Guèrra de l'Independéncia Argentina

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Salta a la navegació Salta a la cerca
Aqueste modèl es pertinent ? Clicatz per ne veire d'autres.
L’ortografia o la gramatica d'aqueste article es de verificar.

S'apèra Guèrra de l'Independéncia Argentina o de detlas Províncias Jonhudas del Riu de l'Argent al conjonch de combats e campanhas militèsses arribats en lo marc de detlas guèrras d'independéncia hispanoamericanas dins de divèrses païses d'America del sud, que participèron en el de fòrças militèsses de detlas Províncias Jonhudas del Riu de l'Argent, l'estat que succediguèt a lo Virreinato del Riu de l'Argent e que antecedió a la Republica Argentina.

Los partits afrontats sòlen èsser identificats pels istorians e de cronicaires latinoamericanos coma patriotas e realistas, doncas que se tractèt d'un afrontament entre qui defendián l'independéncia de la siá patria e la creacion dels nòus estats americanes, e aqueles que defendián la contunhitat d'aquestas províncias dins la monarquia espanhòla del rei Fernando VII[n. 1][1]

Sonque una part mendre d'aquestes afrontaments aguèt luòc en lo territòri de l'actuala Argentina. La majoritat arribèt en los territòris de l'ancian Virreinato del Riu de l'Argent qu'al finalizar la guèrra demorèron fòra de las Províncias Jonhudas, o en d'autras regions d'America del Sud qu'apertenguèron jamai a aqueste virreinato, tales coma Chile, Peró e Eqüator. Pas obstante, en totes los cases se considèra que los partits afrontats lutavan pas sonque per la situacion en aquestes territòris, mas tanben per la sobeiranetat nacionala envolopa lo territòri qu'aviá apertengut al Virreinato del Riu de l'Argent. Aguèt tanben d'afrontaments en la mar, en qualques cases en d'aigas fòrça aluenhadas del continent american.

Se pòdon distinguir tres fronts militèsses principales:

  • Lo front oriental o del litoral, envolopa los rius de la conca de l'Argent, qu'inclutz las campanhas en lo Paraguai, la Banda Orientala, la Mesopotamia argentina e los combats navales en lo Riu de l'Argent e los sieus afluentes;
  • Lo front nòrd, amb d'afrontaments dins las províncias del Naut Peró e la Intendencia de Sauta del Tucumán;
  • E lo front de los Camines, qu'inclutz l'accion ofensiva sobratz de posicions realistas en Chile, Peró e Eqüator.

La guèrra durèt quinze ans e feniguèt amb la victòria dels independentistas, qu'atenguèron assolidar l'Independéncia de l'Argentina e collaborèron en la d'autres païses d'America del Sud.

Antecedents[modificar | modificar la font]

Al cors del sègle XVIII, los cambiaments politics amiadi avance per l'Ostal de Borbón que remplacèt dins l'Ostal d'Àustria tre lo 16 de novembre de 1700 en l'Empèri Español transformèron las dependéncias americanas, fins a alavetz "reialmes" relativament autonòms, en de colònias enteramente depenentas de decisions presas en Espanha en benefici d'ela.[2] Entre aquestas mesuras se comptèt la fondacion del Virreinato del Riu de l'Argent en 1777, qu'amassèt de territòris depenentes fins a alavetz al Virreinato del Peró, e donèt una importància singulara dins la siá capitala, la vila de Buenos Aires, qu'aviá agut escassa importància fins a aqueste moment.[3]

Lo Virreinato del Riu de l'Argent, perteneciente a l'Empèri espanhòl, foguèt creat en 1776 amb de territòris qu'avián apertengut al Virreinato del Peró, e que pauc après se reorganizaron en uèch intendencias: La Patz, Cochabamba, Chuquisaca o Charcas, Potosí, Sauta, Córdoba, Paraguai e Buenos Aires e quatre governacions Moxos, Chiquitos, de Missions e Montevideo.[4] La capitala del virreinato èra dins la vila de Buenos Aires.[5]

Amb excepcion de la conquista portuguesa de las Missions Orientalas en 1801, qu'aguèt una responsa militara limitada e insufisenta de la part d'Espanha, lo territòri demorèt en patz intèrna e extèrna fins a 1806. Aqueste an e lo seguent se produsiguèron las cridadas Invasions Anglesas, que de tropas britanicas ocupèron en el brèvament Buenos Aires, Montevideo e d'autras plaças de la Banda Orientala. Foguèron expulsadas per la reaccion de la populacion locala, que lutèt en defensa d'ambedoas vilas en s'organizant en de milícias. Aquestas atenguèron un total de 7253 òmes en octòbre de 1806, e e mai se aumentèron leugièrament abans de la Segonda Invasion Anglesa (1807), se vegèron fòrça amendridas quand la menaça britanica despareguèt.[6]

Lo subte contacte amb los conflictes politics europèus, l'influéncia ideologica de l'Illustracion, e l'exemple de la Revolucion francesa e de la Declaracion d'Independéncia dels Estats Units generèron una activitat politica inusitada e creissenta en los ans que seguiguèron a las invasions britanicas. La fauta de responsas de la part de la metrópoli espanhòla als demandats d'auxílii de la siá colònia e lo exitoso refús de las poderosas invasions sens ajuda extèrna faguèron que la populacion locala, mai que mai de Buenos Aires, aqueriguèsse un naut gra de consciéncia politica.[7] La fauta de responsa dempuèi la metrópoli als creissentes reclams d'autonomia economica amièc a la borgesiá mercantila de Buenos Aires a far partida dels grops que cercavan un cambiament substancial en la relacion amb Espanha, en dotant a aquestes de poder economic.[n. 2][8]

En lo contèxt d'aquesta creissenta autoconciencia politica e sociala, la notícia de l'invasion francesa en Espanha e lo destronamiento del rei Fernando VII catalizaron una aumentacion dels conflictes intèrnes en lo Riu de l'Argent. Divèrsas experiéncias politics coma lo carlotismo, e mai se atenguèron amassar d'adesions, poguèren pas véncer la fidelitat de la populacion en Espanha e la mesfisança e refús a la hegemonía portuguesa.[n. 3][9] Mentre en la metrópoli aviá luòc la guèrra contra l'invasion francesa, lo virreinato demorèt fisèl a l'autoritat del Conselh Suprèm Centrala, eth quau, aglutinando als divèrses conselhs de govèrn sorgit en la Peninsula, governava en Espanha en nom del depuesto rei Fernando, que demorava presoèr en França.

Imitant l'organizacion de l'insurreccion en Espanha, se faguèron efímeros d'assages d'autogovèrn mejançant conselhs en Montevideo, Chuquisaca e La Patz. La primièra durèt nòu meses, en s'extinguint sens resisténcia a de fins de 1809, la segonda foguèt dissolguda sens derramamiento de sang, mas la de la Patz foguèt sangrientamente esclafada per una expedicion enviada dempuèi lo Peró.[7] Foguèsse del Riu de l'Argent, aguèt d'autre conselh de govèrn en Lèvi, que foguèt vencuda sens lucha.[10]

En Buenos Aires, la telefonada Asonada de Álzaga, arribada lo 1 de genièr de 1809, foguèt derrotada militarmente aqueste meteis jorn, en causant la dissolucion de divèrses còsses de milicians d'origina espanhòla qu'avián participat en la meteissa e en enfortint a las fòrças criollas. Lo nòu virrey del Riu de l'Argent, Baltasar Hidalgo de Cisneros, reorganizó los còsses urbans de Buenos Aires, en modificant la siá distribucion.[11]

Pendent los primièrs meses de 1810, de divèrses grops conspiraban per separat per deponer al virrey e se donar qualque forma d'autogovèrn. A intervengudi del mes de mai, l'arribada de la notícia que gaireben tota Espanha aviá queigut en de mans de las armadas de Napoleon Bonaparte e qu'èra estat dissolguda lo Conselh Suprèm Centrala que governava en Espanha pendent l'invasion napoleónica, catalizó las discussions politicas e causèt l'esclatament de la Revolucion de Mai en Buenos Aires.[7]

Lo Primièr Conselh e lo Conselh Grand[modificar | modificar la font]

Coma resultat de la revolucion, lo 25 de mai de 1810 s'establiguèt lo Primièr Conselh de Govèrn presidit per un criollo, Cornelio Saavedra, era quau pretenguèt impausar la siá autoritat sustot lo Virreinato del Riu de l'Argent coma successora legitima del virrey.

Lo 27 de mai lo Conselh envièc una circulara dins las principalas vilas del virreinato que s'informava en el dels fachs, s'exigissiá acatamiento e se sollicitava l'enviament dins la capitala d'un deputat per cada vila e vila.[12]

Malgrat que – a pauc de formada – lo Conselh sabèt qu'en Espanha l'autoritat èra estada assumida per un Conselh de Regencia, contunhèt d'exigir acatamiento a la siá autoritat e en la li negant al Conselh, doncas qu'aqueste èra estat elegit sens consentiment dels americanes. Tanpauc la reünion de las Corts Generalas del Reialme que sancionèt la constitucion espanhòla de 1812, que la representacion dels territòris americanes èra en el clarament inferior que la siá populacion ameritaba, li modificariá a el la negativa de las autoritats localas a reconéisser a quina potestat superiora que siá a elas.[13][14]

Pendent tot aqueste primièr periòde, Espanha foguèt gaireben enteramente jol contraròtle de las fòrças de Napoleon Bonaparte, e la possibilitat que la Regencia envièsse ajuda militara eficaça als sieus defensors en America foguèt desdeñada pel govèrn revolucionari.

Aital coma lo Primièr Conselh pretenguèt estendre la siá autoritat a tot lo virreinato e difóner la revolucion per tota l'America espanhòla, lo Conselh Grand que la succediguèt en estendent la representacion en l'executiu als representants de l'interior, en las siás desparièras estapas – diferenciadas per la màger o mendre influéncia dels grops dirigits per Cornelio Saavedra e Mariano Moreno – mantenguèt aquesta politica e l'actitud militara expansiva del govèrn.[15]

Recentament a intervengudi de 1811, al se conéisser en prigondor la portada de la complèta desbranda sofèrta en lo Naut Peró, lo Conselh adoptèt una actitud mai prudenta.[14] Mas subrevisquèt pas a aqueste cambiament: en setembre de 1811 foguèt remplaçada pel Primièr Triunvirato, qu'amb la desencusa de centralizar l'executiu en de paucas personas per assegurar la gobernabilidad, concentrèt lo poder de decision en torni als interèsses de Buenos Aires.[16]

Creacion de l'Armada Argentina[modificar | modificar la font]

La Guèrra d'Independéncia s'inicièt lo meteis jorn 25 de mai de 1810, en que culminava exitosamente la Revolucion de Mai: lo meteis document qu'exigissiá la formacion del Primièr Conselh de govèrn reclamava tanben la remesa d'una armada a l'interior del abolido Virreinato del Riu de l'Argent, exigéncia que foguèt incorporada a l'acta de formacion del Conselh:[17]

Dos jorns mai tard, en la circulara dirigida dins las províncias en exigint la reconeissença a la siá autoritat e en demandant l'enviament de deputats en Buenos Aires, lo Conselh manifestava qu'enviarie «una expedicion de 500 òmes per çò d'interior amb la fin de proporcionar auxilios de militaras per far observar l'òrdre, se se tem que sens el se farián pas liure e honradamente las eleccions de vocalas de deputats.»[18]

En consequéncia, lo jorn 29 de mai ordenèt una reorganizacion generala de las fòrças de la capitala: los batalhons passèron a èsser regimientos amb 1116 plaças cadun e s'establiguèt una rigorosa leva dels vagos e desocupados d'entre 18 e 40 ans per cobrir las vacantas.[19]

Los distintos d'armadas que dispausèron los govèrns rioplatenses s'originèron en las fòrças de milícias urbanas de Buenos Aires. Coma consequéncia de las reformas de Cisneros, l'armada del virreinato dins la vila de Buenos Aires èra conformat en mai de 1810 per sèt batalhons de infantería: los batalhons N° 1 e 2 de Patricios, Arribeños, Montañeses, Andaloses, los Granaderos de Terrada e lo Batalhon de Linhatges; lo Còs de Artillería Volante e los Húsares de Pueyrredón.

Existissián tanben de divèrses còsses de veteranes, que ascendían a gaireben 1000 òmes, incluses lo Fix de Infantería, los Dragons e los Blandengues de la Frontièra.[20] Excepto Aquestes darrièrs, cuya recluta se basava principalament en criollos, totes aquestes còsses veteranes serián desmantelados aqueste meteis an.

En total, èran 4145 òmes: 3128 de infantería, 555 de caballería e 462 de artillería. Abans de se lor somèt la fin de l'annada un nòu regimiento, lo Regimiento America o de l'Estela.[21]

A aquestas fòrças caldriá li somar d'autras que faguèron partida jamai –coma talas– de las fòrças de las Províncias Jonhudas, coma las unitats estacionadas en Montevideo, de divèrses còsses de defensa de la frontièra indigèna, e los 500 d'òmes qu'èran partits en octòbre de 1809 a acalorar las revueltas de Chuquisaca e La Patz al comandament de Vicente Felen.[22] En d'ans posteriors, aquestas tropas combatrián en la siá màger part en las filas realistas.[23][24]

Se plan la tropa èra nombrosa, aviá pas d'autra experiéncia que las Invasions Anglesas, e dempuèi èran estats alavetz adiestrados per oficialas tan inexpertos coma los soldats. Los primièrs comandants foguèron oficiales de graduacion inferiora o civila, ponuts davant de las tropas per de rasons politicas o per lo sieu carisme personal, pas per la siá capacitat militara.[25]

Armament e tecnica[modificar | modificar la font]

Las tecnologias disponiblas e las tacticas utilizadas per las armadas serián comunas tant per las fòrças patriotas coma per las realistas, e cambiarián pas fòrça al cors de totas las campanhas. Las armadas de l'epòca èran distribuidas en tres armas: infantería, caballería e artillería. Aviá pas de còsses de supòrt, qu'apareisserián recentament amb las campanhas de San Martín, e mai se òc de caps de l'especialitat d'enginhèrs.

La infantería solie èsser la mai nombrosa, armada de fusiles a chispa de avancarga e ánima lisa – fòrça lentes e de complèxes de cargar – e bayonetas pel combat còs a còs; los oficiales disponibles dempuèi avián a la debuta experiéncia en lo manejo de tropas de infantería, çò que fasiá lo sieu emplec preferible al de las autras armas.[26]

La caballería èra pauc nombrosa a la debuta, donat qu'èra estat escassa en los regimientos levats sobre la basa de las milícias urbanas de Buenos Aires e a que los criollos desdeñaban la caballería. Lo sieu emplec eficaç, limitat a d'operacions de proteccion dels flancs de las formacions de infantería, se vesiá limitat per la manca d'un entrainament avient en manòbra e tactica, e en rason que los criollos preferissián las carabinas e consideravan a la lança coma una arma indigèna; o cual —en avent en compte las caracteristicas de las armas de fuòc de l'epòca— èra un clar error.[26] Mas la recluta de milícias de caballería s'estendriá rapidament entre la populacion rurala de l'interior e lo sieu prestigi s'incrementariá tre la creacion del Regimiento de Granaderos a Caval, còs de caballería especializat en de laspanadas armadas a granda velocitat.[27] Tre aqueste moment, la superioritat de la caballería patriota se mantenguèt pendent lo rèste de la guèrra, sostenuda en l'abiletat de las siás jinetes.

La artillería de campanha manejaba de pichones canons portatiles de bronze o coeire, e requerissiá una importanta logistica per la provedir de balas e municiones, e per transportar las pèças desarmadas. Las pèças èran plaçadas dins las formacions de infantería, en òm a tres grops. La siá oficialitat èra deficienta a la debuta, a pena suplantada per artilleros de marina trasladada dins tèrra, mas s'installèron posteriorament d'escòlas d'oficialas amb granda preparacion tecnica.[26]

Las fòrças auxilièsses o irregularas èran en general de caballería, d'armadas en general amb lanças improvisadas, boleadoras, e de còps amb d'armas de fuòc cuert.[28] En lo Naut Peró e en lo Peró las fòrças irregularas èran d'indigènas d'a pè, armats de macanas, de garròts e prigondas.[29]

Los desplaçaments se realizavan en general a lomo de mula, excepto dins de zònas montanhudas, en que las mulas èran utilizadas exclusivament per transpòrt de carga, mentre los soldats de infantería partissián a pè.[30] Las mulas èran estats lo principal produch d'exportacion de divèrsas zònas de las províncias dempuèi la Trincada de Humahuaca cap al sud, mas la guèrra se detenguèt aqueste trafic e las mulas foguèron destinadas masivamente a las armadas en campanha.[31][32]

Las tecnicianas de combat èran generalament fòrça simplas: d'atacs frontales amb l'espés de la infantería, apiejats per la artillería, mentre la caballería protegissiá los flancs o ensajava entornejar a las forças d'enemigas. Sonque las fòrças irregularas amiauen avance d'operacions tácticamente mai imprevisibles, çò qu'explica la siá notabla capitada.[33]

Pendent los tres de primièrs ans de guèrra, ambedós partits combatrián jos detla bandièra d'Espanha.[34]

La revolucion al dedins[modificar | modificar la font]

La circulara del 27 de mai foguèt enviada dins totas las vilas e de vilas del virreinato. Las de l'interior de l'actuala Republica Argentina acataron al Conselh, d'inclusas Mendoza e Sauta, cuyos de governants coloniales la desconeguèron; l'unic cabildo qu'o faguèt pas foguèt lo de Córdoba, çò qu'obligariá al Conselh a se far aubedir per la fòrça, en iniciant aital la Guèrra de l'Independéncia.[12]

Las vilas del Naut Peró aguèron pas oportunitat de se prononciar abans de que los sieus govèrns o faguèsson en forma negatiua. L'unic cas d'una vila en lo Naut Peró que reconeguèt tempranamente al Conselh foguèt lo de Tarija, qu'escuelhèt tanben lo sieu deputat.[n. 4][35]

La primièra vila en recebre la circulara foguèt Montevideo, lo 31 de mai.[36] L'endeman, un cabildo dubèrt acordèt reconéisser l'autoritat del Conselh de Buenos Aires, e mai se ajornèt l'enviament del deputat. Oras mai tard arribèt en Montevideo la notícia qu'en Cadis s'èra establit lo Conselh de Regencia, que governariá lo Reialme fins a la desliurança del monarca cautivo Fernando VII.[37] Lo Cabildo de Montevideo, pressionat per las tropas desplegadas pel comandant del Apostadero José María Salazar, resolguèt acatar la siá autoritat e desconéisser al Conselh de Buenos Aires fins a tant aquesta reconeguèsse pas al Conselh de Regencia.[37]

Après una infructuosa gestion del secretari Juan José Passi en Montevideo, lo Conselh declarèt las hostilidades contra los realistas de Montevideo, cuyo cabildo trinquèt tanben de relacions amb Buenos Aires lo 15 de junh.[14][38]

Montevideo resultava una seriosa menaça per Buenos Aires: e mai se la relacion de fòrças militèsses de tèrra èra favorabla als revolucionaris porteños, se trobavan ailà acantonados la majoritat dels veteranes del virreinato. Entre las milícias que jargavan Montevideo se trobavan lo Regimiento de Volontaris del Riu de l'Argent, lo Regimiento de Caçaires de Infantería Leugièra e lo 1° Escuadrón de Húsares, totes eles creadi en Buenos Aires. Dirigits per Prudencio Murguiondo, se revoltèron lo 12 de julhet e exigiguèron la destitucion del comandant naval de la vila, mas lo movement foguèt desbaratado pel governador Joaquín de Soria.[38]

Per contra, la relacion de fòrças navales èra abismalmente favorabla en Montevideo: los paucs buques de guèrra surtos en Buenos Aires èran estats autorizats a se retirar en Montevideo al mitan de las negociacions amb aquesta vila e la majoritat dels oficiales aviá aderit al Conselh de Regencia: lo Conselh aviá pas fòrça naval qualqu'una. Lo domeni del estuario permetriá en Montevideo eventualament bloquejar dins la capitala revolucionària e lo contraròtle d'un pòrt d'aigas prigondas assegurariá lo provesiment de las siás fòrças e seriá la destinacion segura de quina expedicion realista que siá.[38]

Autre cas especial foguèt lo d'Assumpcion, principala del Paraguai, que recebèt amb desplaser a l'enviat del Conselh, lo coronèl José de Espínola e Peña, qu'aviá dolenta reputacion dins aquesta província. Donat que lo governador aviá recebut la notícia de l'installacion del Conselh de Regencia –e de lo sieu jura en Montevideo– lo 24 de julhet s'amassèt una assemblada provinciala. Que jurèt obediencia al Conselh de Regencia e refusèt lo movement revolucionari porteño, e mai se en conservant de relacions amistosas amb lo Conselh de Buenos Aires.[n. 5][12] Espínola E Peña tornèt en Buenos Aires convencut qu'existissiá un poderós foguièr revolucionari en Assumpcion, e que bastaría una expedicion revolucionària de 200 òmes per o apiejar e jónher en lo Paraguai amb lo rèste de l'ancian virreinato.[39]

Contrarrevolución En Córdoba[modificar | modificar la font]

Lo meteis jorn de l'installacion del Primièr Conselh, lo desrocat virrey Cisneros envièc un messatge secrèt a lo sieu antecesor, Santiago de Liniers, que se trobava en Córdoba, en que li encargava la direccion de la resisténcia contra la Revolucion.[40]

En de divèrsas reünions a l'ostal del governador Juan Gutiérrez de la Concha se trobèron — entre d'autres — l'ex virrey Liniers, l'avesque Rodrigo de Orellana e lo deán de la catedrala Gregorio Funes, qu'aderissiá al Conselh.[41] S'assabentèron ailà del messatge de Cisneros e de la circulara del Conselh qu'exigissiá al governador e al cabildo cordobés lo sieu acatamiento a la meteissa.[41]

Abans de que se prenguèsse qualque decision — lo 14 de junh — se sabèt de l'installacion del Conselh de Regencia. Liniers Se decidiguèt per la desconeissença del Conselh, e al bòrd de los sieus companhs, excepto lo Deán Funes, decidiguèron refusar l'autoritat del Conselh e se preparar per la resisténcia. Lo 20 de junh, lo Cabildo, amb la preséncia del governador jurèt fidelitat al Conselh de Regencia.[42]

Lo meteis jorn 20, en Buenos Aires, l'ex virrey Cisneros e los oidores de la Reala Audiéncia foguèron arrestats e embarcats cap a las islas Canàrias, per aver jurat en secrèt al Conselh de Regencia e aver promogut la contrarrevolución en Córdoba.[43]

Liniers E Gutiérrez de la Concha enrotlèron de milícias urbanas e de milicians reclutados en la campanha pel coronèl Santiago Allende. D'acòrd al Reglament de milícias de 1801, existissiá en Córdoba lo Regimiento de Volontaris de Caballería de Córdoba, amb un total teoric de 1.200 plaças. Los preparatius arribèron a se veire fòrça avançats, e s'amassèron 1.500 òmes e 14 canons.[44]

A de fins de julhet, lo governador de Córdoba reconeguèt l'incorporacion d'aquesta província al Virreinato de la Peró anonciada per la siá virrey José Fernando d'Abascal, del temps que lo cabildo cordobés se poniá jos detla jurisdiccion de la Reala Audiéncia de Charcas.[45][46]

Lo 13 de junh, la vila de Mendoza recebèt la circulara del 27 de mai, gaireben al meteis temps qu'arribava una comunicacion de Gutiérrez de la Concha en sollicitant la desconeissença del Conselh e l'enviament de tropas a Córdoba, jos cuya dependéncia se trobava Mendoza. Un cabildo dubèrt reconeguèt l'autoritat del Conselh e escuelhèt un deputat per enviar en Buenos Aires, e decidiguèt simultanèament remplaçar al Subdelegado de Reala Isènda e comandanta d'armas, Faustino Ansay; aqueste acceptèt los fachs e liurèt una partida de las armas en lo sieu poder lo jorn 28, mas aquesta meteissa nuèch dirigiguèt un suslhèuament, en prenent la casèrna e en amassant mai de 200 soldats. Tres jorns mai tard, manqui de supòrt, depuso la siá actitud e reconeguèt al Conselh. Jorns après, Gutiérrez de la Concha tornèt a reclamar d'armas e de tropas, mas se li respondèt negativament. Lo comandant Ansay foguèt destituit de lo sieu cargue e enviat presoèr en Buenos Aires.[47]

En las autras vilas e de vilas de la Intendencia de Córdoba del Tucumán, las autoritats vacilaron sobre la posicion a prene: en San Juan, lo cabildo esperèt fins a conéisser la decision de las autras vilas, e sonque lo 7 de julhet decidiguèt reconéisser al Conselh e escuélher un deputat, e mai se en mantenent la reconeissença de las autoritats de Córdoba.[48] A principis d'agost, aquesta decision foguèt acatada e imitada en las vilas de San José de Jáchal e San Agustín de Val Fértil.[49] Lo 18 de setembre foguèt remés 111 milicians sanjuaninos per l'Expedicion Auxiliar, e posteriorament d'autres 100 òmes, que se dirigiguèron en Buenos Aires.[50]

Tanben lo cabildo de la Rioja evitèt se prononciar en favor del Conselh fins al 1º de setembre, quand foguèt escuelhut deputat Francisco Antonio Ortiz de Ocampo, comandant en aqueste moment de la recentament formada Armada del Nòrd e a qui lo Conselh ordenèt que demorès en aqueste luòc.[12]

L'excepcion foguèt la vila de San Luis, que reconeguèt al Conselh a pena arribat la notícia de la siá formacion, e que se volguèt pas li opausar la resisténcia ordenada pel governador Gutiérrez de la Concha. Davant lo demandat de tropas fachas pel Conselh, San Luis contribuiguèt amb 400 soldats que partiguèron a Sauta.[51]

Expedicion d'Auxílii dins las Províncias Interioras[modificar | modificar la font]

L'organizacion de l'armada qu'aviá de partir a l'interior foguèt encargada a la vocala Juan José Castelli, qui amassèt 1.150 òmes provenentes dels regimientos de infantería e caballería, tant de las tropas de milicianas coma dels veteranes.[52] La artillería èra compausada de 4 pèças volantes e 2 obuses. La fòrça anava regularmente uniformada, amb abondiuas municiones e bon armament, e amb lo sòu pagat per anticipat, mercés a un empréstito obtengut del comèrci per la vocala Juan Larrea.[53]

Lo 14 de junh, lo Conselh nomenèt comandant de l'Armada al coronèl de Arribeños Francisco Ortiz de Ocampo, escuelhut per la mission per èsser naturala de las províncias de l'interior e per la siá coneissença del centre e nòrd argentin, aquerit pendent los sieus viatges coma comerçant.[54] O acompanhava coma "màger general" lo tinent coronèl Antonio González Balcarce.

A semblança de las armadas de la Revolucion francesa, èra acompanhat per Hipólito Vieytes coma comissionat del Conselh, e per Feliciano Antonio Chiclana coma auditor de guèrra. Lo comandament militar èra subjècte al politic e aqueste al Conselh a travèrs de la Secretaria de Guèrra, qu'ocupava Mariano Moreno. Totes aquestes caps militèsses e politics formavan un "Conselh de Comission" que de majoritat aviá de prene las resolucions, e cuyo secretari èra Vicente López e de Plans.[53][55]

Lo 27 de junh, Moreno publiquèt en La Gazeta un ultimátum als contrarrevolucionarios: "L'Amassa compte amb de recorses efectius per far entrar dins los sieus devers als díscolos que pretenon la division d'aquestes pòbles, qu'es uèi jorn tan perilhosa: los perseguirà e farà punissi exemplar qu'escalabre e aterre als dolentes."[56]

Lo coronèl Balcarce capturèt a Liniers e mai tard comandó l'Armada del Nòrd.

Un còp instruido l'armada, partiguèt cap al nòrd lo 7 de julhet.[57] L'endeman, lo Conselh ordenèt qu'es quaus s'opausèsson a la revolucion foguèsson remeses en Buenos Aires a mesura que foguèsson capturats, mas lo 28 de julhet ordenèt

González Balcarce s'avancèt amb 75 òmes en persecucion de la pichona armada realista, que se retirava cap al nòrd.[34] Las tropas realistas desertèron en massa, per çò que los sieus caps contunhèron lo sieu camin amb una escolta escassa, fins a èsser capturats per separat los jorns 6 e 7 d'agost e amiadi a Córdoba.[53]

Lo 10 d'agost arribèt l'espés de l'Armada dins la vila de Córdoba, e lo cabildo cordobés reconeguèt al Conselh e al nòu governador, Juan Martín de Pueyrredón. Lo 17 d'agost, un cabildo dubèrt escuelhèt deputat al Deán Funes.[58]

Ortiz de Ocampo ordenèt l'execucion de Liniers, Gutiérrez de la Concha, Orellana e los sieus companhs, mas la suspenec posteriorament per pression d'una comission de notables cordobeses — que ne fasiá partida lo Deán Funes — e los envièc de presoèrs cap a Buenos Aires.[34]

Los membres del Conselh, alarmats pel desaubediment, resolguèron executar sens demòra als presoèrs, mission que foguèt per el destacat la vocala Castelli, acompanhat per Nicolás Rodríguez Peña coma lo sieu secretari e per un destacamento de 50 soldats al comandament de Domingo French. Trobèron als presoèrs lo 26 d'agost près de la posta de Cap de Tigre, en lo sudeste de Córdoba, dempuèi a on l'oficial Juan Ramón Balcarce los condusiguèt cap a la prèpa Montanha dels Papagayos; foguèron ailà fusilados Liniers, Gutiérrez de la Concha, Allende, Victorino Rodríguez, e Joaquín Moreno.[53] L'avesque Orellana foguèt enviat pres a Luján.[59]

Castelli Tornèt immediatament en Buenos Aires, a on recebèt las instruccions secrètas per comandar lo projècte revolucionari en lo Naut Peró.[34] Moreno emetèt una violenta proclama que justificava amb el lo fusilamiento de l'eròi de las Invasions Anglesas.[60]

Per òrdre del Conselh, González Balcarce remplacèt a Ortiz de Ocampo davant de las tropas d'avantgarda — e mai se aqueste contunhèt coma cap nominal — amb Juan José Viamonte coma segond cap. En substitucion de Vieytes, Castelli ocupèt lo cargue de delegat e Bernardo de Monteagudo lo de auditor. French E Rodríguez Peña integravan tanben lo nòu comitat politic. Après l'armada contunhèt la marcha en en direccion cap Santiago del Estero, a on Ortiz de Ocampo demorèt en amassant de tropas mentre González Balcarce contunhèt la siá avançada cap a Sauta.[34]

Castelli Partiguèt dempuèi Buenos Aires lo 22 de setembre, coma representant del Conselh davant l'armada, los govèrns e de pòbles de l'interior, revestit de totas las facultats e distincions que gaudissiá lo pròpri Conselh; s'esperava aital evitar de nòus desaubediments.[34]

La Revolucion en lo Naut Peró[modificar | modificar la font]

Lo virrey José Fernando d'Abascal amb banda de l'Òrdre de Carlos III.

Lo president de la Reala Audiéncia de Charcas, Vicente Felen, aviá recebut la notícia de la Revolucion de Mai a de fins de junh. En prevesent que las fòrças pertenecientes al Regimiento de Patricios qu'aviá portat de Buenos Aires se prononcièsson en favor de la meteissa, las aviá desarmadas, en destituint als oficiales e en comandant als soldats sorteados pel metòde del diezmo a trabalhar al socavón de Potosí.[61]

Lo 13 de julhet de 1810, a demandat de las autoritats de las intendencias respectivas, lo virrey José Fernando d'Abascal decretèt la reincorporación provisionala de las intendencias de Charcas, Potosí, La Patz e Córdoba al Virreinato del Peró.[62] En esclarint lo virrey en lo decrèt de anexión qu'o fasiá: fins que se restablisca en lo sieu legitim comandament lo Excmo. Senhor Virey de Bones-Ayres, e d'autras autoritats legalament constituidas, doncas sonque l'autoritat reala podiá desmembrar lo territòri definitivament del virreinato de Buenos Aires.[63][64]

Lo meteis jorn Abascal nomenèt General en Cap de l'Armada Expedicionario del Naut Peró, amb òrdre de coordinar las siás accions amb las autoritats d'aquesta region, al president provisorio de la Reala Audiéncia del Cuzco, José Manuel de Goyeneche, que placèt lo sieu campament sobratz lo riu Desaguadero.[34]

Felen envièc al màger general José de Córdoba e Rojas a ocupar lo pòble estrategic de Santiago de Cotagaita amb de tropas de Chuquisaca e Potosí al comandament del coronèl Indalecio González de Socasa. La posicion foguèt fortificada amb de varats e trincheras en espera de l'arribada dels renfortiments sollicitats al virrey del Peró.[34]

En abril de 1810 èra estat mobilizat cap a la vila de Oruro un batalhon de 300 milicians comandados pel coronèl Francisco del Rivero, segondat per Esteban Arze, amb la fin d'esclafar una revuelta locala ligada a las revolucions altoperuanas de l'an anterior. Aquestas fòrças, qu'èran pas arribats a combatre, recebèron òrdre de se jónher a l'armada de Córdoba e Rojas en Tupiza. Mas Rivero se dirigiguèt a Cochabamba, en entrant dins la vila lo 14 de setembre e en iniciant la Revolucion de Cochabamba: arrestèt e desroquèt al governador e aderiguèt al Conselh de Buenos Aires sens derramamiento de sang, en essent el meteis proclamat "Governador Intendente, President e Capitan General de la Província".[65]

En agost, lo capelan José Andrés de Salvatierra liderèt un movement en lo Fòrt de Membiray e lo 24 de setembre prenguèt la vila de Santa Crotz de la Sèrra. Ailà, un cabildo dubèrt formèt un "Conselh Provisoria", liderada per Antonio Vicente Seoane, lo coronèl Antonio Suárez, José Andrés de Salvatierra, Juan Manuel Lemoine e l'enviat del Conselh de Buenos Aires, Eustaquio Moldes.[62]

Lo 6 d'octòbre se produsiguèt lo prononciament de Oruro, qu'aderiguèt al Conselh de Buenos Aires. Una efímera resisténcia foguèt rapidament esclafada per de fòrças arribadas dempuèi Cochabamba al comandament d'Esteban Arze.[65]

Unificacion revolucionària del Naut Peró[modificar | modificar la font]

En octòbre de 1810, l'avantgarda de l'Armada del Nòrd inicièt la siá marcha cap al Naut Peró a travèrs de la trincada de Humahuaca. Tre lo poblat de Crancs, las fòrças d'avantgarda observèron de fòrças realistas que se retiravan a mesura qu'avançava l'avantgarda patriota.

Après se deténer brèvament en Yavi, a on incorporèt los 200 de milicians de Tarija — qu'aviá comandat a cercar amb lo capitan Martín Miguel de Güemes[66] — e unas paucas municiones, e sens esperar l'incorporacion de l'espés de l'armada, González Balcarce inicièt l'avançada cap al nòrd amb 400 òmes e dos canons. Los realistas abandonèron Tupiza e se replegaron en Santiago de Cotagaita. Lo 27 d'octòbre, en lo Combat de Cotagaita, González Balcarce fracassèt en ocupar las posicions realistas a causa de la siá escassa artillería e la superioritat numérica dels espanhòles.[67] Las tropas expedicionarias tornèron a Tupiza sens èsser perseguidas.

Una setmana mai tard, los realistas al comandament de Córdoba avancèron cap al sud. Balcarce Los esperèt a 25 km de Tupiza, en Suipacha, tèsta al riu del meteis nom, a on recebèt un renfortiment provenent de Jujuy amb doas pèças de artillería e abondiuas municiones. Córdoba Se placèt dins lo pòble de Nazareno, de l'autre costat del riu.

Lo 7 de novembre, en la Batalha de Suipacha s'afrontèron 800 realistas amb 4 canons contra 600 patriotas amb 2 canons. González Balcarce atraguèt a las tropas realistas en las incitant a crosar lo riu amb una fuga fingida; en la riba sud foguèron sorpresivamente atacats de flanc per la infantería e la artillería qu'èran amagas entre los tucs, del temps que la caballería qu'en aparència fugiá donèt torn per los afrontar. Los realistas se donèron a la fuga, en lançant d'armas, artillería e municiones, desbandándose per complèt.[68]

Se plan qualques istorians an afirmat que l'accion foguèt merit del capitan Güemes, qu'auriá comandado l'operacion de retirada e contraataque, lo meteis foguèt pas mencionat en la part de la batalha e mai tard Castelli o enviarie de retorn a Sauta.[69] La version tradicionala en Bolívia assigna lo principal merit a las milícias tarijeñas.[70]

Lo resultat de Suipacha aguèt un fòrt efècte moral, e lo 10 de novembre la vila de Potosí deponía al governador Francisco de Paula Sanz e creaue un conselh de govèrn provincial.[70]

Goyeneche Aviá enviat una division al comandament de Juan Ramírez Orozco a esclafar la revolucion, mas aqueste arribèt sonque fins a Viacha, a on se dividissián los camins a Oruro e La Patz. Dempuèi envièc ailà cap a Oruro a unes 800 d'enfants veteranes e doas pèças de artillería al comandament del coronèl Fermín Piérola, que foguèt atacat per estonament e derrotat per Arze lo 14 de novembre en la Batalha d'Aròma, en perdent la mitat de las siás fòrças. Piérola E Ramírez Orozco se retirèron cap al Desaguadero.

Per la siá part, Rivero despachó doas divisions dempuèi Cochabamba: una d'elas ocupèt lo 13 de novembre Chuquisaca, a on un cabildo dubèrt reconeguèt l'autoritat del Conselh porteña, en declarant nulla la siá adesion al Virreinato del Peró. L'autra division entrèt lo 19 de novembre dins La Patz, a on lo intendente Domingo Tristán e Moscoso se pleguèt a la revolucion e un congrès del pòble acceptèt per unanimitat l'autoritat del Conselh de Buenos Aires.[29] Tot lo Naut Peró demorava assegurat per la Revolucion.

A de fins de novembre, Ramírez Orozco s'incorporèt a las fòrças de Goyeneche. En la siá division viatjava tanben l'avesque de la Patz, Lasanta, condemnat a mòrt pel Primièr Conselh.[62]

Lo 21 de novembre, lo Conselh creèc lo Regimiento Nº 7 de Infantería de Cochabamba, cuyo cap èra Francisco del Rivero, que foguèt ascendido a general en genièr seguent.[71]

Castelli Se faguèt cargue del comandament politic en lo Naut Peró; nomenèt governador de Potosí a Feliciano Antonio Chiclana e de Chuquisaca a Juan Martín de Pueyrredón.[62] En complint d'òrdres de Buenos Aires, e coma puniment per la repression de 1809 en las rebellions de Chuquisaca e La Patz, foguèron executats los caps realistas Córdoba, Sanz e Felen.[72]

Expedicion en lo Paraguai[modificar | modificar la font]

Coma responsa a la jura del Conselh de Regencia de la part del govèrn d'Assumpcion, lo Conselh de Buenos Aires talhèt las comunicacions fluvialas de Montevideo amb lo Paraguai a travèrs del riu Paraná, e las autoritats de la vila de Corrents detenguèron divèrsas embarcaciones que se dirigissián a Assumpcion.[73]

Lo governador Bernardo de Velasco detenguèt en setembre de 1810 a de divèrses ciutadans del partit revolucionari e los envièc al Fòrt Borbón. Fòrças realistas paraguayas, amb Velasco davant, incursionaron en territòri de las Missions en cèrca d'armas.[74]

Marcha cap a la província del Paraguai[modificar | modificar la font]

Manuel Belgrano comandó l'Expedicion militara en lo Paraguai e posteriorament l'Armada del Nòrd.

Lo 4 de setembre, lo Conselh nomenèt a la vocala Manuel Belgrano comandanta de las fòrças qu'avián d'operar en la Banda Orientala contra los realistas de Montevideo. L'armada amb que comptava èra per autra exiguo: 250 òmes, extraches de divèrses còsses militèsses porteños, amb 6 canons.[75] Quand la notícia de l'atac a de Missions arribèt en Buenos Aires, lo Conselh decidiguèt desviar la pichona division de Belgrano cap al Paraguai, en li autrejant lo comandament militar e politic de las províncias del litoral fluvial. Belgrano Partiguèt lo 26 de setembre.[39] En San Nicolás dels Riuets incorporèt unes 357 d'òmes de caballería pertenecientes als Blandengues, que li somèt a el d'autres 200 òmes en Santa Fe.[76][77]

Lo 1 d'octòbre, una flotilla paraguaya ataquèt Correntas e rescatèt los buques paraguayos confiscats; contunhèt incursionando dins la zòna pendent de divèrsas setmanas, en s'apoderant tanben de la Gardia de Curupayty, que Correntas manteniá en l'actual Departament de Ñeembucú.[73]

Après crosar lo Paraná, la pichona armada contunhèt d'aumentar las siás fòrças amb tropas volontàrias amassadas pel comandant militar d'Entre de Rius, José Miguel Díaz Vélez, e unes 200 d'òmes del Regimiento de Patricios, comandats per Gregorio Perdriel. A de fins d'octòbre, organizadas las siás fòrças en 4 divisions, e en amiant al paraguayo José Machain coma sergent màger, l'armada avancèt cap al nòrd pel centre d'Entre de Rius, en evitant crosar de corses d'aiga.[78][79] Lo 6 de novembre, una escuadrilla amb 300 realistas al comandament de Juan Angel Michelena ocupèt Concepcion de l'Uruguai; las milícias d'aquesta vila, comandadas per Diego González Balcarce, s'incorporèron a l'armada de Belgrano.[39]

En Assumpcion, lo governador espanhòl Velasco ordenèt ocupar amb de milícias de la Vila del Pilar los passes sobratz lo riu Paraná, mentre organizava près de la capitala una armada d'entre 6000 e 7000 òmes.[80] Per la siá part, Belgrano ordenèt al tinent de governador de Corrents, Elías Galván, plaçar 300 milicians en Pas del Rei — actual Pas de la Patria — per far creire a l'enemic que se dirigissiá cap a ailà.[39]

A l'arribar tèsta dins l'isla Apipé Granda, Belgrano proclamèt la libertat, proprietat e seguretat dels indigènas dels pòbles de Missions.[81] Dempuèi seguiguèt ailà cap a Santa María de la Candelaria, dempuèi a on dirigiguèt un mestièr al governador Velasco, al Cabildo e a l'avesque, en lor demandant un acòrd per evitar lo derramamiento de sang, en los convidant al sometimiento al Conselh e l'enviament d'un deputat.[82] Lo messatge foguèt amiat pel capitan Ignacio Warnes, mas aqueste foguèt capturat pel cap d'un destacamento paraguayo de 500 òmes apostats en lo marge opausat del riu.[39]

Lo 19 de decembre Belgrano crosèt amb l'espés de l'armada revolucionària lo riu Paraná e ataquèt la posicion fortificada de Campichuelo, d'a on los realistas se retirèron après un breve escambi de disparos.[83] Los patriotas ocupèron sens lucha l'evacuat pòble de Itapúa, distante quatre leguas, mas la fauta de cavals e lo marrit estat de la tropa obliguèron a Belgrano a se deténer, sens poder perseguir als realistas. Una amistosa proclama de Belgrano aguèt pas efècte qualqu'un.[39]

L'avantgarda al comandament de Machain inicièt l'avançada cap a la capitala paraguaya lo 25 de decembre, seguit a cuerta distància per Belgrano, qu'aviá daissat 100 òmes en Candelaria. Los poblants, contràriament a çò qu'aviá predicho Espínola e Peña, fugiguèron de l'armada — al que consideravan invasor — en s'amiant totes los mejans de subsistencia. Lo territòri paraguayo, amb los sieus nombroses rius, esteros e de sèuvas tropicales, èra un terrible obstacle per l'avançada de l'armada. Pas obstante, los òmes de Belgrano contunhèron la siá malaisida avançada e obtenguèron una pichona victòria al bòrd del riu Tebicuary.

Desbrandas de Belgrano[modificar | modificar la font]

Operacions militèsses en territòri paraguayo e misionero (decembre de 1810-març de 1811.

Velasco se ponèt davant de la siá armada e escuelhèt coma ponch de resisténcia a Paraguarí, un pòble plaçat en una elevacion entornejada de zònas pantanosas. Fins a arribèt ailà Belgrano lo 15 de genièr de 1811, e pendent tres jorns las armadas se mantenguèron a la vista. Belgrano Envièc divèrsas proclamas als paraguayos, mas Velasco proïbiguèt conservar còpia dels panfletos.

Lo 19 de genièr, l'avançada generala de l'armada de Belgrano donèt començament a la Batalha de Paraguarí. Malgrat la diferéncia numérica — 460 òmes contra 6000 — los independentistas atenguèron prene la posicion paraguaya e obligar a las siás tropas a se retirar, mentre Velasco fugiá cap al pòble de Yaguarón. Mas las tropas de l'avançada de Belgrano se consacrèron al pillaje e confonèron après los auxilios enviadi per Belgrano amb d'enemics, per çò cual se desbandaron quand los paraguayos se reorganizaron e contraatacaron. Belgrano Se vegèt obligat a retrocedir pel camin qu'èra arribat per el, mas foguèt pas perseguit.[84]

Belgrano Detenguèt la siá retirada al bòrd del riu Tacuarí, en esperant de renfortiments. En lo sieu supòrt, lo Conselh li envièc una escuadrilla de tres buques comandada per Juan Baptista Azopardo, mas aquesta foguèt destruida fòrça luènh d'ailà lo 2 de març, en lo Combat de San Nicolás. Un enviament de cartuchos per de canons e fusiles, amiadi per Francisco Ramírez, partiguèron tròp tard en la siá ajuda dempuèi Buenos Aires.[n. 6][85]

La situacion en la Banda Orientala s'èra agravada, per çò que lo Conselh ordenèt a Belgrano conclure lèu la campanha de Paraguai —véncer rapidament o se retirar— per atier al nòu teatre d'operacions.

L'armada paraguayo, de 2400 òmes, amb dètz pèças de artillería, al comandament del general Manuel de Cabanas, ataquèt a l'armada de Belgrano, poseedor de 600 òmes e 6 canons, en la Batalha de Tacuarí lo 9 de març. La artillería de Belgrano atenguèt frenar l'avançada dels paraguayos, mas foguèron derrotats per una division que crosèt lo riu d'aigas amunt e los prenguèt de flanc.[86] Belgrano Refusèt una primièra intimación a se rénder e respondèt a la segonda en iniciant de negociacions pacificas. De resultas de las meteissas, l'armada abandonèt lo Paraguai als paucs jorns, amb totas las siás armas e de bagatges.

S'inicièt tanben un escambi de nòtas entre Belgrano e de Cabanas que convenquèt a divèrses dels oficiales paraguayos de la convenença de independizarse del govèrn colonial espanhòl, accion que convertiriá eventualament òm derròta militara en una victòria politica.

Lo fracàs de Belgrano amièc a un contraataque paraguayo, que la vila de Corrents foguèt per el ocupada e ocupada militarmente lo 7 d'abril.[73]

Belgrano Establiguèt la siá casèrna generala en Candelaria, a on se li amassèron las milícias de Missions e de Corrents, comandadas pel governador misionero Tomás de Rocamora, a qui Belgrano aviá daissat a retaguardia. Posteriorament, en lo jutjament que se seguiriá a Belgrano per lo sieu fracàs, òm dels cargues que s'imputariá seriá l'error d'aver pas incorporat aquestas fòrças a la siá armada abans d'avançar sobratz Assumpcion.[87]

Lo 14 de mai de 1811, òm dels caps de l'armada de Cabanas, Fulgencio Yegros, dirigiguèt una revolucion en Assumpcion, que s'impausèt en el a Velasco doas adjuntes per l'exercici del govèrn. Corrents foguèt evacuada.[73]

Un mes mai tard se formèt un Congrès provincial que desroquèt a Velasco e o remplacèt per un Conselh provisional de govèrn; en aquesta jogaue un papièr decisiu Gaspar Rodríguez de França, que governariá dins lo país pendent gaireben tres decènnis. Lo nòu govèrn proclamèt l'independéncia del Paraguai respecto del govèrn de Buenos Aires fins a la reünion d'un Congrès General compausat per de representants de tot l'ancian virreinato, mas en mantenent de bonas relacions amb l'anciana capitala virreinal; suspenec tanben la obediencia al Conselh de Regencia.[88]

En octòbre, lo meteis Belgrano foguèt enviat a Assumpcion, a on signèt un tractat en que se fixavan las relacions entre lo Paraguai e las Províncias Jonhudas.[89] Se plan lo meteis se prepausava qualque forma de confederacion, en la practica aquesta existiguèt jamai, en granda part per accion del doctor França, que preferiguèt manténer en lo Paraguai entièrament isolat de l'exterior.[90]

Primièra Campanha en la Banda Orientala[modificar | modificar la font]

A la data de la Revolucion de Mai, la Banda Orientala èra un tèrme unicament geografic, e jurídicamente èra dividida en tres seccions: la vila de Montevideo e una estrecha zòna que la entornejava, governada dempuèi la meteissa coma una estacion naval; la zòna al sud del riu Negre, exclusa Montevideo, qu'inclusiá de divèrsas vilas e de pòbles, dependiá de la Intendencia de Buenos Aires; fin final, la region al nòrd del riu Negre dependiá de la Governacion de las Missions Guaraníes.[91]

Al bòrd de la notificacion en Montevideo, l'Amassa aviá enviat la notícia de la siá installacion a las vilas e de pòbles de la Banda Orientala.

Lo 9 d'octòbre se faguèt cargue del govèrn de Montevideo lo general Gaspar de Vigodet, nauvengut d'Espanha, eth quau refortilhèt la siá posicion militara amb tropas urbanas dirigidas per oficialas de la Reala Armada.[14] Lancèt una seria de campanhas terrèstres cap a las localitats de l'interior de la Banda Orientala, en obligant successivament a las siás autoritats a reconéisser l'autoritat montevideana. Aqueste foguèt lo principi de l'unificacion juridica de la futura Província Orientala.[91]

Pauc après, envièc al marin Juan Angel Michelena a ocupar las còstas del riu Uruguai, en obligant a las autoritats dels pòbles d'ambedós marges del meteis — en inclusent la vila de Concepcion de l'Uruguai, qu'aperten a l'ora d'ara dins la província d'Entre de Rius, ocupada lo 6 de novembre — a se sometre a la siá autoritat. Pauc après èran tanben ocupadas las vilas de Gualeguaychú e Gualeguay.

Los realistas ensagèron prene per via terrèstre los pòbles de Nogoyá e de la Davalada, mas trobèron resisténcia de partidas irregularas formadas de de poblants locales. Mai que mai exitosa foguèt la rebellion del comandant Bartolomé Zapata, emigrado de Concepcion de l'Uruguai, que liderèt una partida en Nogoyá.

Après una seria de escaramuzas, los realistas evacuèren las siás posicions en lo marge occidental del riu Uruguai, e los revolucionaris demorèron de proprietaris de la region en març de 1811.[92]

Lo primièr escaire patriota[modificar | modificar la font]

Combat de San Nicolás.

Lo governador José María Salazar declarèt lo blocatge naval contra Buenos Aires lo jorn 3 de setembre. Lo 10 de setembre se presentèt front dins aquesta vila la flòta de 9 buques de guèrra comandada pel capitan de fragata José Primièr de Rivera e Ortiz de Pinedo, que barrèt totas las comunicacions.

Inicialament lo blocatge foguèt reconegut per l'estacion naval britanica, mas aquesta recebèt lo reclam del Conselh e dels comerçants angleses. Lo capitan Roberto Ramsay, autorizat per Lord Strangford, encargat de negòcis britanics en Riu de Janeiro, se faguèt cargue de la flotilla britanica en l'Argent lo 10 d'octòbre e exigiguèt a Cosin de Rivera suspéner lo blocatge, en o menaçant amb atacar los sieus buques. En fach, lo blocatge demorèt levat.[38]

Lo Conselh installat en Buenos Aires encarguèt al deputat Francisco de Gurruchaga, nomenada vocala de Marina, póner en pè de guèrra un escaire naval. Gurruchaga Aqueriguèt e armèt precariamente tres buques: lo bergantín 25 de Mai al comandament del cap de l'escaire, l'ancian corsario d'origina maltés, tinent coronèl Juan Baptista Azopardo; la goleta Invencible, al comandament del francés Hipólito Bouchard; e la Balandra America, a cargue del tanben francés Angel Hubac. Per suplir la inexistencia de marinièrs locales se recorreguèt a marines estrangièrs, qu'entendián pas l'idiòma castelhan, e mai se se somèron de tropas de artillería e infantería de las milícias porteñas.

Lo Conselh comandèt a Azopardo transportar per via fluviala de renfortiments per l'armada de Belgrano en lo Paraguai. Las autoritats realistas de Montevideo destaquèron per o interceptar una flotilla de sèt vaissèls de qualitat superiora e tripulación mai experimentada que los de lo sieu adversari, dirigida per Jacinto Romarate.

La flotilla de Azopardo remontèt lo Paraná fins a arribar a la nautor de San Nicolás dels Riuets, a on divisaron als realistas e lo comandant decidiguèt presentar combat. Per previer un desembarco, una batariá amb de canons traches dels buques foguèt installada en la còsta al bòrd d'una tropa de marinièrs e milicians.

Lo 2 de març s'inicièt lo Combat de San Nicolás, amb l'assag fracassat de Azopardo d'abordar dos buques realistas que demorèron encalhats. Los dos buques mendres foguèron abandonats per lo sieu tripulación: l'America quand comencèt a s'enfonsar e lo 25 de Mai a l'èsser abordat. Après doas oras de resisténcia, l'estrossejada Invencible foguèt abordada pels vaissèls realistas. Azopardo Ensagèt volar la santabárbara, mas — a demandat dels ferits — accediguèt a se rénder. Lo comandant queiguec presoèr dels realistas e foguèt amiat en Espanha, mentre lo govèrn porteño o condemnava en abséncia per impericia en lo comando.[93]

Amb la desaparicion de la pichona fòrça naval patriota demorèt confirmat lo domeni dels rius de la part de la flòta realista de Montevideo, que se modificariá recentament tres ans mai serada. Los renfortiments requerits pel general Belgrano arribèron pas a la siá destinacion, e de paucs jorns après lo combat de San Nicolás, l'armada de Belgrano foguèt derrotat en la batalha de Tacuarí.

Sublevación De la campanha orientala[modificar | modificar la font]

Lo matin de Asencio, òli de Carlos María Herrera.

En genièr de 1811 arribèt en Montevideo Francisco Javier de Elío, designat virrey del Riu de l'Argent. Après èsser refusada en Buenos Aires la siá exigéncia de sumisión, la declarèt vila rebèla, li declarèt la guèrra lo 18 de febrièr e establiguèt la nòva capitala del virreinato en Montevideo.[94]

Los realistas controtlavan Montevideo, mas dins las zònas ruralas de la Banda Orientala las idèas revolucionàrias èran acalladas per la fòrça. En luòc d'apelar a la siá fidelitat, lo govèrn de Montevideo exigiguèt a la populacion rurala l'exibicion dels títols de proprietat dels camps qu'ocupavan — generalament a títol precario — en menaçant qu'o li faguèsson a el pas amb la percaça dels meteisses.[95]

Lo 28 de febrièr, près del riuet Asencio, lo comandant Pedro José Vegèsse lancèt lo cridat "Crit de Asencio", en se levant en d'armas contra l'autoritat de Elío. Foguèt segondat per estancieros e gauchos locales que conformèron partidas d'irregularas, en iniciant una seria de combats contra de fòrças leialas al rei amb lo Combat de Soriano, ganhat per Miguel Estanislao Soler e de milicians orientales lo 4 d'abril de 1811.

Lo Conselh auxilièt als patriotas de la Banda Orientala amb la fin d'estendre la revolucion e ensajar neutralizar en Montevideo, apostadero de la flòta espanhòla en l'ocean Atlantic sud. Per aqueste pòrt poirián arribar de tropas dempuèi Espanha per acalorar la revolucion en l'ancian virreinato, de manièra que la siá conquista èra cruciala.

Finalizada la lucha en la Intendencia de Paraguai, lo Conselh Grand envièc a la Banda Orientala als 1.134 d'òmes de l'armada de Belgrano, que foguèt nomenat comandant de las fòrças militèsses en la meteissa lo 7 de març. Se ponèt ailà en contacte amb lo capitan de blandengues orientales José Gervasio Artigas qui après desertar de lo sieu luòc en la guarnición de Colònia del Sacramento e passar en Buenos Aires per ofrir los sieus servicis al Conselh, aviá recebut la comanda de fomentar e dirigir lo suslhèuament popular contra los realistas.[96]

Artigas desembarcó en solèr oriental lo 9 d'abril davant de qualques tropas de Buenos Aires e foguèt reconegut coma cap pels patriotas locales. Qualques combats mendres — coma lo de San José — permetèron als patriotas avançar cap a Montevideo. Elío Envièc a la siá amassada una division a d'òrdres del capitan José Posadas, mas Artigas o derrotèt lo 18 de mai en la Batalha de las Pèiras.[97]

Après la Revolucion del 5 e 6 d'abril de 1811, lo Conselh ordenèt a Belgrano tornar en Buenos Aires a rénder de comptes de lo sieu fracàs en la campanha en lo Paraguai e daissèt lo comandament d'aquestas tropas al tinent coronèl José Rondeau, de longa trajectòria en la Banda Orientala.[98] La siá preséncia, e mai se brevísima, foguèt fondamentala per l'activitat diplomatica qu'efectuèc amb los paraguayos en barrant definitivament aqueste front, en demorant l'intervencion portuguesa, socavando la leiautat dels realistas de Montevideo, en organizant a l'armada e las milícias, en definint lo plan d'operacions e manejando eficazmente los conflictes entre los comandants, a on mancarián los sieus successors.

Lo Luòc de Montevideo e l'Invasion Portuguesa[modificar | modificar la font]

Primièra expedicion a la Banda Orientala.

Redusits los realistas al contraròtle de Montevideo e Colònia, ambedoas plaças foguèron ponudas jos luòc lo 21 e 26 de mai, respectivament. A de començaments de junh, los realistas evacuèren Colònia, era quau foguèt ocupada pels revolucionaris, e Artigas ponèt luòc en Montevideo amb l'auxílii dels gauchos orientales e las fòrças enviades per Buenos Aires. Pauc après se li incorporèron las fòrças de Rondeau. Sonque las murallas de la vila e los canons de la flòta anclada en lo pòrt empediguèron una rapida casuda de la vila, mas la siá situacion èra compromesa.[98]

La nuèch del 15 de julhet l'escaire espanhòl se presentèt front en Buenos Aires e bombardèt la vila dempuèi balizas interioras sens avís prealable. La relativa distància e la foscor faguèron que fòrça tirs se perdèsson e que paucs anèsson rasantes, e e mai se aguèt de damatges de pauca consideracion dins qualques bastissas e dos ferits, l'atac foguèt un clar fracàs. En lo matin seguent lo comandant realista envièc un ultimátum al Conselh, eth quau anèt immediatament refusat malgrat o cual lo bombardament pas prosiguió.[38]

Lo virrey Elío, sitiado en Montevideo, vegèt coma unica sortida l'auxílii de las tropas portuguesas del Brasil, e sollicitèt lo sieu concors per derrotar als revolucionaris. Ja lo 20 de març de 1811, Elío aviá emés òm proclama dins lo pòble oriental en menaçant amb l'intervencion portuguesa se l'insurreccion contunhava.[38]

Portugau aviá totjorn disputat en Espanha lo territòri de la Banda Orientala e daissariá pas passar l'escasença: lo govèrn portugués aviá organizat l'Armada d'Observacion en la recentament creada Capitanía de Riu Grand de San Pedro, al comandament de lo sieu capitan general e governador, Diego de Souza. Aquestas fòrças avián ja pres contacte amb lo governador paraguayo Velasco, en li ofrint la siá ajuda contra l'atac de Belgrano.[99] Souza Aviá, en mai, òrdre de far reconéisser coma reina del Riu de l'Argent a la infanta Carlota Joaquina, esposa del rei Juan VI de Portugau e sòr de Fernando VII.[100][101]

Lo 17 de julhet crosèt la frontièra una armada de 3.000 soldats portugueses, comandados pel governador Souza. Totes los pòbles de l'èst de l'actual territòri uruguayo foguèron ocupats per de tropas portuguesas, e lo 14 d'octòbre s'establiguèt la casèrna generala portugués en Maldonado.[102][103][104][99]

Nòtas[modificar | modificar la font]

  1. Véase Ricardo Levene, La Indias no era colonias, Ed. Espasa-Calpe, México, 1951.
  2. Levene, Ricardo (1951).
  3. Kossok, Manfred (1986).
  4. El único territorio del virreinato que no había pertenecido al Perú era el Corregimiento de Cuyo.
  5. Diego Abad de Santillán, Historia Argentina, Ed. TEA, Bs. As., 1965.
  6. Miguel Ángel Scenna, Las brevas maduras, Memorial de la Patria, Tomo I, Ed. La Bastilla, Bs. As., 1984.
  7. 7,0 7,1 et 7,2 Scenna, Las brevas maduras, Memorial de la Patria.
  8. Milcíades Peña, Antes de mayo.
  9. Roberto Etchepareborda, Qué fue el carlotismo, Ed. Plus Ultra, Bs. As., 1972.
  10. Carlos Benedetti, Historia de Colombia, Imprenta del Universo, Lima, 1887, pág. 377.
  11. Granaderos.com, http://www.granaderos.com.ar/articulos/art_cisneros.htm modèl {{Ligam web}} : paramètre « titre » mancant
  12. 12,0 12,1 12,2 et 12,3 Edberto Oscar Acevedo, La Revolución y las Intendencias, Ed. Ciudad Argentina, Bs. As., 2001.
  13. Luciano de Privitellio, Diez años de política revolucionaria, en Pablo Camogli, Batallas por la libertad, Ed. Aguilar, Bs. As., 2005, pág. 29.
  14. 14,0 14,1 14,2 et 14,3 Miguel Ángel Scenna, Argentinos y españoles, Revista Todo es Historia, nro. 129, Bs. As., 1978.
  15. Carlos S. A. Segreti, La aurora de la Independencia.
  16. Alejandro Horowicz, El país que estalló.
  17. Mayo de 1810.
  18. Maricel García de Flöel, La oposición española a la revolución por la independencia en el Río de la Plata., Bs. As., 2000.
  19. Isidoro J. Ruiz Moreno, Campañas militares argentinas, Tomo I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004, pág. 75-76.
  20. Ruiz Moreno, Campañas militares argentinas, pág. 75.
  21. Biografía de Domingo French, en Cabeza de Tigre.
  22. Voluntarios del Rey.
  23. Julio Luqui-Lagleyze (2006).
  24. Mariano Torrente Historia de la revolución hispano-americana, Tomo III, Impr. de L. Amarita, 1830, pág. 494.
  25. Tulio Halperín Donghi, Revolución y guerra; formación de una élite dirigente en la Argentina criolla, Bs. As. Ed. Siglo XXI, 1979.
  26. 26,0 26,1 et 26,2 José María Paz, Memorias póstumas.
  27. Camilo Anschütz, Historia del Regimiento de Granaderos a Caballo 1812-1826, Ed. Alambra, Bs. As., 1826.
  28. Sara Emilia Mata, Los gauchos de Güemes, Ed. Sudamericana, Bs. As., 2008.
  29. 29,0 et 29,1 Juan Ramón Muñoz Cabrera, La guerra de los quince años en el alto-perú, o sea, fastos políticos i militares de Bolivia: Para servir a la historia jeneral de la Independencia de Sud-américa, Imprenta del Independiente, 1867.
  30. Juan A. Carrozzoni, Esas maravillosas mulas, en la página del Instituto Nacional Sanmartiniano.
  31. Véase la descripción del mercado de mulas de Salta en Concolorcorvo, Lazarillo de ciegos caminantes, Ed. Emecé, 1997, pág 85-99 y 102-113.
  32. María Sáenz Quesada, Los estancieros, Ed. de Belgrano, Bs. As., 1980.
  33. Jorge Sáenz, 1817, Batalla del Valle de Lerma, Mundo Editorial, Salta, 2007.
  34. 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 34,5 34,6 et 34,7 Emilio Bidondo La expedición de auxilio a las provincias interiores (1810-1812), Ed. Círculo Militar, Bs. As., 1987.
  35. Véase Cisneros, Andrés y Escudé, Carlos, http://www.argentina-rree.com/3/3-004.htm modèl {{Ligam web}} : paramètre « titre » mancant
  36. Oficio de la Junta al Cabildo de Montevideo, de 27 de mayo de 1810, en Pablo Blanco Acevedo, La Junta de Mayo y el Cabildo de Montevideo en Estudios Históricos, Montevideo, 1956, pág. 58-59.
  37. 37,0 et 37,1 Washington Reyes Abadie, Oscar H. Bruschera y Tabaré Melogno, El Ciclo Artiguista, Ed. Cordón, Montevideo, 1975.
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 38,4 et 38,5 Ángel Justiniano Carranza, Campañas Navales de la República Argentina, Volumen I - Tomos 1 y 2, Secretaría de Estado de Marina, 1962.
  39. 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 et 39,5 Manuel Belgrano, Autobiografía, Carlos Pérez Editor, Bs. As., 1968.
  40. Bernardo Frías, Historia del General Güemes y de la provincia de Salta, o sea de la Independencia Argentina, Estudio Tipográfico de "El Cívico", 1907, pág. 22 y 23.
  41. 41,0 et 41,1 Efraín Bischoff, Historia de Córdoba, Ed. Plus Ultra, Bs. As., 1989, pág 147-148.
  42. José María Rosa, Historia Argentina, tomo II, Buenos Aires, J.C. Granda, 1965, pág. 237-239
  43. Castelli y Moreno.
  44. Bidondo, La expedición de auxilio a las provincias interiores (1810-1812), pág. 242.
  45. José Luis Busaniche, Historia argentina, Ed. Taurus, Bs. As., 2005, pág. 318.
  46. Vicente D. Sierra, Historia de la Argentina, tomo 5, Los primeros Gobiernos Patrios (1810-1813), Ed. Garriga, Bs. As., 1973, pág. 173.
  47. Carlos Campana, Tres españoles lideraron una rebelión contra la Primera Junta en Mendoza, en Diario Los Andes del 18 de mayo de 2010.
  48. La Revolución de Mayo en San Juan, en Enciclopedia Visual Fundación Bataller.
  49. San Juan: Historia Política Institucional (1810-1825), por Daniel Illanes, en Diariolibre.info.
  50. Horacio Videla, Historia de San Juan, Tomo III, Época Patria.
  51. Junio de 1810: otra muestra del sacrificio puntano por gestar una nación, por Gabriel Casari, en El Diario de la República.
  52. Archivo general de la República Argentina, publicación dirigida por Adolfo P. Carranza, Publicado por G. Kraft, 1894, pág. 78 y 79.
  53. 53,0 53,1 53,2 et 53,3 Paul Groussac, Santiago de Liniers, Conde de Buenos Aires, 1753-1810, Ed. Sopena, 1907.
  54. Frías, Historia del General Güemes, pág. 7 y 8.
  55. "Instrucciones que deberá observar el Comandante General de la Expedición de auxilios á las Provincias interiores."
  56. Mariano Moreno, en La Gazeta, 27 de junio de 1810.
  57. Carlos Calvo, Anales históricos de la Revolución de la América Latina, Tomo I, A. Durand, 1864, p. 149.
  58. Archivo general de la República Argentina, Archivo General de la Nación (Argentina), pág. 174
  59. Américo Tonda, El obispo Orellana y la revolución, Junta Provincial de Historia de Córdoba, Córdoba, 1981.
  60. Manifiesto de la Junta del 9 de septiembre de 1810, cit. por Gustavo Varela.
  61. Ignacio Núñez, Noticias históricas de la República Argentina, en Biblioteca de Mayo, pág. 404.
  62. 62,0 62,1 62,2 et 62,3 Jorge Siles Salinas, La independencia de Bolivia, Editorial MAPFRE, 1992.
  63. Historia de España en sus documentos: siglo XIX, Volumen 5, pág. 80.
  64. Documentos para la historia argentina, Volúmenes 39-41, pág. 182.
  65. 65,0 et 65,1 Esteban Arze encabezó la revolución de septiembre, en Bolivia.com, del 14 de septiembre de 2005.
  66. Frías, Historia del General Güemes, pág.105.
  67. Pablo Camogli, Batallas por la libertad.
  68. Sierra, Historia de la Argentina, tomo 5.
  69. Frías, Historia del General Güemes, pág. 116.
  70. 70,0 et 70,1 Sanabria G., Floren (7 de noviembre de 2003).
  71. Eufronio Viscarra, Apuntes para la historia de Cochabamba, 1882.
  72. José Luis Roca, Ni con Lima ni con Buenos Aires: la formación de un estado nacional en Charcas, Volumen 248 de Travaux de l'Institut français d'études andines, Plural Editores, La Paz, Bolivia, 2007.
  73. 73,0 73,1 73,2 et 73,3 Antonio Emilio Castello, Historia de Corrientes, Ed. Plus Ultra, Bs. As., 1991.
  74. Víctor N. Vasconsellos, Lecciones de Historia Paraguaya, Ed. del autor, Asunción, 1974, pág. 117.
  75. Ignacio Núñez, Noticias históricas de la República Argentina: Obra póstuma, 2.ª edición, editada por Julio Núñez y publicada por Guillermo Kraft, 1898, pág. 173.
  76. Entre ellos figuraba el después general y caudillo Estanislao López.
  77. Manuel María Cervera, Historia de la ciudad y provincia de Santa Fe, 1573-1853, Ed. La Unión, 1907, pág. 280.
  78. Secretaría General de Ejército, Semblanza histórica del Ejército Argentino, Buenos Aires, 1981, pág. 29 y 30.
  79. Nuestras banderas: vexilología argentina, pág. 50.
  80. En su Autobiografía, Belgrano menciona 12 000 paraguayos en la batalla de Paraguarí.
  81. Bartolomé Mitre, Historia de Belgrano, publicado por Librería de la Victoria, 1859, pág. 269-270.
  82. Instituto Belgraniano Central (1982).
  83. Camogli, Batallas por la libertad, pág. 154.
  84. Camogli, Batallas por la libertad, pág. 155-156.
  85. Isidoro J. Ruiz Moreno, Campañas militares argentinas, Tomo I, Ed. Emecé, Bs. As., 2004, pág. 85.
  86. Camogli, Batallas por la libertad, pág. 157-161.
  87. Bartolomé Mitre, Historia de Belgrano.
  88. La Independencia de Paraguay, en La Guía 2000.
  89. Bartolomé Mitre, Historia de Belgrano, Tomo II, Ed. Estrada, Bs. As., 1947, pág. 16-27.
  90. Chávez, Julio César (1942).
  91. 91,0 et 91,1 Juan J. Arteaga y María Luisa Coolighan, Historia del Uruguay, Ed. Barreiro y Ramos, Montevideo, 1992.
  92. Beatriz Bosch, Historia de Entre Ríos, Ed. Plus Ultra, Bs. As., 1991.
  93. La historia completa de esta escuadrilla en Ángel Justiniano Carranza, Campañas Navales de la República Argentina.
  94. Lincoln R. Maiztegui Casas, Orientales.
  95. Alejandro Horowicz, El país que estalló, Tomo I, Ed. Sudamericana, Bs. As., 2004, pág. 226.
  96. Secretaría General de Ejército, Semblanza histórica del Ejército Argentino, Bs. As., 1981. pág. 29 y 30.
  97. Ruiz Moreno, Campañas militares argentinas, pág. 101-105.
  98. 98,0 et 98,1 Jorge A. Ferrer, Brigadier General Don José Casimiro Rondeau, Ed. Ciudad Argentina, Bs. As., 1997.
  99. 99,0 et 99,1 Moacyr Flores, Dicionário de história do Brasil, 2a ed., EDIPUCRS, 2001, 637 pág.
  100. Blas Garay, La revolución de la independencia del Paraguay, Ed. Estudio Tipográfico de la viuda é hijos de Tello, 1897, pág. 151-153.
  101. Vasconsellos, Lecciones de Historia Paraguaya, pág. 120.
  102. Sinopsis Histórica de la Fortaleza de Santa Teresa, en Turismo del Uruguay.com.
  103. José Feliciano Fernandes Pinheiro (visconde de S. Leopoldo), Annaes da Provincia de S. Pedro, Ed. Typ.
  104. Archivo General de la Nación (Argentina), Política lusitana en el Río de la Plata, Volumen 2, 1963, pág. 322.

Referéncias[modificar | modificar la font]


Error de citacion : La balisa <ref> existís per un grop nomenat « n. », mas cap de balisa <references group="n."/> correspondenta pas trobada