Brunei

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Brunei
Negara Brunei Darussalam

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Devisa nacionala : Selalu dalam khidmat dengan panduan Allah
Naissença
N. a
Decès
D. a
Causa de decès
Assassinat/ada per
Luòc d'enterrament
Lenga mairala
Fogal ancestral
País de nacionalitat
Paire
Maire
Oncle
Tanta
Grands
Bèlamaire
Bèlpaire
Fraire
Sòrre
Conjunt
Companh/a
Filh/a
Religion
Membre de
Familha nòbla
Membre de
l'equipa esportiva
posicion de jòc
tir (esquèrra/drecha)
grad dan/kyu
Grop etnic
Orientacion sexuala
Profession
Emplegaire
Domeni d'activitat
Escolaritat
Diplòma
Director de tèsi
Estudiant de tèsi
Foncion politica
Residéncia oficiala
Predecessor
Successor
Partit
Tessitura
Label discografic
Lista de cançons
Discografia
Mission de l'astronauta
Distincions e prèmis
Branca militara
Grad militar
Etapa de canonizacion
Familha nòbla
Títol de noblesa
Títol onorific
Comandament
Conflicte
Jorn de la fèsta
Direccion relativa a la posicion
Continent
Situacion
Designacion provisòria
Constellacion
Tipe d'objècte
Còs astronomic parent
Còs astronomic filh
Luòc de descobèrta
Grop d'objèctes menors
Sequéncia de Hubble
Sul còrs astronomic
Companhon de
Tipe espectral
Tipe espectral
Fus orari
Situat sus una isla
Embocadura
Tipe de lac
Lacs sus lo riu
Grop de lacs
Situat sul lac
Afluents del lac
Emissari del lac
Bacin idrografic
Massís de montanhas
Tipe de montanha
Coordenadas
Arquitècte
Remplaçat per
Tipe de bastiment
Material
Mèstre d'òbra
Sistèma d'autorotas
Societat de mantenança
Pòl d'escambis
Linha ferroviària
Operator
Aligança ferroviària
Gara
Pista
Travèrsa
País
Compausanta de
Tipe de division administrativa
Exclava de
Enclava
Capitala
Cap d'estat
Regim politic
Cap de l'executiu
Representant del partit
Cap del govèrn
Assemblada
Moneda
Lenga oficiala
Imne
Frontalièr de
Embessonatge
Subdivisions
Membre de
Sant patron
Domeni internet
Còde ISO 3166-1 alfa-2
Còde ISO 3166-1 alfa-3
Còde ISO 3166-1
Còde ISO 3166-2
Còde AITA
Còde OACI
Còde FAA
Còde INSEE
Còde de comuna
Còde del catalòg
Còde CBS
Còde GNIS
Còde GNIS Antarctica
Còde NUTS
Còde dantai
Còde de comuna alemanda
Còde de districte alemand
Còde administratiu
Còde administratiu
Còde ISTAT
Còde de gara
Còde OKATO
Còde cadastral
Còde postal
Còde telefonic internacional
Prefix telefonic nacional
Còde d'imatriculacion
Estats membres
Luòc
Lenga oficiala
País
President
Director executiu
Data de fondacion
Data de dissolucion
Sèti social
Divisions comercialas
Divisions industrialas
Compren
Branca militara
Plaça de cotacion
Afiliacion
Industria
Tèxte fondator
Filialas
Separat de
Plataforma de correspondéncia
aeroportuària
Aligança aeriana
Avion de la flòta
estadi
liga
entrenaire principal
director general
capitani
mascòta
branca militara
plaça de quotacion
D'après
Genre
Movement
Seria
Fabricant
Conceptor
Propulsion
Licéncia
Títol original
Subtítol original
Lenga originala
Lenga
Presentator
Distribucion per
Nòta de la critica
Notada per
Autor
Actor/a
Illustrator
Editor
Numèro d'edicion
País d'origina
Maison d'edicion
Luòc de publicacion
Interprèt musical
Compositor
Libretista
Productor
Label musical
Discografia
Director
Scenarist
Director de fotografia
Societat de produccion
Filmaffinity
Album de la banda sonòra
Format de ràdio
Lengatge de programacion
ISO 4217
Descripcion
Nom scientific
Autor
Taxon superior
Domeni
Règne
Embrancament
Classa
Òrdre
Familha
Genre
Espècias
Reng taxonomic
Estatut de conservacion (IUCN)
Regula
Interagís amb
Endemic a
Taxon tipe
Abreviacion d'autor en botanica
Basionim
Incertae sedis
Sinonim remplaçat
Ancian autor del taxon
Simbòl quimic
Formula quimica
Estat de la matèria
Metòde de determinacion
Sistèma cristalin
Familha de lengas
Dialècte
ISO 639-1
ISO 639-2
ISO 639-3
ISO 639-6
ISO 15924
alfabet
còde de lenga IETF
còde de lenga Wikimedia
Fabricant
Desvolopaire
Lengatge de programacion
Conceptor
Domeni d'aqueste mestièr
Version establa
Sistèma operatiu
Plataforma
Mòde de jòc
Motor
Seria
Licéncia
Lançador
Site de lançament
Data de lançament
Tipe d'orbita
Bus satellit
Imatriculacion de l'aeronau
Armament
Primièr vòl
Alimentat per


Organizator
Participant
Luòc
Festivitat
Tipe d'eleccion
Candidat



Identificants
ULAN
DOI
RKDimages
Rijksmonument
KGS
Historic Places identifier
ID d'artista de MusicBrainz
ID album de MusicBrainz
ID d'òbra de MusicBrainz
Legislator
Identificant BHL
Identificant ITIS
Identificant IUCN
Identificant NCBI
Identificant TPDB
Identificant GBIF
Identificant WoRMS
Numèro EE
Indicatiu
Còde AITA
Còde OACI
Còde mnemonic
Identificant JPL Small-Body Database
Còde de l'observatòri Minor Planet Center
Identificant Structurae
Identificant Emporis
Numèro CAS
numèro EINECS
SMILES
InChI
InChIKey
Còde ATC
Numèro E
Identificant UNII
Numèro RTECS
Identificant ChemSpider
Identificant PubChem (CID)
Numèro ZVG
Identificant ChEBI
Numèro ONU
Còde Kemler
Identificant Drangbank
Mencion de dangièr SGH
Identificant Wine AppDB
Identificant d'un satellit NSSDC
SCN
Commons-logo.svg Wikimedia Commons prepausa de documents multimèdia liures sus Brunei.
Autres informacions


Capitala
populacion (an)
Bandar Seri Begawan
46 229 abitants (1991)
Soudan Hassanal Bolkiah
Superfícia 5765 km2
Populacion
Densitat
383 990 (2007)
65 ab/km2
Independéncia
- Jorn
(del Reialme Unit)
1 de genièr de 1984
Moneda Dolar de Brunei
Ora
Ora d'estiu
UTC +8
(cap)
Còde telefonic + 673


Brunei es un estat pichon e independent, situat al nòrd de l'illa de Bornèo, enclavat dins lo territòri malai de Sarawak.

Geografia[modificar | modificar la font]

Istòria[modificar | modificar la font]

De la Preïstòria a la formacion dau sultanat[modificar | modificar la font]

Avans l'arribada de l'expedicion Magellan dins la region, l'Istòria de Brunei es fòrça mau coneguda. Es basada sus l'interpretacion de documents chinés tractant dau Sud-Èst Asiatic e de legendas localas. Se supausa generalament l'existéncia au sègle VII d'un estat precursor dau sultanat actuau au nòrd de l'illa de Bornèo. Fasiá probablament partida de la zòna d'influéncia de la talassocracia de Srivijaya. Èra dich Vijayapura ò Po-Ni.

Dins lo corrent dau sègle X, aquel estat intrèt en relacion ambé l'Empèri Song e ne'n venguèt probablament tributari. Au sègle XIV, èra passat sota l'influéncia dau reiaume javanés de Majapahit puei de l'Empèri Ming. La dinastia actuala es atestada dempuei 1368 per de documents chinés. Auriá inicialament adoptat lo modèl politic chinés e estendut son territòri lòng dau litorau septentrionau de Bornèo. L'influéncia chinesa demeniguèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XV, benlèu en causa dei dificultats continentalas de la dinastia Ming, e foguèt remplaçada per aquela dau Sultanat de Malacca. Dins lo corrent deis annadas 1520, aquò entraïnèt l'islamizacion deis elèits e Brunei venguèt un sultanat.

L'apogèu dau sultanat[modificar | modificar la font]

Sultanats indonesians dins leis annadas 1640.

Durant lei sègles XV-XVI, lo Sultanat de Brunei conoguèt un periòde de prosperitat e venguèt un actor important dau comèrci dins lo Sud-Èst Asiatic gràcias a sa posicion estrategica entre China e l'Estrech de Malacca. Aquò foguèt favorizat per la conquista de Malacca per lei Portugués en 1511 car mai d'un marchand musulman venguèt s'i installar. Lo sultanat èra alora una talassocracia dirigida per lo sultan que son poder èra limitat per un conseu de princes eissits de la dinastia reinanta. En particular, la chausida dau successor dau sultan èra una competéncia dau conseu.

Lo rèine de Bolkiah (1485-1521) es sovent considerat coma l'apogèu dau sultanat que son influéncia s'estendiguèt sus lo nòrd de Bornèo, l'archipèu de Sulu e dins certanei regions dei Filipinas. En 1521, Antonio Pigafetta, que fasiá partida de l'expedicion de Ferrand Magellan, depintèt Brunei coma una vila portuària rica e poblada per 25 000 familhas. Lo palais dau sultan èra protegit per d'importantei fortificacions e una artilhariá equipada de canons de fèrre. Lo declin de Brunei acomencèt après la mòrt dau sultan Muhammad Hassan (1582-1598) qu'es l'autor d'una tiera de reformas administrativas e judiciàrias que son a l'origina deis institucions actualas dau sultanat.

L'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]

A partir dau sègle XVII, lo Sultanat de Brunei declinèt lentament en causa de l'expansionisme europèu dins la region e de crisis intèrnas. Tre lo sègle XVI, de tensions existián ja ambé Portugau qu'aviá atacat divèrsei sultanats indonesians. Pasmens, aquela ostilitat se limitèt au domeni diplomatic.

En revènge, a la fin dau sègle, l'installacion d'Espanha en Filipinas menacèt dirèctament leis interès de Brunei e de combats aguèron entre lei fòrças dau sultanat e leis Espanhòus. En 1571, Manila foguèt ocupada per Espanha e Brunei reüniguèt de fòrças importantas per reconquistar l'endrech. Pasmens, per de rasons desconegudas, la còntra-ofensiva aguèt jamai luòc e, en 1578, una flòta espanhòla poguèt atacar e conquistar Brunei. Cremèron sa mosqueta mai poguèron pas s'i mantenir car foguèron decimats per lei malautias tropicalas. Aquela guèrra s'acabèt en 1599 e Brunei deguèt renonciar a son influéncia dins lei Filipinas.

Après la mòrt de Muhammad Hassan, lei dificultats aumentèron amb una multiplicacion dei crisis de succession e dei revòutas lòng dau litorau de Bornèo. La creacion de comptadors comerciaus per lei poissanças colonialas modifiquèt lei rets marchands e afebliguèt pauc a pauc l'economia dau sultanat. De mai, en 1658 ò en 1703, Brunei donèt au Sultanat de Sulu l'extrèm nòrd de Bornèo en remerciament de son ajuda militara per reprimir una rebellion.

Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]

Colonizacion dau nòrd de Bornèo e reculament territòriau dau Sultanat de Brunei.

Lo declin de Brunei agravèt dins lo corrent dau sègle XIX quand un aventurier britanic dich James Brooke foguèt nomat en 1841 governador dau pòrt de Kuching après sa victòria còntra una insureccion locala. D'efèct, i fondèt la dinastia dei Rajàs Blancs e lo Reiaume de Sarawak. En 1846, obtenguèt la plena sobeiranetat de part de Brunei e acomencèt d'estendre son territòri, principalament au detriment de son ancian senhor. Son fiu Charles Brooke contunièt son òbra e, en 1890, Brunei èra reduch au relarg de sa capitala e au nòrd extrèm de l'illa onte lo Sultanat de Sulu aviá jamai establit son autoritat d'un biais permanent.

Dins lo corrent deis annadas 1870, aquela darriera region acomencèt d'interessar Espanha e divèrseis aventuriers. D'efèct, en 1878, lo sultanat de Sulu foguèt desfach per leis Espanhòus qu'annexèron son territòri, compres sei possessions dau nòrd-èst de Bornèo. Dins aquò, un an aperavans, dos aventuriers, lo baron austrian Gustav Overbeck e lo Britanic Alfred Dent, avián obtengut una concession sus la region de part dau sultan de Brunei. Aquò suscitèt un conflicte e Alfred Dent obtenguèt lo sostèn de Londres[1]. En 1885, un tractat entre lo Reiaume Unit e Espanha permetèt de fixar lo limit dei possessions respectivas. Dent fondèt alora la British North Borneo Company (BNBC) per esplechar la region. Puei, per defugir un problema similar ambé lei País Bas, lei Britanics placèron tanben Sarawak e Brunei sota sa proteccion entre 1886 e 1888.

En 1903, de jaciments de petròli foguèron descubèrts sus lo territòri dau sultanat. Son esplecha acomencèt en 1929 e venguèt rapidament una ressorsa fòrça importanta per l'economia locala. Dins lo corrent deis annadas 1970, foguèt completada per l'esplecha de jaciments de gas naturau.

La restauracion de l'independéncia[modificar | modificar la font]

Dins lo corrent dau sègle XX, se desvolopèt pauc a pauc un movement nacionalista e democratic au sen de la societat de Brunei. En 1959, obtenguèt una autonòmia vertadiera de Brunei au sen de l'Empèri Britanic e l'intrada en vigor d'una constitucion. Pasmens, tres ans pus tard, una insureccion independentista aguèt luòc e foguèt reprimida per lei Britanics. La constitucion foguèt abolida.

Dempuei la revirada de l'insureccion de 1962, Brunei es dirigit per lo sultan qu'es dotat de la totalitat dei poders. Retrobèt son independéncia totala mai gardèt sa monarquia absoluda en 1984 mai la constitucion foguèt pas restablida. Pasmens, l'autoritarisme dau regime es temperat per lei liberalitats d'un estat-providéncia dispausant dei revenguts importants de la renda petroliera.

Economia[modificar | modificar la font]

System-search.svg Veire l’article : Economia de Brunei.

Cultura[modificar | modificar la font]

Liames intèrnes[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

  1. Enterin, Overbeck aviá abandonat e vendut sei parts a Dent.