Groenlandés
Lo groenlandés es una lenga esquimauda-alèuta parlada per aperaquí 57 000 personas en Groenlàndia e au sen de la comunautat groenlandesa installada en Danemarc. Es devesida en dos ensembles dialectaus principaus que son pas ò pauc intercomprensibles. Lo groenlandés occidentau es parlat lòng dau litorau oèst de Groenlàndia onte rèstan la màger part de la populacion de l'illa. Son dialècte principau a l'estatut de lenga oficiala de Groenlàndia dempuei 2009. Lo groenlandés orientau es parlat lòng de la còsta èst onte la populacion es rara. Amb solament quauquei miliers de locutors, es menaçat de disparicion. Lei parlars dau nòrd-oèst de l'illa, fòrça pròche de l'inuktitut deis Inuits de Canadà, son sovent classats au sen dau groenlandés per de rasons politicas, mai presentan de diferéncias importantas. La regulacion de la lenga es assegurada per l'Oqaasileriffik (« secretariat de la lenga groenlandesa »).
Lo groenlandés una lenga polisintetica que pòu formar de mots d'una longor considerabla amb un sistèma de sufixs acolats a de radicaus. A una estructura d'actància ergativa, es a dire que lo subjècte d'un vèrbe intransitiu es tractat dau meteis biais que l'objècte d'un vèrbe transitiu, mai d'un biais diferent que lo subjècte d'un vèrbe transitiu. L'òrdre dei mots dins la frasa es generalament subjècte-objècte-vèrbe (SOV). La lenga destria doas categorias lexicalas principalas que son lei noms e lei vèrbes. Un sistèma de declinasons comportant uech cas (absolutiu, ergatiu, eqüatiu, instrumentau, locatiu, allatiu, ablatiu e perlatiu), dos nombres (singular e plurau) e un acòrdi dau possessiu permet de formar la màger part dei mots. La conjugason es organizada a l'entorn de quatre personas (1èra, 2a, 3a e 3a reflexiva) e d'uech mòdes permet de formar lei vèrbes. Lo temps es pas una categoria flexionala e s'exprimís per lo mejan de particulas opcionalas.
L'escritura dau groenlandés utiliza l'alfabet latin dempuei la colonizacion danesa iniciada en 1721. Un premier sistèma ortografic foguèt imaginat en 1851 per lo missionari Samuel Kleinschmidt (1814-1886). Una importanta reforma aguèt luòc en 1973 per seguir leis evolucions de la lenga durant lo sègle XX e per simplificar l'escritura e l'aprendissatge. La màger part dau vocabulari es d'origina protoesquimauda, mai i a tanben fòrça emprunts au danés.
Liames intèrnes
[modificar | modificar lo còdi]Bibliografia
[modificar | modificar lo còdi]- (da) Stig Bjørnum, Grønlandsk grammatik, Atuagkat, 2003.
- (en) Michael Fortescue, West Greenlandic, Londres, Routledge, 1984, 381 p.
- (en) Michael Fortescue, Inuktun : An Introduction to the Language of Qaanaaq, Thule, Institut for Eskimologi, Københavns Universitet, 1991, 210 p.
- (fr) Philippe Mennecier, Le tunumiisut, dialecte inuit du Groenland oriental : description et analyse, París, Société de linguistique de Paris, Peeters, coll. « Collection linguistique » (n° 78), 1995, 605 p.