George Westinghouse (1846-1914) s'interessèt inicialament pels camins de fèrre (fren automatic d'aire, sistèma de senhals ferroviaris, agulha de caireforc). Consacrèt posteriorament las siás investigacions cap a l'electricitat, en essent lo principal responsable de l'adopcion del corrent altèrna pel porgiment d'energia electrica en Estats Units. En aqueste empeño tecnologic e comercial aguèt de véncer l'oposicion del popular inventor Thomas Alva Edison, que basava las siás investigacions e expansion comerciala en lo corrent continú e arribariá a suggerir l'invencion de la cadièra electrica de corrent altèrna coma estrategia en aquesta competéncia.

Westinghouse Crompèt al scientific croat Nikola Tesla lo sieu brevet per la produccion e transpòrt de corrent alterna, qu'impulsèt e desvolopèt. Perfeccionèt posteriorament lo transformador, desvolopèt un alternador e adaptèt per la siá utilizacion practica lo motor de corrent alterna inventat per Tesla. En 1886 fondèt la companhiá electrica Westinghouse Electric & Manufacturing Company, que comptèt en los primièrs ans amb la decisiva collaboracion de Tesla, amb qui atenguèt desvolopar la tecnologia de besonh per desvolopar un sistèma de porgiment de corrent alterna. Westinghouse Desvolopèt tanben un sistèma per transportar gas natural, e al cors de la siá vida obtenguèt mai de 400 brevets, fòrça d'elas de maquinària de corrent alterna.[45]

Nikola Tesla: Desvolopament de maquinas electricas, la bobina de Tesla (1884-1891) e lo radiotransmisor (1893)[modificar | modificar la font]

Estatua de Nikola Tesla en las cataratas del Niágara

L'enginhèr e inventor d'origina croata Nikola Tesla (1856-1943) emigró en 1884 en los Estats Units. Es reconegut coma òm dels investigadors mai destacats en lo camp de l'energia electrica. Lo Govèrn d'Estats Units o considerèt una menaça per las siás opinions pacifistas e sofriguèt lo maltractament d'autres investigadors melhor reconeguts coma Marconi o Edison.[46]

Desvolopèt la teoria de camps rotantes, basa dels generadors e motors polifásicos de corrent alterna. En 1887 atenh bastir lo motor de induccion de corrent alterna e trabalha en los laboratòris Westinghouse, a on concep lo sistèma polifásico per transmetre l'electricitat a de longas distàncias. En 1893 atenh transmetre energia electromagnetica sens de cables, en bastint lo primièr radiotransmisor (en s'avançant a Guglielmo Marconi). Aqueste meteis an en Chicago faguèt una exibicion publica del corrent alterna, en demostrant la siá superioritat sobratz lo corrent continu de Edison. Los dreches d'aquestas invencions li foguèron crompats per George Westinghouse, que mostrèt lo sistèma de generacion e transmission pel primièr còp en la World's Columbian Exposition de Chicago de 1893. Dos ans mai tard los generadors de corrent alterna de Tesla s'installèron en la centrala experimentala d'energia electrica de las cataratas del Niágara. Entre las fòrça invencions de Tesla se tròban los circuits resonantes de condensador mai inductancia, los generadors de nauta frequéncia e la telefonada bobina de Tesla, utilizada en lo camp de las comunicacions per ràdio.

L'unitat de induccion magnetica del sistèma MKS recep lo nom de Tesla en lo sieu onor.[47]

Charles Proteus Steinmetz: la isteresis magnetica (1892)[modificar | modificar la font]

Charles Proteus Steinmetz

L'enginhèr e inventor d'origina alemanda Charles Proteus Steinmetz (1865-1923) es conegut principalament per las siás investigacions sobratz lo corrent alterna e pel desvolopament del sistèma trifásico de corrents alternas. Inventèt tanben la lutz d'arc amb electrodo metallic. Los sieus trabalhs contribuiguèron en granda mesura a l'impuls e utilizacion de l'electricitat coma font d'energia en l'industria. En 1902 foguèt designat professor de l'Universitat de Schenectady, Naua Yòrk, a on demorèt fins a la siá mòrt. Trabalhèt per l'entrepresa Generala Electric.[48]

Wilhelm Conrad Röntgen: Los rais X (1895)[modificar | modificar la font]

Lo fisic alemand Wilhelm Conrad Röntgen (1845-1923). En utilizant un tuèu de Crookes, foguèt qui produsiguèt en 1895 la primièra radiación electromagnetica en las longituds d'onda correspondenta als a l'ora d'ara cridats Rais X. Mercés a la siá descobèrta foguèt premiat amb lo primièr Prèmi Nobel de Fisica en 1901. Lo prèmi se concediguèt oficialament: "en reconeissença dels extraordinaris servicis qu'a brindat per la descobèrta dels notables rais qu'amien lo sieu nom." Malgrat aiçò, Röntgen aimèt pas que los rais amièssen lo sieu nom e mai se en Alemanha lo procediment de la radiografía se sona "röntgen" a causa del fach que los vèrbs alemands an la desinencia "en". Los rais X se començan a aplicar en totes los camps de la medecina entre eles lo urológico. posteriorament Autres investigadors utilizèron la radiología pel diagnostic de la malautiá litiásica. Es òm dels ponchs culminantes de la medecina de fins del sègle XIX, sobratz eth quau se basèron de nombroses diagnostics d'entitats nosológicas, fins a aqueste moment malaisit de diagnosticar, e contunhèron de se donar de desvolopaments posteriors dins lo sègle XX e fins als nòstres jorns (Vejatz-vos la seccion Electromedicina).

En lo sieu onor recep lo sieu nom l'unitat de mesura de l'exposicion a la radiación, establida en 1928: Roentgen (unitat).[49]

Michael Idvorsky Pupin: la bobina de Pupin (1894) e las imatges de rais X (1896)[modificar | modificar la font]

Lo fisic e electrotécnico sèrbi Michael Idvorsky Pupin (1854-1935) desvolopèt en 1896 un procediment per obténer la fotografia rapida d'una imatge obtenguda mejançant de rais X, que requerissiá pas qu'una exposicion d'una fraccion de segond en luòc d'una ora o mai que s'emplegava anteriorament. Entre las siás nombrosas invencions destaca la pantalha fluorescenta que facilitava la exploración e registre de las imatges radiologicas obtengudas amb los rais X. Desvolopèt tanben en 1894 un sistèma per aumentar en grand mesurada la portada de las comunicacions telefonicas a travèrs de de linhas de fil de coire, mejançant l'insercion a d'intervals regulèsses al cors de la linha de transmission d'unas aperadas bobinas de carga. Aquestas bobinas recebon en lo sieu onor lo nom de bobina de Pupin e lo metòde s'apèra tanben pupinizacion.[50]

Joseph John Thomson: los rais catódicos (1897)[modificar | modificar la font]

Lo fisic anglés Joseph John Thomson (1856-1940) descobriguèt que los rais catódicos podián se desviar en aplicant un camp magnetic perpendicular a la siá direccion de propagación e calculèt las leis de dicha desviación. Demostrèt qu'aquestes rais èran constituits per particulas atomicas de carga negativa que cridèt corpúsculos e coneissèm uèi lo jorn coma d'electrons. Demostrèt que la nòva particula qu'aviá descobèrt èra aperaquí mil còps mai leugièrs que lo hidrógeno. Aquesta foguèt la primièra identificacion de particulas subatómicas, amb las grandas consequéncias qu'aquò aguèt en lo consecutiu desvolopament de la sciéncia e de la tecniciana. Posteriorament, en mesurant la desviacion en de camps magnetics, obtenguèt la relacion entre la carga e la massa de l'electron. Examinèt tanben los rais positius e, en 1912, descobriguèt la manièra de los utilizar per separar atòms de desparièra massa. L'objectiu s'atenguèt en desviant los rais positius amb de camps electromagnetics (espectrometria de massa). Descobriguèt aital que lo neón a dos isótopos (lo neón-20 e lo neón-22). Totes aquestes trabalhs serviguèron a Thomson per prepausar una estructura del atòm, que mai tard se demostrèt incorrècta, doncas que supausava que las particulas positivas èran barrejadas homogéneamente amb las negativas. Thomson estudièt tanben e experimentèt sobre las proprietats electricas dels gases e la conduccion electrica a travèrs dels meteisses, e anèt justament per aquesta investigacion que recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1906.[51]

Frairs Lumière: l'inici del cinèma (1895)[modificar | modificar la font]

Los Frairs Lumière

A de fins del sègle XIX divèrses inventores trabalhèron en de divèrses sistèmas qu'avián un objectiu comun: lo visionado e projeccion d'imatges en movement. Entre 1890 e 1895, son nombrosas los brevets que s'enregistran amb la fin d'ofrir al public las primièras "prenes de vist" animadas. Entre los pionièrs se tròban los alemands Max e Emil Skladanowski, los nòrd-americanes Charles F. Jenkins, Thomas Armat e Thomas Alva Edison (kinetoscòpi), e los franceses frairs Lumière (cinematograf). Malgrat aiçò, e mai se existissián ja de pelliculas èra pas possibla las projectar dins una sala cinematografica. Lo cinèma foguèt oficialament inaugurat amb la primièra exibicion publica, en París, lo 28 de decembre de 1895. La connexion de la nòva invencion amb l'electricitat foguèt pas immediata, pr'amor que los movements mecanics se produsissián manualment (çò que produsissiá de problèmas de variacion de la velocitat, mas èra tanben utilizat coma part dels efèctes especials); del temps que lo lum de las primièras linternas proviege d'una ahlama generada per la combustion de éter e oxigèn. Mas usar una ahlama al bòrd del celuloide (qu'èra emplegat coma supòrt per las pelliculas, e qu'es fòrça inflamable) constituissiá una font constanta de grèus perilhs per projeccionistas e d'espectators, per çò que se cerquèron de substituts a la font luminosa. Al s'estendre las rets electricas s'empleguèt l'arc electric incandescente. S'usavan inicialament dos electrodos de carbon alimentat amb un corrent continu, òm amb carga positiva e autra amb carga negativa. Se realiza actualament lo pas del corrent continu a travèrs de dos menaires, barrats en una cápsula de gas, normalament xenón. Aquestas luses de xenón amien en la siá interiora dos electrodos que sauta entre el l'arc voltaico que produsís lo lum. En çò que tanh a la motorizacion electrica del foncionament de la camèra e del projector se faguèt inevitable amb lo temps, sustot après lo pas al cinèma sonòr (primièra projeccion experimentala en París, 1900, e d'una manièra eficaça en Naua Yòrk, 1923, en essent la primièra pellicula Lo cantaire de jazz, 1927), çò qu'implicava tanben a las tecnologias del registre e reproduccion del son, inicialament obtengut tre una banda laterala d'opacitat variabla detectada per una cellula fotoelectrica (la banda sonòra). Sorgiguèt a comptar d'alavetz lo concèpte de mièg audiovisual.

La tecnologia del cinèma a fòrça evolucionat fins al cinèma digital del sègle XXI e a evolucionat simultanèament lo lengatge cinematografic, en inclusent las convencions del genre e los genres cinematografics. Mai trascendente es estat encara l'evolucion conjoncha de cinèma e societat, e l'aparicion de distints de movements cinematografics, cinematografías nacionales, etc. En Estats Units, Edison foguèt lo maximal impulsor del cinèma, en assolidant una industria que desirava en el èsser lo protagonista indiscutible al se considerar coma l'unic inventor e proprietari del nòu espectacle. En Espanha, la primièra projeccion l'ofriguèt un enviat dels Lumière en Madrid, lo 15 de mai de 1896.[52]

Guglielmo Marconi: La telegrafía inalámbrica (1899)[modificar | modificar la font]

L'enginhèr e fisic italian Guglielmo Marconi (1874-1937), es conegut, principalament, coma lo inventor del primièr sistèma practic de senhals telegráficas sens de fils, que donèt origina a la ràdio actuala. En 1899 atenguèt establir comunicacion telegráfica sens de fils a travèrs del canal del Desonor entre Anglatèrra e França, e en 1903 a travèrs de l'ocean Atlantic entre Cornualles, e Saint John's en Terranova, Canadà. En 1903 establiguèt en los Estats Units l'estacion WCC, en cuya inauguracion crosèron de messatges de salutacion lo president Theodore Roosevelt e lo rei Eduardo VIII d'Anglatèrra. En 1904 arribèt a un acòrd amb lo Servici de Corrièrs britanics per la transmission comerciala de messatges per ràdio. Las marinas italianas e britanicas adoptèron lèu lo sieu sistèma e cap a 1907 aviá atengut tal perfeccionament que s'establiguèt un servici trasatlántico de telegrafía sens de fils per emplec public. Per la telegrafía foguèt un grand impuls lo poder usar lo còdi Morse sens besonh de cables de menaires.

E mai se se li atribuiguèt l'invencion de la ràdio, aquesta foguèt possibla mercés a una dels brevets de Nikola Tesla, tal e coma foguèt reconegut per la nauta cort dels Estats Units, sièis meses après la mòrt de Tesla, cap a l'an 1943. Inventèt tanben l'antena Marconi. En 1909 Marconi recebèt, amassa amb lo fisic alemand Karl Ferdinand Braun, lo Prèmi Nobel de Fisica per lo sieu trabalh.[53]

Peter Cooper Hewitt: la lutz de vapor de mercuri (1901-1912)[modificar | modificar la font]

L'enginhèr electric e inventor nòrd-american Peter Cooper Hewitt (1861-1921) se faguèt celèbre per l'entratge de la lutz de vapor de mercuri, òm de las mai importantas avançadas en iluminación electrica. En lo decenni de 1890 trabalhèt sobre las experimentacions realizadas pels alemands Julius Plücker e Heinrich Geissler sobre lo fenomèn fluorescent, es dire, las radiacions visiblas produsidas per un corrent electric que passa a travèrs d'un tuèu de veire ramplissi de gas. Los esfòrces de Hewitt se encaminaron a trobar lo gas que resultès mai apropriat per la produccion de lum, e o trobèt en lo mercuri. Lo lum obtengut, per aqueste metòde, èra pas bona per emplec domestic, mas trobèt aplicacion en d'autres camps de l'industria, coma en medecina, en la esterilizacion d'aiga potabla e en lo revelat de pelliculas. En 1901 inventèt lo primièr modèl de lutz de mercuri (e mai se enregistrèt pas lo brevet fins a 1912). En 1903 fabriquèt un modèl melhorat qu'emetiá un lum de melhora qualitat e que trobèt màger utilitat dins lo mercat. Lo desvolopament de las luses incandescentes de filamento de tungsteno, tre lo decenni de 1910, supausèt una dura competéncia per la lutz de Hewitt, doncas que, malgrat èsser uèch còps mens eficientes qu'aquesta, possedissián una luminositat fòrça mai atractiua.[54]

Gottlob Honold: Lo magneto de nauta tension, la bujía (1902) e los fars parabólicos (1913)[modificar | modificar la font]

Gottlob Honold

L'enginhèr alemand Gottlob Honold (1876-1923), que trabalhava en l'entrepresa Robert Bosch, anèt lo primièr que fabriquèt una bujía economicament viabla que, connectada a una magneto de nauta tension, faguèt possibla lo desvolopament dels motors de combustion intèrna de cicle Otto amb de velocitats de torn de divèrses miles de revolucions per menuta e de poténcias especificas. Una bujía es l'element a on se produsís una chispa en provocant l'alugat de la barreja de combustible e aire en los cilindros d'un motor de cicle Otto. Los primièrs brevets per la bujía datan de Nikola Tesla (Brevet USPTO nº 609,250 que se dessenha en el un sistèma temporizado de ignición repetida, en l'an 1898), gaireben al meteis temps que Frederik Richard Simms (GB 24859/1898, 1898) e Robert Bosch (GB 26907/1898). Karl Benz inventèt tanben la siá pròpria version de bujía. Malgrat aiçò, la bujía de Honold de 1902 èra comercialment viabla, de nauta tension e podiá realizar un màger nombre de chispas per menuta, rason que Daimler. La bujía a doas foncions primàrias: produsir la ignición de la barreja d'aire e combustible e disipar part de la calor de la camèra de combustion cap al blòc motor per conduccion termica. Las bujías se classifican per çò que se coneis coma reng termic en foncion de la siá conductancia termica. Las bujías transmeton per el energia electrica que convertisson al combustible en un sistèma d'energia. Una quantitat sufisenta de voltatge se deu provedir al sistèma de ignición per que pòsca generar la chispa a travèrs de la calibración de la bujía.[55]

En 1913, Honold participèt en lo desvolopament dels fars parabólicos. E mai se s'èran utilizats anteriorament qualques sistèmas de alumbrado per la conduccion nocturna, los primièrs fars a pena alumbraban e servissián pauc mai que coma sistèma de senhalizacion. Honold Concebèt l'idèa de plaçar de miralhs parabólicos darrièr de las luses per concentrar lo fai luminoso, çò que melhorava la iluminación del camin sens besonh d'usar un sistèma electric mai potent.

Los cambiaments de paradigma del sègle XX[modificar | modificar la font]

L'efècte fotoeléctrico èra ja estat descobèrt e descrich per Heinrich Hertz en 1887. Pas obstante, mancava d'explicacion teorica e semblava èsser incompatible amb las concepcions de la fisica classica. Aquesta explicacion teorica foguèt sonque possibla amb l'òbra d'Albert Einstein (entre los famoses articles de 1905) qui basèt la siá formulacion de la fotoelectricitat en una extension del trabalh sobratz los cuantos de Max Planck. Mai tard Robert Andrews Millikan passèt dètz ans en experimentant per demostrar que la teoria d'Einstein èra pas corrècta mas feniguèt en demostrant qu'o èra òc. Aiçò permetèt que tant Einstein coma Millikan recebèsson lo prèmi Nobel en 1921 e 1923 respectivament.

En 1893 Wilhelm Weber atenguèt combinar la formulacion de Maxwell amb las leis de la termodinámica per tractar d'explicar la emisivitat del cridat còs negre, un modèl d'estudi de la radiación electromagnetica qu'aurà d'importantas aplicacions en astronomia e cosmología.

En 1911 se pròva experimentalment lo modèl atomic d'Ernest Rutherford (nuclèu amb massa e carga positiva e corona de carga negativa), e mai se tala configuracion èra estada predicha en 1904 pel japonés Hantarō Nagaoka, cuya contribucion èra passada inapercebuda.[56]

La telefonada Granda Sciéncia ligada a l'investigacion atomica aguèt de besonh superar de rèptes tecnologics cuantitativamente impressionantes, doncas èra de besonh far tustarrar particulas amb lo nuclèu atomic amb cada còp màger energia. Aquesta foguèt una de las primièras carrièras tecnologicas del sègle XX e que, independentament de l'origina nacionala de las idèas o procèsses ponuts en practica (fòrça d'eles europèus: alemands, austrohúngaros, italians, de franceses , bèlgas o britanics), foguèron ganhadas per l'eficaç e inquietante complèxe scientific-tecnician-productiu-militar dels Estats Units. En 1928 Merle Aguèri utilizèt un transformador Tesla per aténher los tres de milions de voltios. En 1932 John Cockcroft e Ernest Walton observèron la desintegración de atòms de litio amb un multiplicador voltaico qu'atenhiá los 125 000 voltios. En 1937 Robert van de Graaff bastiguèt de generadors de cinc mètres de nautor per generar de corrents de 5 milions de voltios. Ernest Lawrence, inspirat pel noruego Rolf Wideröe, bastiguèt entre 1932 e 1940 successius e cada còp màgers ciclotrones, confinadores de magneticas circularas, per endonviar l'estructura de las particulas elementàrias a basa de las sometre a de laspanadas a d'enòrmas velocitats.[57]

Los quarks (cristianats aital en 1963 e descobèrts successivament en los ans 1970 e fins a de datas tan prèpas coma 1996), aital coma las particularitats de la siá carga electrica son encara una incognita de la fisica d'uèi lo jorn.

L'industria electrica creish amb la societat de consum de massas e passa a la fasa del capitalisme monopolista de las grandas corporacions multinacionales de tipe holding, coma las nòrd-americanas Generala Electric (derivada de la companhiá de Edison) e Westinghouse Electric (derivada de la de Westinghouse e Tesla), la Marconi Company (mai purament multinacionala qu'italiana), las alemandas AEG, Telefunken, Siemens AG e Braun (aquesta darrièra, mai tardía, a de lo sieu nom a Max Braun, pas al fisic Carl Ferdinand Braun) o las japonesas Mitsubishi, Matsushita (Panasonic) Sanyo o Sony (aquestas darrièras posterioras a la segonda guèrra mondiala). Quitament dins de païses pichones, mas desvolopats, lo sector electric e l'electronica de consum aguèt preséncia primairenca e destacada en los procèsses de concentracion industriala, coma son los cases de l'olandesa Philips e la finlandesa Nokia.

Hendrik Antoon Lorentz: Las transformacions de Lorentz (1900) e l'efècte Zeeman (1902)[modificar | modificar la font]

Lorentz Amb Einstein en 1921

Lo fisic olandés Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928) realizèt un grand nombre d'investigacions en los camps de la termodinámica, la radiación, lo magnetisme, l'electricitat e la refraccion del lum, que destaca entre el l'estudi de l'expression de las ecuaciones de Maxwell en de sistèmas inerciales e las siás consequéncias sobratz la propagación de las ondas electromagneticas. Formulèt, amassa amb George Francis FitzGerald, una explicacion de l'experiéncia de Michelson e Morley sobre la constància de la velocitat del lum, en l'atribuint a la contraccion dels còsses en la direccion de lo sieu movement. Aqueste efècte, conegut coma contraccion de Lorentz-FitzGerald, seriá après exprimit coma las transformacions de Lorentz, es quaus daissan invariantes las ecuaciones de Maxwell, posteriora basa del desvolopament de la teoria de la relatividad. Nomenèt a Pieter Zeeman lo sieu assistent personal, en o estimulant a investigar l'efècte dels camps magnetics envolopa las transicions de spin, çò qu'o amièc a descobrir çò que se coneis uèi lo jorn amb lo nom d'efècte Zeeman, basa de la tomografía per resonancia magnetica nucleara. Per aquesta descobèrta e la siá explicacion, Lorentz partegèt en 1902 lo Prèmi Nobel de Fisica amb Pieter Zeeman[58]

Albert Einstein: L'efècte fotoeléctrico (1905)[modificar | modificar la font]

Albert Einstein Pargue de las Sciéncias de Miugrana

A l'alemand nacionalizado nòrd-american Albert Einstein (1879 – 1955) se li considèra lo scientific mai conegut e important del sègle XX. Lo resultat de las siás investigacions sobratz l'electricitat arribèt en 1905 (data transcendentala que se commemorèt en l'An mondial de la fisica 2005), quand escriguèt quatre articles fondamentales sobre la fisica de pichona e granda escala. En eles explicava lo movement browniano, l'efècte fotoeléctrico e desvolopava la relativitat especiala e la equivalencia entre massa e energia.

L'efècte fotoeléctrico consistís en l'emission d'electrons per un material quand se li illumina amb radiación electromagnetica (lum visible o ultravioleta, en general). Èra ja estat descobèrt e descrich per Heinrich Hertz en 1887, mas l'explicacion teorica arribèt pas fins qu'Albert Einstein li apliquèt una extension del trabalh sobratz los cuantos de Max Planck. En l'article consacrat a explicar l'efècte fotoeléctrico, Einstein expausava un ponch de vista heurístico sobre la produccion e transformacion de lum, a on prepausava l'idèa de quanto de radiación (ara cridats fotones) e mostrava cossí se podiá utilizar aqueste concèpte per explicar l'efècte fotoeléctrico. Una explicacion complèta de l'efècte fotoeléctrico poguèt pas qu'èsser elaborada quand la teoria cuántica foguèt mai avançada. A Albert Einstein se li concediguèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1921.[59]

L'efècte fotoeléctrico es la basa de la produccion d'energia electrica per radiación solara e de lo sieu profechament energetic. S'aplica tanben per la fabricacion de cellulas utilizadas en los detectores d'ahlama de las caudièras de las grandas usinas termoelectricas. S'utiliza tanben en diodos fotosensibles tales que s'utilizan coma el en las cellulas fotovoltaicas e en electroscòpis o electrómetros. Actualament (2008) los materials fotosensibles mai utilizats son, escarte dels derivats del coeire (ara en mendre emplec), lo silicio, que produsís corrents electrics màgers.

Robert Andrews Millikan: L'experiéncia de Millikan (1909)[modificar | modificar la font]

Lo fisic nòrd-american Robert Andrews Millikan (1868-1953) es conegut principalament per aver mesurat la carga de l'electron, ja descobèrta per J. J. Thomson. Estudièt a la debuta la radioactividad dels minerales d'urani e la descarga en los gases. Realizèt après d'investigacions sobratz radiacions ultravioletas.

Mejançant la siá experiéncia de la gota d'òli, tanben conegut coma experiéncia de Millikan, determinèt la carga de l'electron: 1,602 × 10-19 coulomb. La carga de l'electron es l'unitat basica de quantitat d'electricitat e se considèra la carga elementària pr'amor que totes los còsses cargats contenon un múltiplo entièr de la meteissa. L'electron e lo protón an la meteissa carga absoluta, mas de signes opausats. Convencionalment, La carga del protón se considèra positiva e la de l'electron negatiu. Entre las siás autras aportacions a la sciéncia destacan la siá importanta investigacion sobratz los rais cósmicos, coma el los aperèt, e envolopa los rais X, aital coma la determinacion experimentala de la constanta de Planck, en mesurant la frequéncia del lum e l'energia dels electrons liberats en l'efècte fotoeléctrico. En 1923 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica per los sieus trabalhs per determinar la valor de carga de l'electron e l'efècte fotoeléctrico.[60]

Heike Kamerlingh Onnes: Superconductivitat (1911)[modificar | modificar la font]

Lo fisic olandés Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926) se consacrèt principalament a l'estudi de la fisica a de bassas temperaturas, en realizant d'importantas descobèrtas en lo camp de la superconductivitat electrica, fenomèn que succedís quand qualques materials son a de temperaturas prèpas al zèro absolut. Ja dins lo sègle XIX se menèron a tèrme de divèrsas experiéncias per mesurar la resisténcia electrica a de bassas temperaturas, en essent James Dewar lo primièr pionièr en aqueste camp. Malgrat aiçò, la superconductivitat coma tala se descobririá pas fins a 1911, an en que Onnes observèt que la resisténcia electrica del mercuri despareissiá bruscamente al enfriarse a 4K (-269 °C), quand çò que s'esperava èra qu'amendriguèsse gradualment. En 1913 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica per, en de mots del comitat, "las siás investigacions en las caracteristicas de la matèria a de bassas temperaturas que permetèron la produccion del helio liquid".[61]

Vladimir Zworykin: La television (1923)[modificar | modificar la font]

Dessenh del brevet del iconoscòpi de Vladimir Zworykin.

L'enginhèr rus Vladimir Zworykin (1889-1982) consacrèt la siá vida al desvolopament de la television, l'electronica e la óptica. Dempuèi fòrça jove èra persuadido que la solucion practica de la television seriá pas aportada per un sistèma mecanic, mas per la ponuda a ponch d'un procediment qu'utilizès los tuèus de rais catódicos. Emigró A Estats Units e comencèt a trabalhar en los laboratòris de la Westinghouse Electric and Manufacturing Company, en Pittsburg. En la Westinghouse aguèt libertat per contunhar amb los sieus projèctes personals, es dire, los sieus trabalhs sobratz la television, sobre mai que mai lo iconoscòpi (1923), un dispositiu que convertissiá d'imatges ópticas en de senhals electrics. Autre de las siás invencions, que faguèt possible una television enteramente electronica, anèt lo kinescòpi que transformava los senhals electrics del iconoscòpi en d'imatges visiblas, e mai se de bassa resolucion. Los trabalhs d'investigacion de Zworykin e de lo sieu grop de collaboradors se limitèron pas sonque a la television, abastèron fòrça autres aspèctes de l'electronica, sustot los ligats a la óptica. La siá activitat en aqueste camp permetèt lo desvolopament de dispositius tan importants coma los tuèus d'imatges e multiplicadores segondaris d'emission de distintos de tipes. Un grand nombre d'aparelhs electronics de militars utilizats en la segonda guèrra mondial es resultat dirècte de las investigacions de Zworykin e de los sieus collaboradors, qui participèt tanben en l'invencion del microscòpi electronic.[62]

Edwin Howard Armstrong: Frequéncia modulada (FM) (1935)[modificar | modificar la font]

Edwin Howard Armstrong

L'enginhèr electric nòrd-american Edwin Howard Armstrong (1890-1954) foguèt òm dels inventores mai prolíficos de l'èra de la ràdio, al desvolopar una seria de circuits e sistèmas fondamentales per l'avançada d'aqueste sistèma de comunicacions. En 1912 desvolopèt lo circuit regenerativo, que permetiá la amplificacion dels flacs senhals de ràdio amb pauca distorsión, en melhorant fòrça l'eficiéncia dels circuits emplegats fins al moment. En 1918 desvolopèt lo circuit superheterodino, que donèt un grand impuls als receptores d'amplor modulada (AM). En 1920 desvolopèt lo circuit super-regenerador, fòrça important en las comunicacions amb dos canals. En 1935 desvolopèt lo sistèma de radiodifusion de frequéncia modulada (FM) que, en mai de melhorar la qualitat de son, amendriguèt l'efècte de las interferéncias extèrnas sobre las emissions de ràdio, en o fasent fòrça inferiora al del sistèma d'amplor modulada (AM). Lo sistèma de frequéncia modulada (FM), qu'es uèi lo mai emplegat en ràdio e television, se comencèt pas a emplegar comercialment fins a après la siá mòrt. Fòrça invencions d'Armstrong foguèron reclamadas per unes autres en pleitos de brevet.[63]

Robert Watson-Watt: Lo radar (1935)[modificar | modificar la font]

Robert Watson-Watt

Lo radar (acrónimo de ràdio detection and ranging, deteccion e medición de distàncias per ràdio) foguèt creat en 1935 e desvolopat principalament en Anglatèrra pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Lo sieu màger impulsor foguèt lo fisic Robert Watson-Watt (1892-1973), director del Laboratòri d'Investigacion de Ràdio. Ja en 1932, lo Burèu Postal Britanica publiquèt un informe que los sieus scientifics documentèron en el de fenomèns naturales qu'afectavan l'intensitat del senhal electromagnetica recebuda: de tempèstas electricas, de vents, pluèja e lo pas d'un aeroplano en la vecintat del laboratòri. Arnold Wilkins (1907-1985), fisic ajudant de Watson-Watts, coneguèt aqueste informe de manièra accidentala, en conversant amb las gents del Burèu Postal, que se planhiá per l'interferéncia. Quand Wilkins suggeriguèt la possibilitat d'utilizar lo fenomèn d'interferéncia d'ondas de ràdio per detectar d'avions d'enemics, Watson-Watt o comisionó immediatament per trabalhar en lo calcul dels aspèctes quantitatius.

Lo radar donèt a l'aviacion britanica una notabla ventaja tactica sobratz l'alemanda pendent la Batalha d'Anglatèrra, quand èra encara aperat RDF (Ràdio Direction Finding). Es actualament una de las principalas ajudas a la navegacion amb que compta lo contraròtle de trafic aerian de tot tipe, militar e civil.[64]

La segonda mitat del sègle XX: Èra Espacial o Edat de l'Electricitat[modificar | modificar la font]

Après la segonda guèrra mondiala, lo mond bipolar afrontat a la guèrra freda entre los Estats Units e l'Union Sovietica presencièt la frenetica carrièra d'armaments e la carrièra espaciala qu'impulsèt de manièra extraordinària la competéncia scientifica e tecnologica entre ambedós païses- En la societat de consum capitalista, orientada dins lo mercat, qualqu'uns d'aquestes assolidatges trobèron aplicacion a la vida quotidiana coma retorn tecnologic de çò d'invertit dins los airals d'investigacion puntera; cas de qualques rubros de l'industria leugièra e los servicis (terciarizacion), del temps qu'en lo blòc sovietic la planificacion estatala priviliegiava l'industria pesada. La reconstruccion d'Euròpa Occidental e Japon permetèt qu'en ambedós espacis se poguèsse contunhar a l'avantgarda de la sciéncia e la tecnologia, en mai de contribuir amb la fuga de cervèls als espacis centrales.

Al scientific e lo inventor individual, ara remplaçats en prestigi per l'empresari schumpeteriano, li succediguèron las equipas scientificas ligats a institucions publicas o privadas, de mai en mai interconectadas e retroalimentadas en çò que s'apèra investigacion e desvolopament (I+D) o quitament I+D+I (investigacion, desvolopament e innovacion). Los programas d'investigacion se son faches tan costosos, amb de tantas implicacions e a tan long tèrme que las decisions que lor afèctan an d'èsser presas per instàncias politicas e empresarialas de naut nivèl, e la siá publicitat o la siá mantenença en secrèt (amb fins estrategicas o economicas) constituisson un problèma seriós de contraròtle social (amb de principis democratics o sens eles).

La segonda mitat del sègle XX se caracterizèt, entre d'autras causas, per l'aperada Revolucion scientific-tecnica de la tresena revolucion industriala, amb d'avançadas de las tecnologias (mai que mai l'electronica e la medecina) e las sciéncias, qu'a donat luòc al desvolopament d'una nombrosa seria d'invencions -depenentas de l'electricitat e l'electronica en lo sieu dessenh e foncionament- que transformèron la vida sociala, primièr en las classas mièjas dels païses desvolopats, e posteriorament dins tot lo mond amb lo procès de globalizacion. Lo desvolopament de las telecomunicacions e internet permet parlar d'una societat de l'informacion que, dins los païses industrialment mai desvolopats las decisions economicas (coma consumir, produsir e distribuir), socialas (coma l'establiment de tota mena de de relacions personalas, de rets socialas e de rets de ciutadanas) e politicas (coma s'informar e opinar, e mai se la democracia electronica es en el sonque esboçada) se transmeton instantáneamente, çò que permetèt a Marshall McLuhan parlar de l'Edat de l'Electricitat.

L'automatizacion (en d'estadis mai avançats la robótica, qu'encara pas s'es desvolopat plenament) transformèt radicalament los procèsses de trabalh industrial. Es possible parlar pas mai d'una societat industriala opausada a la societat preindustrial, mas quitament una societat postindustrial basada en de paramètres entièrament nòus. Entre las invencions qu'an contribuit a la basa materiala d'aquesta nòva forma de vida caben destacar: d'electrodomestics, electronica digitala, d'ordenadors, robótica, de satellits artificiales de comunicacion, energia nucleara, de trens electrics, refrigeración e congelacion de neurituds, electromedicina, etc.

Ordenadors[modificar | modificar la font]

ENIAC

1941 La primièra computadora electronica foncionala que s'a notícia foguèt l'alemanda Z3 de Konrad Zuse, bastida en 1941 e destruida en los bombardaments aliadi de 1943. L'utilizacion comerciala d'aqueste tipe d'aparelhs, que revolucionaron la gestion de l'informacion e tota la vida sociala, economica e scientifica, li calguèt esperar als ans cinquanta, après lo sieu desvolopament en Estats Units.

La britanica Colossus (dessenhada per Tommy Flowers en l'Estacion d'Investigacion del Burèu Postal) e la nòrd-americana Harvard Mark I (bastida per Howard H. Aiken En l'Universitat de Harvard amb subvencion de IBM entre 1939 e 1943), arribèron a temps de s'usar en la fasa finala de la Segonda Guèrra Mondiala; la primièra en lo descifrado de messatges alemands e la segonda pel calcul de taulas de balística.

Immediatament après la guèrra, lo Electronic Numerical Integrator And Computer (Computador e Integrador Numérico Electronic, ENIAC) utilizat pel Laboratòri d'Investigacion Balística de l'Armada dels Estats Units foguèt bastit en 1946 en l'Universitat de Pensilvania per John Presper Eckert e John William Mauchly.[65] Consumissiá una poténcia electrica sufisenta per abastecer una pichona vila, ocupava una superfícia de 167 e operava amb un total de 17 468 valvulas electronicas o de tuèus de vuèg, 7200 diodos de veire, 1500 relés, 70 000 resisténcias, 10 000 condensadores e 5 milions de soldaduras. Pesava 27 tn, mesurava 2,4 m x 0,9 m x 30 m; utilizava 1500 conmutadores electromagnetics e relés; requerissiá l'operacion manuala d'unes 6000 interruptores, e lo sieu programa o logicial, quand requerissiá de modificacions, trigava de setmanas d'installacion manuala. La ENIAC podiá resòlver 5000 somas e 360 multiplicaciones en un segond. Se desactivèt en 1955.

Li substituiguèt en la meteissa institucion la Electronic Discrete Variabla Automatic Computer (EDVAC), en 1949.[66] A diferéncia de la ENIAC, èra pas decimal, mas binaria e aguèt lo primièr programa dessenhat per èsser almacenado. Aqueste dessenh se convertiguèt en l'estandard d'arquitectura per la majoritat de las computadoras modèrnas e una hita en l'istòria de l'informatica. Als dessenhaires anteriors se lor aviá jonhut lo grand matematic John von Neumann. La EDVAC recebèt de divèrsas actualizacions, en inclusent un dispositiu d'en primièr/sortit de cartas perforadas en 1953, memòria addicionala en un tambor magnetic en 1954 e una unitat de aritmética de ponch flotante en 1958. Daissèt d'èsser dins actiu en 1961.

La UNIVAC I (Universala Automatic Computer I, computadora automatica universala I), tanben deguda a J. Presper Eckert E John William Mauchly, anèt la primièra computadora comerciala e la primièra dessenhada dempuèi lo principi per lo sieu emplec en administracion e de negòcis. Lo primièr UNIVAC foguèt liurat al Burèu de Censes dels Estats Units (United States Census Bureau) en 1951 e foguèt ponut en servici aqueste meteis an. Concorriá dirèctament amb las maquinas de carta perforada fachas principalament per IBM. Per facilitar la compatibilitat d'ambedós tipes de maquina se bastiguèt una equipa de tractament de cartas fòra de linha, lo convertidor UNIVAC de carta a cinta e lo convertidor UNIVAC de cinta a carta, per la transferéncia de donadas entre las cartas e las cintas magneticas qu'emplegava alternativament.

IBM Anoncièt en 1953 la primièra produccion a granda escala d'una computadora, lo IBM 650: 2000 unitats dempuèi 1954 fins a 1962. Èra un dessenh orientat cap als usatgièrs de maquinas contables anterioras, coma las tabuladoras electromecánicas (amb de cartas perforadas) o lo modèl IBM 604. Pesava a l'entorn de 900 kg, e la siá unitat d'alimentacion unes 1350. Cada unitat èra dins un armari separat, de 1,5 x 0,9 x 1,8 mètres. Costava 500 000 dolars, mas podiá se logar per 3500 al mes.

La tresena generacion d'aqueste tipe de maquinas s'inicièt amb IBM 360, la primièra en l'istòria en èsser atacada amb un virus informatic. Comercializada tre 1964, anèt la primièra qu'usava lo tèrme byte per se far referéncia a 8 bits (amb quatre bytes creaue un mot de 32-bits). La siá arquitectura de computación foguèt era quau tre aqueste modèl seguiguèron totes los ordenadors de IBM. Lo sistèma faguèt tanben popular la computación remota, amb terminalas connectadas a un servidor, mejançant una linha telefonica. Foguèt una de las primièras computadoras comercialas qu'usèt de circuits integrats, e podiá realizar tanta analisi numéricos coma administracion o tractament d'archius.

L'Intel 4004 (i4004, primièr d'Intel), un CPU de 4 bits, foguèt lançat en un paquet de 16 pines CERDIP en 1971, en essent lo primièr microprocesador en un simple chip, aital coma lo primièr disponible comercialment. Donariá pas al bastiment dels ordenadors personals. Lo circuit 4004 foguèt bastit amb 2300 transistores, e foguèt seguit l'an seguent pel primièr microprocesador de 8 bits, lo 8008, que conteniá 3300 transistores, e lo 4040, version revisada del 4004. Lo CPU que comencèt la revolucion del microcomputador, seriá lo 8080, usat en lo Altair 880. Lo microprocesador es un circuit integrat que conten totes los elements de besonh per conformar una "unitat centrala de tractament" (UCP o CPU: Centrala Process Unit). Actualament aqueste tipe de compausant electronic se compausa de milions de transistores, integrats en una meteissa placa de silicio.

Transistor, Electronica digitala e Superconductivitat[modificar | modificar la font]

Detalh d'un circuit integrat

1948 L'electronica, qu'estúdia e emplega de sistèmas cuyo foncionament se basa en la conduccion e lo contraròtle del flux microscópico dels electrons o d'autras particulas cargadas electricament, comencèt amb lo diodo de vuèg inventat per John Ambrose Fleming en 1904, dispositiu basat en l'efècte Edison. Amb lo temps las valvulas de vuèg se perfeccionèron e en melhorant, en apareissent d'autres tipes e miniaturizándose. Lo pas essencial o donèt lo fisic nòrd-american Walter Houser Brattain (1902-1987), incorporat en 1929 als laboratòris Bell, a on foguèt partícipe amassa amb John Bardeen (1908-1991) -incorporat en 1945- e William Bradford Shockley de l'invencion d'un pichon dispositiu electronic semiconductor que complissiá de foncions de amplificador, oscilador, conmutador o rectificador: lo transistor. Lo mot escuelhut per o aperar es la contraccion en anglés de transfer resistor ("resisténcia de transferéncia"). Substitut de la valvula termoiónica de tres electrodos o triodo, lo primièr transistor de puntas de contacte foncionèt en decembre de 1947; s'anoncièt pel primièr còp en 1948 mas se feniguèt pas de fabricar fins a 1952, après aténher bastir un dispositiu amb germanio lo 4 de julhet de 1951, en culminant aital lo sieu desvolopament. Lo transistor d'union bipolar apareguèt qualquarren mai tard, en 1949, e es lo dispositiu utilizat a l'ora d'ara per la majoritat de las aplicacions electronicas. Los sieus ventajas respecto a las valvulas son entre unas autras mendre tamaño e fragilitat, màger rendiment energetic, de mendres tensions d'alimentacion e consum d'energia. Lo transistor fonciona pas en vuèg coma las valvulas, mas dins un estat solid semiconductor (silicio), rason qu'an de besonh per el pas de centenats de voltios de tension per foncionar.

Lo transistor a contribuit, coma cap autra invencion, al grand desvolopament actual de l'electronica e l'informatica, en s'emplegant comercialment en tota mena de de aparelhs electronics, tant domestics coma industriales. La primièra aplicacion d'aquestes dispositius se faguèt en los audífonos. Per lo sieu trabalh amb los semiconductores e per la descobèrta del transistor, Walter Houser Brattain partegèt amb Shockley e Bardeen en 1956 lo Prèmi Nóbel de Fisica.[67]

Lo bastiment de circuits electronics permetèt resòlver fòrça problèmas practics (contraròtle, tractat e distribucion d'informacion, conversion e distribucion de l'energia electrica, etc.). En 1958 se desvolopèt lo primièr circuit integrat, qu'integrava sièis transistores en un unic chip, e en 1970 se desvolopèt lo primièr microprocesador (Intel 4004).

Actualament, los camps de desvolopament de l'electronica son tan vastos que s'es dividit en de divèrsas sciéncias especializadas, en partint de la distincion entre electronica analogica e electronica digitala; e en los camps de la ingeniería electronica, la electromecánica, l'informatica (dessenh de logicial per lo sieu contraròtle), l'electronica de contraròtle, las telecomunicacions e l'electronica de poténcia.[68]

En 1951 Bardeen, òm dels dessenhaires del transistor, entrèt en l'Universitat de Illinois, en nomenant assistent personal al fisic Nick Holonyak, eth quau dessenhariá posteriorament lo primièr Diodo LED en 1962. Trabalhèt al bòrd de Leon N. Cooper E John Robert Schrieffer per crear la teoria estandard de la superconductividad, es dire, la desaparicion de la resisténcia electrica en cèrts metals e aleaciones a de temperaturas prèpas al zèro absolut. Per aquestes trabalhs partegèt nauament, en 1972, lo Prèmi Nobel de Fisica amb los fisics nòrd-americanes Leon N. Cooper E John R. Schrieffer. Aquò faguèt qu'el foguèsse lo primièr scientific que ganhèt dos prèmis Nobel en la meteissa disciplina.[69] Las aplicacions de la superconductivitat son encara dins las primièras fasas de lo sieu desvolopament, mas an ja permés los electroimanes mai poderoses (que s'usan en los trens maglev, resonancia magnetica nucleara e acceleratores de particulas); de circuits digitales e de filtres de radiofrecuencia e microondas per d'estacions basatz de telefonia mobila; o los magnetómetros mai sensibles (d'unions Josephson, dels SQUIDs -de dispositius superconductores d'interferéncia cuántica-).

Lo rèpte de la generacion d'electricitat[modificar | modificar la font]

Centralas nuclearas[modificar | modificar la font]

Tors de refrigeración de la centrala nucleara de Cofrents, Espanha

1951 Una centrala nucleara es una installacion industriala trabalhadora per la generacion d'energia electrica tre energia nucleara, que se caracteriza per l'emplec de materials fisionables que mejançant de reaccions nuclearas proporcionan calor. Aquesta calor es emplegada per un cicle termodinámico convencional per mòure un alternador e produsir energia electrica. Las centralas nuclearas cònstan d'òm o divèrses reactores.

Se sona energia nucleara a aquela que s'obten a l'aprofiechar las reaccions nuclearas espontanèas o provocadas per l'òme. Aquestas reaccions se donan en qualques isótopos de cèrts elements quimics, en essent lo mai conegut d'aqueste tipe d'energia la fisión de l'urani-235 (235O), que foncionan amb el los reactores nucleares. Malgrat aiçò, per produsir aqueste tipe d'energia en aprofiechant de reaccions nuclearas pòdon èsser utilizats fòrça autres isótopos de divèrses elements quimics, coma lo torio, lo plutonio, lo estroncio o lo polòni. Los dos de sistèmas que pòt amb el s'obténer energia nucleara de forma massiva son la fisión nucleara e la fusion nucleara.

Lo 2 de decembre de 1942, coma part del projècte Manhattan dirigit per J. Robert Oppenheimer, se bastiguèt lo Chicago Pile-1 (CP-1), primièr reactor nuclear fach per l'òme (existiguèt un reactor natural en Oklo). Lo Departament de Defensa dels Estats Units prepausèt lo dessenh e bastiment d'un reactor nuclear utilizable per la generacion electrica e propulsión en los sosmarins a doas entrepresas distintas nòrd-americanas: General Electric e Westinghouse. Aquestas entrepresas desvolopèron los reactores d'aiga leugièra tipe BWR e PWR respectivament. Los meteisses dessenhs de reactores de fisión se trasladèron a de dessenhs comerciales per la generacion d'electricitat. Los unics cambiaments produsits en lo dessenh amb lo transcors del temps foguèron una aumentacion de las mesuras de seguretat, una màger eficiéncia termodinámica, una aumentacion de poténcia e l'emplec de las nòvas tecnologias que foguèron en apareissent.

Lo 20 de decembre de 1951 foguèt lo primièr jorn que s'atenguèt generar electricitat amb un reactor nuclear (en lo reactor american EBR-I, amb una poténcia d'unes 100 kW), mas foguèt pas fins a 1954 quand se connectèt a la ret electrica una centrala nucleara (foguèt la centrala nucleara russa de Obninsk, en generant 5 MW amb sonque un 17 % de rendiment termic). La primièra centrala nucleara amb un rendiment comercial foguèt la britanica de Calder Hall, en Sellafield, dobèrta en 1956 amb una capacitat de 50 MW (ampliada posteriorament a 200 MW).[70] Lo desvolopament de l'energia nucleara dins tot lo mond experimentèt tre aqueste moment un grand creissement, de forma fòrça particulara en França e Japon, a on la crisi del petròli de 1973 influiguèt definitivament, doncas que la siá dependéncia en lo petròli per la generacion electrica èra fòrça marcada. En 1986 l'accident de Chernóbil, en un reactor RBMK de dessenh rus que complissiá pas los requisits de seguretat que s'exigissián en cogant, acabèt radicalament amb aqueste creissement. A comptar d'alavetz, amb la casuda del blòc de l'èst dempuèi 1989, lo movement antinuclear, que s'opausa per un costat a l'arma nucleara e per d'autra part a l'utilizacion de l'energia nucleara, s'es vist desplaçat de l'avantgarda del movement ecologista per d'autres afars, coma lo cambiament climatic.

En octòbre de 2007 existissián 439 centralas nuclearas dins tot lo mond que generèron 2,7 milions de MWh en 2006. La poténcia installada en 2007 èra de 370.721 MWe. E mai se sonque 30 païses dins lo mond possedisson de centralas nuclearas, aperaquí lo 15 % de l'energia electrica generada dins lo mond se produsís tre energia nucleara, e mai se lo percentatge es a l'ora d'ara dins disminucion.[71] La majoritat dels païses amb de centralas nuclearas an suspenut de nòus bastiments a causa dels problèmas de disposicion finala dels combustibles nucleares, cuya activitat (e de risques per la vida umana) perdura pendent fòrça miles d'ans. Qualques scientifics, coma lo premiat fisic Freeman Dyson, sostenon que la exageración dels beneficis de l'energia nucleara provien d'una combinacion de factors economics e del sens de fauta pels bombardaments atomics envolopa Hiroshima e Nagasaki.

Combustibles de fossils e de fonts renovablas[modificar | modificar la font]

Lo primièr emplec industrial de l'energia idraulica per la generacion d'electricitat alimentava mejançant una turbina foguèron setze luses d'arc de la fabrica Wolverine en Grand Rapids (Estats Units, 1880).[72] La primièra centrala idroelectrica entrèt dins foncionament aqueste meteis an en Northumberland, Grand Bretanha, e la primièra vila en aver un porgiment electric foguèt Godalming, en Surrey (Anglatèrra), aqueste meteis an, a corrent alterna amb un alternador Siemens e una dinamo connectada a una ròda idraulica, que foncionèt pas que tres ans.[73][74]

Dos ans mai tard se dobriguèt la primièra centrala idraulica nòrd-americana (riu Fox, Appleton, Wisconsin). Lo meteis an (1882), Edison dobrissiá la primièra centrala electrica urbana comerciala. Utilizava pas de fonts renovablas, mas la generacion termica a petròli (amb tres còps màgers eficiéncia que los modèls anteriors, pas comerciales), en Pearl Street (Naua Yòrk), de 30 kW de poténcia a 220-110 V de corrent continu. En 1895, lo sieu competitor, Westinghouse, dobrís la primièra centrala de corrent alterna en lo Niágara.[75] La mesfisança de Edison cap al corrent alterna se mantenguèt fins a 1892 e fins a de fins del sègle XIX s'usava principalament corrent contínua per la iluminación.[76] Lo desvolopament del generador electric e lo perfeccionament de la turbina idraulica respondèron a l'aumentacion de la demanda d'electricitat del sègle XX, de manièra que dempuèi 1920 lo percentatge la hidroelectricitat en la produccion totala d'electricitat èra ja fòrça significatiu. Dempuèi alavetz la tecnologia de las principalas installacions a pas variat substancialament. Una centrala idroelectrica es aquela que s'utiliza per la generacion d'energia electrica mejançant lo profechament de l'energia potenciala de l'aiga embalsada en una paissièra plaçada a mai naut nivèl que la centrala. L'aiga s'amie per una canerada de descarga dins la sala de maquinas de la centrala, a on mejançant d'enòrmas turbinas idraulicas se produsís la generacion d'energia electrica en alternadores.

Las doas de caracteristicas principalas d'una centrala idroelectrica, dempuèi lo ponch de vista de la siá capacitat de generacion d'electricitat son:

  1. La poténcia, qu'es foncion del desnivèl existent entre lo nivèl mièg de la restanca e lo nivèl mièg de las aigas jos detla centrala, e del cabal maximal turbinable, en mai de las caracteristicas de la turbina e del generador.
  2. L'energia garantida en un lapso de temps determinat, generalament un an, qu'es dins foncion del volum util de la restanca, de la pluviometría annala e de la poténcia installada.

Aquesta forma d'obténer energia electrica es pas de liures problèmas mieiambientales a l'aver de besonh lo bastiment de grandas restancas qu'acumular l'aiga, en modificant lo païsatge e los anteriors emplecs, tant naturales coma umans, de l'aiga e l'entorn afectat. Projèctes gigantescs (paissièra de Asuán en Egipte, de Itaipú entre Brasil e Paraguai, o de las Tres de Gargamèlas en China) an de repercussions de tot tipe, e quitament la siá viabilitat a long tèrme es questionada. Las minicentrales idraulicas sòlen èsser melhora consideradas dempuèi aqueste ponch de vista, e mai se la siá capacitat de generacion es fòrça mai limitada.

Capacitat eoliana mondiala totala installada 1996-2012 [MW]. Font: GWEC

Se tròba en el a l'ora d'ara en desvolopament l'explotacion comerciala de la conversion en electricitat del potencial energetic qu'a lo oleaje de la mar, en las telefonadas Centralas mareomotrices. Aquestas utilizan lo flux e rebocada de las mareas. Pòdon en general èsser utils dins de zònas costièras a on l'amplor de la marea siá ampla, e las condicions morfologicas de la còsta permetan lo bastiment d'una paissièra que talhe l'intrada e sortida de la marea en una baia. Se genèra energia tant en lo moment de l'aumplit coma en lo moment del vaciado de la baia.

Autras energias renovablas, coma l'energia solara; an una istòria fòrça anteriora a la siá utilizacion coma de generadoras d'electricitat, e quitament en aqueste camp sorgiguèron de tecnologias ja dins lo sègle XIX: solar amb Edmund Becquerel en 1839 e Augustin Mouchet en 1861; eoliana dempuèi 1881, e mai se lo desvolopament de rotores verticales eficaces arribèt amb Klemin, Savoius e Darrieus, dessenhats en 1925, 1929 e 1931).[77]

L'impuls actual de las energias renovablas proven dels besonhs energetics de la crisi del petròli de 1973 e, mai recentament, del fach qu'emetan pas de gases causantes d'efècte invernadero, contràriament als combustibles de fossils (carbon, petròli o gas natural). La produccion d'electricitat solara e, sustot, eoliana es dins fòrta auge e mai se encara pas a desvolopat tot la siá potenciala.

Las tecnologias utilizadas en las centralas termoelectricas qu'utilizan de combustibles fossils se son perfeccionats, tant per obténer una màger eficiéncia energetica (cicle combinat) coma per redusir lo sieu impacte contaminante (pluèja acida). Malgrat aiçò, la supression de las emissions de gases d'efècte invernadero mejançant la captura e almacenamiento de carbono) encara pas es estat desvolopada industrialment e constituís un tèma controvertit.[78]

La pila de combustible[79] ligat a las tecnologias del hidrógeno es òm dels darrièrs dessenhs prepausats per la substitucion de las energias tradicionalas.

Robótica e de maquinas CNC[modificar | modificar la font]

1952 Una de las innovacions mai importantas e transcendentalas en la produccion de tota mena de de objèctes en la segonda mitat del sègle XX es estat l'incorporacion de robòts, autómatas programablesy[80] de maquinas guidadas per contraròtle numérico per computadora (CNC) en las cadenas e de maquinas de produccion, principalament en de prètzfaches ligats a la manipulacion, trasiego d'objèctes, de procèsses de mecanizat e soldadura. Aquestas innovacions tecnologicas son estadas viablas entre d'autras causas pel dessenh e bastiment de nòvas generacions de motors electrics de corrent continu controtlat mejançant de senhals electronics d'en primièr e sortida, e lo torn que pòdon aver en ambedós senses, aital coma la variacion de la siá velocitat cossent damb las instruccions contenudas dins lo programa d'ordenador que los contròtla. En aquestas maquinas s'utilizan tres tipes de motors electrics: de motors passi a pas, servomotores o de motors encoder e de motors lineales. Lo primièr desvolopament dins l'airal del contraròtle numérico per computadora (CNC) o realizèt lo inventor nòrd-american John T. Parsons (Detroit 1913-2007) amassa amb lo sieu trabalhador Frank L. Stulen, En lo decenni de 1940, en realizant la primièra demostracion practica d'esturment amb movement programat en 1952.[81]

La robótica es una branca de la tecnologia (e qu'intègra lo álgebra, los autómatas programables, las maquinas d'estats, la mecanica, l'electronica e l'informatica), qu'estúdia lo dessenh e bastiment de maquinas capaças d'exercir de prètzfaches repetitivas, de prètzfaches que s'a de besonh en el una nauta precision, de prètzfaches perilhoses per l'èsser uman o de prètzfaches irrealizables sens intervencion d'una maquina. Aquestas maquinas, los robòts mantenon la connexion de retroalimentacion intelligenta entre lo sens e l'accion dirècta jol contraròtle d'un ordenador prèviament programat amb los prètzfaches que li cal realizar. Las accions d'aqueste tipe de robòts son generalament menadas a tèrme per de motors o actuadores que mòvon extremidades o impulsan al robòt. Cap a 1942, Isaac Asimov[82] dona una version umanizada a travèrs de la siá coneguda seria de relats, qu'introdusís en el pel primièr còp lo tèrme robotica amb lo sens de disciplina scientifica encargada de bastir e programar de robòts. En mai, aqueste autor somet que las accions que desvolòpa un robòt an d'èsser dirigidas per una seria de nòrmas moralas, cridadas las Tres de leis de la robótica.

Los robòts son usats uèi lo jorn (2008) per menar a tèrme de prètzfaches brutes, perilhosas, malaisidas, repetitivas o embotadas pels umans. Aquò usualment pren la forma d'un robòt industrial usat en las linhas de produccion. Autras aplicacions incluson la neteja de residus tóxicos, exploración espacial, minería, recèrca e rescat de personas e localizacion de minas terrèstres. La manufactura contunha d'èsser lo principal mercat a on los robòts son utilizats. En particular, de robòts articulats (similars en capacitat de movement a un braç uman) son los mai usats comúnmente. Las aplicacions incluson soldada, pintat e carga de maquinària. L'industria automotriz a pres granda ventaja d'aquesta nòva tecnologia a on los robòts son estats programats per remplaçar lo trabalh dels umans en fòrça prètzfaches repetitivas. Recentament, s'es atengut una granda avançada en los robòts consacrats a la medecina qu'utiliza de robòts de darrièra generacion en de procediments de cirurgia invasiva minima. L'automatizacion de laboratòris es tanben un airal en creissement. Los robòts semblan se desencarir e empequeñeciéndose en tamaño, tot ligat a la miniaturizacion dels compausants electronics que s'utilizan per los controtlar. Tanben, fòrça robòts son dessenhats en simuladores fòrça abans de que sián bastits e interactúen amb ambients fisics reales.[83]

Láser[modificar | modificar la font]

En 1960 lo fisic nòrd-american Charles Townes (1915 - 2015) realizèt en l'Universitat de Columbia la descobèrta que li proporcionariá lo sieu saut a la reputacion scientifica: foguèt descrich coma Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation (máser). Malgrat aiçò foguèt lo fisic nòrd-american Gordon Gould (1920-2005) qui patentó los primièrs láseres per d'emplecs industriales e de militars, malgrat qu'aguèt fòrça pleitos pr'amor que divèrses scientifics estudiavan la possibilitat de tecnologias similaras tre las teorias desvolopadas per Einstein sobre l'emission estimulada de radiación. Aiçò anèt aital pr'amor que Gould foguèt lo scientific que primièr o fabriquèt e li ponèt lo nom: Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation (Amplificacion de Luz per Emission Estimulada de Radiación, LASER) Pas obstante, anèt a Charles Townes a qui li foguèt concedit lo prèmi Nobel de Fisica en 1964.[84]

Un láser es un dispositiu qu'utiliza un efècte de la mecanica cuántica, l'emission indusida o estimulada, per generar un fai de lum coerent d'un mièg avient e amb lo tamaño, la forma e la pureza contarotlats. Lo tamaño dels láseres vària largament, dempuèi diodos láser microscópicos amb de nombrosas aplicacions, al láser de veires dopados amb neodimio amb un tamaño similar al d'un camp de fotbòl, usat per la fusion de confinamiento inercial, l'investigacion sobratz armament nuclear o autre d'experiéncias fisicas que se presenten en el de nautas densitats d'energia. Dempuèi la siá invencion en 1960 s'es tornat omnipresentes e se pòdon trobar en miles de variadas aplicacions en quin sector que siá de la societat actuala, en inclusent de camps tires tan coma l'electronica de consum e las tecnologias de l'informacion (de sistèmas de lectura digitala dels discs durs, los CD e los DVD e del còdi de barras), fins a d'analisis scientificas e de metòdes de diagnostic en medecina, aital coma lo mecanizat, soldadura o de sistèmas de talh en de sectors industriales e de militars.[85]

Electrificacion dels camins de fèrre[modificar | modificar la font]

Òm de las aplicacions mai significativas de l'electricitat foguèt la gaireben totala electrificacion dels camins de fèrre dins los païses mai industrializats. La primièra fasa d'aqueste procès, mai generalizada que la segonda, anèt la substitucion de las locomotivas qu'utilizavan carbon, per las locomotivas de telefonadas diesèl qu'usan combustible obtengut del petròli. Las locomotivas diesèl-electricas consistisson basicament en doas compausantas: un motor diesèl que mòu un generador electric e divèrs de motors electrics (coneguts coma de motors de traccion) que comunican a las ròdas (de parelhs) la fòrça tractiva que mòu a la locomotiva. I a generalament un motor de traccion per cada ais, en essent generalament 4 o 6 en una locomotiva tipica. Los motors de traccion s'alimentan amb corrent electric e après, mejançant engranajes , mòvon las ròdas. En lo cas de las locomotivas diesèl cal pas que las vias siatz electrificadas, e s'usan ja en gaireben totas las vias del mond sián las vias electrificadas o pas.

La seguenta avançada tecnologic foguèt la ponuda en servici de locomotivas electricas dirèctas, es quaus usan coma font d'energia l'energia electrica provenenta d'una font extèrna, per l'aplicar dirèctament a de motors de traccion electrics. Las locomotivas electricas requerisson l'installacion de cables electrics d'alimentacion al cors de tot lo recorregut, que se plaçan a una nautor per lo dessús dels trens a fin d'evitar d'accidents. Aquesta installacion se coneis coma catenaria. Las locomotivas prenon l'electricitat per un trole, que la majoritat dels còps a forma de pantógrafo e coma tala se coneis. Lo còst de l'installacion d'alimentacion fa que la traccion electrica siá sonque rendabla en de linhas de grand trafic, o plan en de vias amb granda part del recorregut en tunèl jos de montanhas o per jos detla mar, amb de dificultats per la pren d'aire per la combustion dels autres tipes de motor. En los ans 1980 s'integrèron coma propulsores de veïculs electrics ferroviaris los motors asíncronos, e apareguèron los sistèmas electronics de regulacion de poténcia que donèron lo supòrt definitiu a l'eleccion d'aqueste tipe de traccion per las companhiás ferroviàrias. Las dificultats d'aplicar la traccion electrica dins de zònas amb climatología extrèma fan qu'en aquestes cases, se contunhe d'utilizar la traccion diesèl, doncas que la nèu intensa e la siá filtración per ventiladores dins las camèras de nauta tension originan de derivacions de circuits electrics que daissan inservibles aquestas locomotivas mentre dure lo temporal. Las bassas temperaturas afèctan tanben de desparièra manièra al cable de contacte de la catenaria que pèrd la conductivitat pendent d'intervals de temps. La hita dels trens electrics o constituisson los cridats trens de nauta velocitat cuyo desvolopament es estat lo seguent:

1964 Lo Shinkansen o tren belègue japonés foguèt lo primièr tren de nauta velocitat en utilizar un quite traçat, e s'inaugurèt pels Jòcs Olimpics de Tòquio 1964. 1979 Un tren de levitación magnetica s'installèt pel primièr còp en Amborg per l'Exibicion Internacionala del Transpòrt (IVA 79), en desvolopant de brevets anteriors. Aguèt de pròvas posterioras de trens similars en Anglatèrra e opèran a l'ora d'ara comercialment de linhas en Japon e China. Se combinan amb lo sistèma de monorraíl. 1981 Lo Tren de Granda Velocitat (en francés: Train à Grand Vitesse), conegut coma TGV, es un tipe de tren electric de nauta velocitat desvolopat per l'entrepresa francesa Alstom per far inicialament lo recorregut entre París e Lyon. Lo TGV es òm dels trens mai veloces del mond, en operant en qualques trams a de velocitats de fins a 320 km/h en avent lo recòrd de màger velocitat mièja en un servici de passatgièrs e lo de màger velocitat en de condicions especialas de pròva. En 1990 atenguèt la velocitat de 515,3 km/h, e en lo 2007 superèt lo sieu pròpri registre a l'arribar als 574,8 km/h en la linha París-Estrasburg.[86]

Electromedicina[modificar | modificar la font]

imatge radiológica en 3D

1895. Los rais X foguèron descobèrts en 1895 pel fisic alemand Wilhelm Röntgen, qui descobriguèt que lo bombardament de atòms metallics amb d'electrons de nauta velocitat produsís l'emission de radiacions de granda energia. Combinats amb las tecnologias de la fotografia, los rais X permetèron obténer d'imatges de parts interioras del còs uman abans inaccessibles sens intervier cirurgia. Tre aqueste moment se convertiguèron en d'imprescindibles mejans de diagnostic, en fasent partida essencial del camp aperat electromedicina.

Lo sieu emplec principal en diagnostic medical, per èsser las mai facilas de visualizar, anèt l'observacion de las estructuras ossosas. Tre la generalizacion d'aquesta practica se desvolopèt la radiología coma especialitat medicala qu'emplega la radiografía coma mièg de diagnostic, que contunha d'èsser l'emplec mai estendut dels rais X. En de desvolopaments posteriors s'apondèron la tomografía axial computarizada (TAC, en 1967, per una equipa dirigida pels enginhèrs Godfrey Newbold Hounsfield e Allan M. Cormack, Prèmis Nobel de Medecina en 1979), la resonancia magnetica (descobèrta coma principi en 1938 e aplicada a l'imatge de diagnostic per Paul Lauterbur e Peter Mansfield, de prèmis Nobel de 2003) e la angiografía (utilizada dempuèi 1927 pel portugués Egas Moniz, guanhador del prèmi Nobel en 1949, e desvolopada de forma mai segura per la tecnica Seldinger dempuèi 1953); aital coma l'utilizacion terapeutica de la radioterapia.

Los ultrasonidos foguèron utilizats pel primièr còp en medecina pel nòrd-american George Ludwig, a de fins dels ans 1940, del temps que la ecografia foguèt desvolopada en Suècia pels cardiològs Inge Edler e Carl Hellmuth Hertz (filh e nebot felen dels famoses fisics), e en lo Reialme Jonhut per Ian Donald e l'equipa de ginecologia de l'espital de Glasgow.

S'aplican d'autras tecnologias electromédicas en la cardiología, tant en diagnostic (electrocardiograma, utilizat dempuèi 1911, que valguèt lo prèmi Nobel de 1924 a Willem Einthoven) coma en de tractaments (desfibrilador) e prótesis: (los marcapasos e lo còr artificial). Tanben dins d'airals coma los problèmas d'audicion (mejançant los audífonos) o lo diagnostic e tractament de problèmas neurológicos e neurofisiológicos.

S'es equipat los quirófanos e d'unitats de reabilitacion e suenhs intensius (UVI) o (UCI) amb equipas electronicas e informaticas de nauta tecnologia. S'es melhorat los equipaments que realizan d'analisis clinicas e s'es desvolopat microscòpis electronics de granda resolucion.

Telecomunicacions e Internet[modificar | modificar la font]

Satellit de comunicacions.

1969 Lo auge de las telecomunicacions comença quand se plaçan en l'espaci exterior los primièrs satellits de comunicacions, satellits artificials plaçats en orbita a l'entorn de la Tèrra que transmeton d'ondas electromagneticas; mas aqueste ponch culminant aguèt la siá preïstòria: Lo tèrme telecomunicacion foguèt definida oficialament pel primièr còp en 1932 pendent una conferéncia internacionala qu'aguèt luòc en Madrid ("tota transmission, emission o recepcion, de signes, de senhals, d'escrits, d'imatges, de sons o d'informacions de quina natura que siá per fil, radioelectricitat, mièges optics o d'autres sistèmas electromagnetics").[87] La basa matematica sobratz era quau se desvolòpan las telecomunicacions depenentas de l'electricitat son fòrça anterioras: foguèt desvolopada per Maxwell, qui ja predijo qu'èra possibla propagar d'ondas per l'espaci liure en utilizant de descargas electricas (prefacio de Treatise on Electricity and Magnetism, 1873), fach que corroborèt Heinrich Hertz amb lo primièr transmisor de ràdio en generant radiofrecuencias entre 31 MHz e 1.25 GHz (1887). Pas obstante, l'inici de l'èra de la comunicacion rapida a distància aviá ja començat en la primièra mitat del sègle XIX amb lo telegraf electric, al que s'apondèron mai tard lo telefòn e la revolucion de la comunicacion inalámbrica amb las ondas de ràdio. A principis del sègle XX apareguèt lo teletipo que, en utilizant lo còdi Baudot, permetiá enviar e recebre tèxt en qualquarren semblat a una maquina d'escriure. En 1921 la wirephoto o telefoto permetèt transmetre d'imatges per telefòn (s'èra ja fach telegráficament dempuèi l'Exposicion Universala de Londres de 1851 e comercialment dempuèi 1863), e se comercializèt a comptar d'alavetz lo fax per AT&T. Aquesta meteissa companhiá nòrd-americana desvolopèt dempuèi 1958 distintos de tipes d'aparelhs digitales de precedents del modem per las comunicacions telefonicas, que mai tard s'apliquèron a la transmission de donadas entre computadoras e d'autres dispositius. En los ans 1960 comença a èsser utilizada la telecomunicacion en lo camp de l'informatica amb l'emplec de satellits de comunicacion e las rets de conmutación de paquets.

Un satellit agís basicament coma un repetidor plaçat en l'espaci: recep los senhals enviadi dempuèi l'estacion terrèstre e las reemite a d'autre satellit o de torn als receptores terrèstres. Los satellits son ponuts en orbita mejançant de fusadas espacialas que los plaçan circundando la Tèrra a de distàncias relativament prèpas foguèsse de l'atmosfèra. Las antenas utilizadas preferentament en las comunicacions via de satellits son las antenas parabólicas, de mai en mai frequentas en las terrassas e de tets de las nòstras vilas. An forma de parábola e la particularitat que los senhals que subervien envolopa la siá superfícia se rebaton e subervien envolopa lo foguièr de la parábola, a on se tròba l'element receptor.

Amb la començada dels satellits de comunicacions es estat possibla dispausar de fòrça canals de television, l'impressionant desvolopament de la telefonia mobila e d'Internet. Internet es un metòde de interconnexion descentralizada de rets d'ordenadors implementat en un conjonch de protocòus aperats TCP/IP e garantís que de rets fisicas heterogéneas foncionatz coma una ret logica unica, de portada mondiala. Las siás originas se remontan a 1969, quand s'establiguèt la primièra connexion d'ordenadors, coneguda coma ARPANET, entre tres universitats en Califòrnia e una en Utah, EE. UU..

Lo sègle XXI viu los començaments de la interconnexion totala que li convergisson a el las telecomunicacions, a travèrs de tota mena de de dispositius de mai en mai rapids, mai compactes, mai poderoses e multifuncionales. Es pas mai de besonh establir enlaces fisics entre dos ponchs per transmetre l'informacion d'un ponch a d'autre. A causa de la granda velocitat de propagación de las ondas electromagneticas, los messatges enviadi dempuèi quin ponch que siá de la superfícia terrèstre o de la siá atmosfèra se recebon gaireben simultanèament en quin autre que siá.

Vejatz-vos tanben[modificar | modificar la font]

  • Electricitat
  • Istòria de l'electricitat en Espanha
  • Ingeniería electromecánica
  • Istòria de la tecnologia
  • Witricidad, Electricitat sens de cables.

Bibliografia[modificar | modificar la font]

  • Divèrses autors (1984). Enciclopèdia de Sciéncia e Tecnica. Preni V Electricitat. Salvat Editors S.A. ISBN 84-345-4490-3.
  • Miguel Angel Quintanilla e José Manuel Sánchez Ron (1998) Sciéncia, Tecnologia e Societat, Madrid : Santillana, ISBN 84-294-4976-0

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Electroreception
  2. 27 de febrièr
  3. Slavoj Žižek
  4. Marshall McLuhan
  5. Lo primièr emplec en anglés s'a d'a
  6. Biografia de William Gilbert
  7. Biografia de Otto von Guericke
  8. Quintanilla E Sánchez Ron
  9. Biografia de Pieter van Musschenbroek
  10. Biografia de William Watson
  11. Biografia de Benjamin Franklin
  12. Biografia de Charles-Augustin de
  13. Biografia de Luigi Galvani
  14. 14,0 et 14,1 Biografia de Alessandro Volta
  15. 15,0 et 15,1 Quintanilla e Sánchez Ron
  16. Biografia de Humpry Davy
  17. Biografia de Hans Christian Ørsted
  18. Biografia de Thomas Johann Seebeck
  19. Biografia de André-Marie Ampére
  20. Biografia de William Sturgeon
  21. Biografia de Georg Simon Ohm
  22. Biografia de Joseph Henry
  23. Biografia de Johann Carl Friedrich Gauss
  24. Biografia de Michael Faraday
  25. Biografia de Heinrich Friederich Lenz
  26. Biografia de Samuel Finley Breese Morse
  27. Biografia de Ernst Werner von Siemens
  28. Biografia de Charles Wheatstone
  29. Biografia de James Prescott Joule
  30. Biografia de Gustav Robert Kirchhoff
  31. Biografias e vida.com [17-5-2008]
  32. Biografia de Heinrich Daniel Ruhmkorff
  33. Biografia de Leon Foucault
  34. Biografia de Zenobe Gramme
  35. Biografia de Johann Wilhelm Hittorf
  36. En realitat Maxwell escriguèt vint ecuaciones en
  37. Biografia de James Clerk Maxwell
  38. Exposition internationale d'électricité
  39. Alejandro Graham Bell.
  40. http://www.nationalgeographic.es/articulo/ng.htm Historia de la National Geographic Society modèl {{Ligam web}} : paramètre « titre » mancant
  41. Biografia de Thomas Alva Edison
  42. Lei de Hopkinson
  43. Biografia de John Hopkinson
  44. Biografia de Heinrich Rudolf Hertz
  45. Biografia de George Westinghouse
  46. Gonzalo Ugidos
  47. Biografia de Nicola Tesla
  48. Biografia de Charles Proteus Steinmetz
  49. Biografia de Wilhelm Conrad Röntgen
  50. Biografia de Michael Idvorsky Pupin
  51. Biografia de Joseph John Thomson
  52. Istòria del cinèma
  53. Biografia de Guglielmo Marconi
  54. Peter Cooper Hewitt
  55. Biografia de Gottlob Honold
  56. A Short History of Nearly Everything.
  57. Quintanilla E Sánchez Ron
  58. Biografia de Hendrik Antoon Lorentz
  59. Biografia d'Albert Einstein
  60. Biografia de Robert Andrews Millikan
  61. Biofrafía De Heike Kamerlingh Oanes
  62. Biografia de Vladimir Zwirykin
  63. Donna
  64. Bill Penley
  65. Istòria de la computción
  66. Rolón González
  67. Biografia de Walter Houser Brattain
  68. González Gómez
  69. Martinez Domínguez.
  70. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/17/newsid_3147000/3147145.stm modèl {{Ligam web}} : paramètre « titre » mancant
  71. [1]
  72. Lester Allan Pelton - Water Turbines and the Beginnings of Hydroelectricity
  73. Rafael Aluenhi García-Maurici
  74. Godalming - Electricity
  75. Istòria de l'electricitat.
  76. Edison'S Power Plant
  77. Istòria de la tecnologia fotovoltaica
  78. La Comission Europèa promòu lo desvolopament d'aquesta tecnologia
  79. Pilas de combustible de hidrógeno
  80. Informacion generala envolopa autómatas programables
  81. John T. Parsons
  82. Biografia d'Isaac Asimov
  83. Geocities.com [26-5-2008]
  84. Alboites
  85. Biografia de Charles hard Townes
  86. Istòria de la traccion electrica
  87. Reünion conjoncha en Madrid de la XIII Conferéncia de la UTI

Enlaces Extèrnes[modificar | modificar la font]

Vidèos[modificar | modificar la font]