Belesa

La belesa, beutat, beulor o polidesa, es la qualitat de çò qu'es bèl, es a dire de çò que procura un plaser particular a la percepcion o a la contemplacion, independentament de tota utilitat. Es una nocion centrala de l'estetica, la branca de la filosofia que s'interèssa al bèl, a l'art e al gost. La belesa pòt se trobar dins la natura, dins las òbras d'art, dins los èssers umans o dins las idèas, e suscita dempuèi l'Antiquitat una reflexion sus sa natura vertadièra.

La question màger qu'estructura la reflexion sus la belesa es de saber s'aquela es una proprietat objectiva de las causas, una qualitat qu'apartendriá a l'objècte el meteis coma sa forma o sa color, o ben s'es purament subjectiva, es a dire s'existís pas que dins lo sentiment de la persona que jutja. Aquela oposicion entre objectivitat e subjectivitat del bèl travèrsa tota l'istòria de la filosofia e demòra al còr dels debats actuals.

Tradicionalament, la belesa es presentada coma una de las tres grandas valors fondamentalas de la pensada umana, al costat del Verai e del Ben. Aquela triada – lo Verai, lo Bèl e lo Ben – correspond a tres biaisses màgers del rapòrt de l'esperit uman al mond : la coneissença (lo Verai), l'accion morala (lo Ben) e l'apreciacion estetica (lo Bèl). Aquela plaça acordada a la belesa mòstra son importància, non solament dins l'art, mas tanben dins la concepcion generala que l'òme se fa de l'existéncia e de las valors.

Definion e problèmas

La nocion de bèl

L'Òme de Vitruvi de Leonardo da Vinci, illustracion de l'importància de l'armonia e de las proporcions justas dins la nocion del bèl.

Definir la belesa es una de las questions mai ancianas e mai dificilas de la filosofia. D'un biais general, lo bèl designa çò que plai quand es percebut o contemplat, sens qu'aquel plaser dependa d'un interès practic. Aquela idèa que la belesa procura un plaser desinteressat, diferent del plaser que dona la satisfaccion d'un besonh, coma manjar o beure, es venguda centrala dins la reflexion estetica modèrna.

De nocions vesinas son sovent associadas a la belesa : l'armonia, la proporcion, l'equilibri, la gràcia, o encara la perfeccion. Dins fòrça teorias, la belesa es ligada a una cèrta organizacion de las partidas d'un tot : una causa es bèla quand sas partidas son dispausadas d'un biais armoniós, sens excès o manca. Aquela idèa d'una belesa coma armonia e proporcions justas es una autra constanta de l'istòria de l'estetica.

Belesa objectiva o subjectiva

La question centrala de tota reflexion sus la belesa es de saber ont se tròba lo bèl. Pels partisans d'una concepcion objectiva, la belesa es una proprietat reala de las causas : un objècte es bèl en vertut de sa forma, de sas proporcions o de son òrdre. Aquela belesa existís independentament de l'agach que se pausa sus el. Aital, segon aquela vision, dire qu'una causa es bèla es enonciar quicòm de verai sus aquela causa, e non pas solament exprimir un sentiment personal. Al contrari, pels partisans d'una concepcion subjectiva, la belesa existís pas dins las causas, mas solament dins l'esperit que las percep. La belesa es alara dins l'agach de l'observator e dire qu'una causa es bèla vèn a dire qu'aquela causa nos procura un cèrt plaser sensa ligam amb una qualitat objectiva correspondenta. Aquela posicion explica aisidament perqué los gosts divergisson tant d'una persona a l'autra e d'una cultura a l'autra.

Entre aquelas doas posicions extrèmas, fòrça filosòfs an cercat una via mejana. La mai celèbra es la de Kant (1724-1804) que sosten que lo jutjament de belesa, tot en essent subjectiu (es basat sus un sentiment), pretend pasmens a l'universalitat. Quand disi qu'una causa es bèla, espèri que los autres seràn d'acòrdi amb ieu, coma se la belessa èra una qualitat de l'objècte. Aquela tension entre lo caractèr subjectiu del plaser estetic e sa pretencion a l'universalitat es un dels problèmas centrals de l'estetica.

L'enjòc d'aquel debat es important. Se la belesa es purament subjectiva, alara tota discussion sus l'art e lo bèl perd una part de son sens, e se pòt pas dire qu'una òbra es « melhora » qu'una autra : i auriá pas que de gosts diferents, totes egals. Al contrari, se la belesa a una part d'objectivitat, alara se pòt argumentar, educar lo gost, e reconéisser de critèris partejats. La màger part dels filosòfs an cercat a evitar los dos extrèmes, un objectivisme rigid que negariá la diversitat dels gosts, e un subjectivisme total que rendriá tota estetica impossibla, en prepausant de posicions nuançadas ont la belesa nais del rescontre entre de proprietats de l'objècte e una sensibilitat del subjècte.

Belesa e gost

La nocion de gost es estrechament ligada a la de belesa. Lo gost designa la capacitat de sentir e de jutjar lo bèl, de destriar çò qu'es bèl de çò qu'o es pas. La question se pausa alara de saber s'un « bon gost » universal existís, partejat per totes, o ben se lo gost es relatiu a cada persona, a cada epòca e a cada societat. L'expression latina de gustibus et coloribus non est disputandum (« cal pas discutir dels gosts e de las colors ») exprimís l'idèa que lo gost seriá purament personal e que tota discussion sul bèl seriá vana. Pasmens, fòrça filosòfs an refusat aquela conclusion, en sostenent que se pòt educar son gost, que d'unas òbras son objectivament mai bèlas que d'autras, e que lo jutjament estetic pòt èsser afinat per l'experiéncia e la cultura. Lo debat sus l'universalitat o la relativitat del gost demòra aital un dels mai vius de l'estetica.

Lo vocabulari del bèl

La belesa es pas una nocion unica e simpla : se declina en mantun tèrme designant de nuanças diferentas. Lo « polit » o lo « graciós » designan una belesa leugièra, agradiva, sens grandor particulara. La « gràcia » apond a la belesa una idèa de facilitat de leugieretat e d'encantament. Lo « sublim », al contrari, designa quicòm que passa la simpla belesa : çò qu'es immens, poderós o terrible, e que suscita a l'encòp l'admiracion e una forma de crenta, coma l'espectacle d'una montanha giganta o d'una tempèsta. La distincion entre lo bèl e lo sublim, desvolopada subretot al sègle XVIII, ten una plaça importanta dins la reflexion estetica.

La belesa a tanben son contrari : lo « laid ». Lo laid es pas solament l'abséncia de belesa, mas una qualitat negativa que pòt repugnar o desplaire. Pasmens, la reflexion estetica a mostrat que la relacion entre lo bèl e lo laid es complèxa : una òbra d'art pòt representar de causas laidas (la malautiá, la mòrt, la sofrença...) tot en essent ela meteissa bèla, çò que pausa la question de saber se la belesa de l'art es independenta de la belesa de çò que representa. Aquela question, ja senhalada per Aristòtel (384-322 abC) a prepaus de la tragedia, mòstra que lo bèl e lo laid son pas de simples contraris, mas qu'entretènon de rapòrts subtils dins l'experiéncia estetica.

Istòria de las teorias del bèl

La reflexion sus la belesa travèrsa tota l'istòria de la filosofia occidentala dempuèi los Grècs fins als pensaires modèrnes. En efièch, cada epòca desvolopèt la sieuna concepcion del bèl, en relacion amb sa vision del mond, de l'art e de l'òme. Se pòt aital destriar una concepcion anciana, ont la belesa es una proprietat objectiva ligada a l'òrdre del mond, e una concepcion modèrna, ont la belesa es de mai en mai pensada a partir del subjècte que la percep.

Lo periòde antic

L'Antiquitat Grèga

Pels Grècs, la belesa (kallos) es estrechament ligada a l'idèa d'òrdre, de mesura e de proporcion. Per exemple, tre lo sègle VI abC, los Pitagoricians desvolopèron una vision de la belesa fondada sus de ligams entre los nombres e las matematicas. Aguèron aital l'idèa qu'una causa es bèla quand sas diferentas partidas entretenon entre elas de rapòrts numerics simples. La musica, amb sas consonàncias agradivas correspondent a de rapòrts simples entre las longors de las còrdas d'un instrument, foguèt un dels terrens mai propicis a aquel apròchi amb la teorizacion de la gamma eptatonica. Estenduda a d'autres domenis, aquela idèa d'una belesa fondada sus la proporcion matematica anava aver una posteritat considerabla.

Platon (428-348 abC) desvolopèt una concepcion mai metafisica de la belesa. Per el, las causas bèlas d'aquel mond son bèlas perqué participan a una realitat superiora : la Belesa en se, una Idèa eternala e perfècta, que las causas sensiblas imitan imperfièchament. Dins lo Banquet, Platon descriu una ascension del bèl : l'amor comença per s'estacar a la belesa d'un còrs particular, puèi s'auça cap a la belesa de totes los còrses, puèi cap a la belesa de las armas, de las accions e de las sciéncias, fins a contemplar la Belesa en se, sorga de totas las belesas particularas. Per Platon, la belesa vertadièra es doncas pas sensibla, mas intelligibla.

Cal tanben notar que, dins la pensada grèga, la belesa es sovent ligada al ben. Los Grècs avián la nocion de kalokagathia que reünís lo bèl (kalos) e lo bon (agathos) en un ideal unic. Una persona deviá donc èsser a l'encòp bèla e bona, e la belesa fisica èra sovent vista coma lo signe d'una belesa morala. Aquela association estrecha entre lo bèl e lo ben, caracteristica de la cultura grèga, aurà egalament una longa posteritat dins la pensada occidentala.

Aristòtel (384-322 abC), discípol de Platon, prepausèt una vision mai concreta. Per el, la belesa repausa sus de caractèrs objectius coma l'òrdre (taxis), la simetria e la determinacion o la grandor justa. Dins sa Poëtica, explica qu'una bèla òbra deu aver una talha ni tròp pichona ni tròp granda, per permetre a l'esperit de'n embraçar l'ensemble. La belesa supausa donc una unitat ont cada partida ten sa plaça. Aristòtel liga atal la belesa a la nocion d'organizacion e d'unitat del tot.

Lo neoplatonisme

Al sègle III apC, lo filosòf Plotin (205-270) renovelèt la concepcion platoniciana e fondèt lo neoplatonisme. Segon aquela escòla, la belesa d'una causa ven pas solament de sas proporcions, mas de la preséncia, dins aquela causa, d'una forma que reflectís l'Esperit divin. La belesa es coma l'esplendor d'una lutz superiora trespassant la matèria. Aquela idèa d'una belesa coma esplendor o lutz, mai que coma simpla proporcion, aurà una granda influéncia sus la pensada cristiana de l'Edat Mejana qu'integrèt mai d'un element eissit de la filosofia neoplatoniciana.

L'Edat Mejana

La pensada medievala eretèt a l'encòp de la tradicion grèga (proporcion, mesura) e del neoplatonisme (belesa coma lutz e esplendor). Pels teologians crestians, la belesa del mond es un rebat de la belesa de Dieu, creator de totas causas. Sant Agustin (354-430) liguèt aital la belesa a l'unitat, a la proporcion e al nombre, en i vesent la marca de l'òrdre divin impausat a la creacion.

Annèxas

Ligams intèrnes

• Art
• Coneissença
• Estetica
• Filosofia
• Laid
• Morala