Arquitectura romana antiga

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Salta a la navegació Salta a la cerca


Gtk-dialog-info.svg Aqueste article es sortit d'un traductor automatic e fa besonh d'unas correccions de gramatica, d'ortografia e de sintaxi.
L'Ostau Cairat de Nimes, un exemple classic d'arquitectura romana

L'arquitectura romana es probablament lo testimòni mai significatiu de la civilizacion romana. L’arquitectura romana venguèt una de las expressions mai visiblas del poder de l’Empèri. A image romana, las vilas provincialas adòptan un meteis modèl urbanistic e arquitectonic. Espacis coma lo fòrum, bastissas coma lo teatre o las termas publicas o la meteissa estructura urbana respondon als besonhs dels centres urbans que vertebraràn l’Empèri a travèrs d’una vasta e ordenada ret viària. Los romans foguèron unes grands innovadors en lo camp de l'arquitectura. La generalizacion de l'usatge de nòus materials coma lo beton e lo maó, amassa amb l'entratge de l'arc e lo torn, permetèron auçar bastissas mai solidas e amples. Solament aital se pòdon comprene de bastissas tan singularas coma lo Pantheon (Roma) ont la combinacion del maó e lo beton permetèron crear una amplor inconcebible amb pèira. Basilicas, teatres, amfiteatres e d'autres equipaments publics aqueriguèron unas dimensions e de proporcions adequadas a l'aguda de besonh d’un Empèri eminentment urban. Aqueles melhoraments e de modèls, a mendre escalièr, se tradusisson, tanben, a l’arquitectura domestica. Qualques domus e vil·les aquerisson en epòca imperiala una monumentalitat que mòstra lo poder economic aquerit per las classas dirigentas.[1]

Bastiments romans[modificar | modificar la font]

Los desparièrs tipes de bastiments se pòdon classificar en:

  • Arquitectura civila publica: de basilicas, fòrums, urbanisme, bastissas comercialas
  • Arquitectura religiosa: de temples
  • Bastiments funeràrias: ediculs e cipos, túmuls e mausoleus
  • Monuments commemoratius: d'arcs de triomfe, colomnas commemorativas,

de colomnas rostrals, trofèus

  • Bastissas per espectacles: amfiteatres, de circs, naumàquies, teatres e tèrmes
  • Arquitectura civila privada: domus, insula
  • Òbras d'engenhariá: de ponts
    • Òbras idraulicas: de tèrmes, aqüeductes, fonts publicas
    • Òbras de militars: campament (castrum), varat, muralla, pretori
  • Vias publicas o de cauçadas (via romana)

Al cors de l'istòria de l'empèri desvolopèron los tres tipes principals d'òrdres arquitectonics:

  • Dòric
  • Jònic
  • Corinti

Basilica romana[modificar | modificar la font]

Una basilica es una estructura arquitectonica d'origina romana qu'aviá una foncion economica e juridica. Lo nom a la siá origina en lo tèrme latin basilica que deriva a l'encòp del grèc βασιλική (fonèticament, basiliké) que significa 'regissiá o reial', e qu'es una el·lipsi de l'expression completa βασιλική οἰκία (basiliké oikía) que significa «ostal reial». La bastissa originalment servissiá ad a las transaccions comercialas a grand escalièr e èra coma una sòrta de jutjat. Las siás originas son d'epòca republicana; un exemple n'èra la Basilica Emília (179 aC), dins del Fòrum Roman.

A mesura qu'avança lo temps s'apondon de divèrses cambiaments que vendràn canonics. Serà la planta qu'adoptaràn las bastissas religiosas crestians de l'epòca paleocristiana (darrièra fasa de l'art ancian), en nomenant "planta basilicala" a la planta formada d'una nau centrala, mai granda que las lateralas, tant d'amplada coma de nautor. Compausada per 3 o 5 naus. A la centrala s'i pòdon dobrir de galariás de fenèstras. Lo tet solie èsser plan e en fusta, mas aiçò evolucionariá, en se bastint en pèira. A los 2 costats cuertes plans. A la longa aqueles costats se modificaràn e s'apondrà una exedra semicircular a un dels costats. En epòca de Trajà aquel «melhorament» se realizèt als dos costats, coma lo cas de la basilica Ulpia (96 dC).

Quand una bastissa a aquelas caracteristicas, se parla d'un espaci de planta basilicala.

Fòrum Roman[modificar | modificar la font]

Mapa del centre de Roma pendent l'epòca imperiala

Lo Fòrum Roman (en italian Foro Romano) èra en lo centre de la vila e èra coma la zòna de las botigas. En latin èra nomenat lo Forum Romanum, se plan los ciutadans s'i fasián referéncia mai sovent coma Forum Magnum (lo Fòrum Grand) o, simplament, coma Forum. A mesura que la vila anèt creissenta, se demorèt pichon e los emperaires ne faguèron bastir de nòus a la part nòrd, los nomenats Fòrums Imperiales. Lo Fòrum Roman se situa dins la val compresa entre los tucs del Palatí e lo Capitoli, a Roma.

La val del Fòrum, pantanosa e insalubre, foguèt utilizada entre los sègles X e VII aC coma necròpoli dels primièrs poblats escampats pels tucs dels environs. Foguèt pas fins al 600 aC, per òrdre del rei etrusc Tarquini Prisc, que foguèt drenada mercés al bastiment de la Cloaca Maxima e "pavimentada" amb tèrra batuda; la plaça, de forma rectangular, èra originàriament ont debanava lo mercat e ont se desvolopava la vida politica e judiciala. Èra situada en un ponch central de la vila, cap ont convergissián fòrça carrièras importantas, lo principal que n'èra la Via Sacra, que davalava del Capitoli fins a l'Arc de Titus.

Temple roman[modificar | modificar la font]

Temple roman d'August a Pula, Croàcia.

Lo temple roman èra la bastissa consagrat al culte tipic de la religion romana, en essent d'autras per exemple los autars e los lararium (pichons autars consacrats als lars). Temple deriva del vocable latin templum, qu'indica non solament la bastissa en se, mas lo luòc consagrat, orientat segon los ponches cardinales, en seguint lo ritual de l'inauguracion o inaguratio, orientacion que correspond a l'espaci sagrat del cèl.

L'arquitectura romana utiliza los òrdres classics dels grècs: lo dòric, lo jònic e lo corinti, mas en fòrça cases aqueles quitan d'èsser d'elements estructurales e passan a èsser elements simplament decoratius. Un cambiament important per çò qu'es dels estils grècs foguèt la distància entre colomnas, qu'aumentava mercés al melhorament en las tecnicianas de bastiment de torns. Los romans evolucionan las tecnicianas de bastiment: descobrisson un mineral que convertit en povàses e barrejat amb calç produsís un material amb caracteristicas semblablas a las de l'actual ciment. Aquel ciment serà fòrça util pel bastiment de murs e, sustot, pel bastiment de torns de canon e torns de cuic.

Se lo temple grèc semblava generalament lo meteis vist pel sieu quatre costats, succedissiá pas lo meteis amb un temple roman. La parontal èra accentuada per la escalinata e l'anautit pòrtic se vesiá desparièr dels laterales qu'avián pauca importància e de la part posteriora qu'èra insignificanta. De còps, lo temple se adossava per la part posteriora en luòc de se far coma una bastissa a despart. Los romans perfeccionèron l'aspècte de los sieus temples en seguint las directrises e d'estils grècs, mas sens traïr los sieus tractaments tradicionales. L'element dels temples grècs qu'estonava mai los romans èra lo peristil exterior, de sòrta que lo ensagèron reprodusir en perlongant la columnata del pòrtic e adossant las colomnas a las parets lateralas, de sòrta que lo temple sembla èsser environat d'un peristil.

Lo temple roman es hexàstil, de planta rectangular. La melhor perspectiva es la frontala e l'escalièr frontal d'accès atenh li conferir majestuositat, amassa amb la nauta façada que domina amb la siá preséncia l'espaci qu'a davant. La pèira èra lo material mai utilizat e mai se i a d'exemples de temples bastits amb maons que revestissián de placas de marbre.

A l'anciana Roma, lo temple principal de la vila solie èsser consacrat a la Tríada Capitolina (Júpiter-Juno-Minerva), aital coma lo Capitoli de Roma. Èra la bastissa mai destacada del fòrum, tant per la siá posicion centrala coma per la siá situacion anautita. Al meteis fòrum, coma tanben en autres luòcs de la vila, n'i solie aver d'autres temples consagrats a divèrsas divinitats. L'arquitectura del temple roman se forma jos la dobla influéncia etrusca e grèga,e doncas los primièrs temples romans foguèron bastits en seguint lo modèl etrusc, elevats sus un pòdium que se li accedís a el per un escalièr frontal, que condusís a un porxo sostengut per colomnas. Lo porxo arrecera l'intrada al dedins (ussa) ont solie i aver una image del dieu, e mai se mai tard aquela estructura foguèt leugièrament modificada per l'influéncia grèga. La diferéncia basica entre lo temple roman e lo grèc èra que lo porxo sostengut per colomnas environava lo temple grèc entièrament e non sonque per la façada de davant. Es aital que los constructors romans ensagèron se sarrar al modèl grèc, en alongant plan la columnata pels dos costats del temple o en la completant plan tot a l'entorn de la bastissa, mas amb mièjas colomnas adossades a las parets, coma se vei a la Maison Carré de Nimes.

Lo temple èra considerat tant en la religion grèga coma en la romana la residéncia del dieu e la foncion èra pas que los ciutadans i dintrèsson pregar; las oracions e los sacrificis se fasián defòra, rason que l'autar èra per el normalament davant la bastissa e aquel –en pas aver d'aculhir fòrça gents- podiá aver unas estanças interioras mai pichonas qu'en lo cas crestian o islamic.[2]

Es pas una bastissa per la celebracion litúrgica, mas que servís ad a albergar la figura de la divinitat.

Mausoleu Roman[modificar | modificar la font]

Un mausoleu roman es un tipe de monument funerari que comença a s'estendre per tot l'Empèri a comptar del sègle E dC, en respondent a un sentiment de transformacion del cavòt en santuari destinat al culte de la memòria del defunt. Servís tanben d'enterrament per divèrses membres d'una meteissa familha.[3]

Castèl de Sant'Angelo, a Roma, Itàlia.

Dempuèi lo punt d'enguarda arquitectonic se dividisson en dos tipe:

  • Amb forma de temple, de planta rectangular o circular;
  • Mausoleus rectangulars, En los que demorarián compreses totes aqueles que sens afectar la forma de temple pòdon presentar una planta mai o mens cairada amb l'aparència d'abitacion en foncions de cambra funerària o, se la sepultura es sosterranha, de sala de reünion; difereixen dels de temple que van pas precedits d'escalièr ni pronaos e que son al meteis nivèl del terren, de còps amb mai d'una planta. Dins d'aquela sèria cal considerar los monuments turriformes.

Mausoleus Romans a Hispània[modificar | modificar la font]

  • Mausoleu Roman (Còrdoa)
  • Mausoleu Roman de Isla Canela, Ayamonte (Huelva).
  • Mausoleu Roman de las Vegas, La Pueblanueva (Toledo).
  • Mausoleu De Favara, Fabara (Saragossa).
  • Mausoleu Roman de Abla, Abla (Almeria).

Mausoleus Romans a Itàlia[modificar | modificar la font]

Arc de Triomfe[modificar | modificar la font]

Arc de Berà

L'arc de triomfe es un monument tipic de l'arquitectura romana en forma d'arc que originàriament commemorava lo triomfe en qualque batalha, d'aicí lo sieu nom; los mai ancians son del sègle E de la nòstra èra, e se tròban a Itàlia. Constituissián normalament l'intrada monumentala dins las vilas. Acostuman a aver un arc, e qualqu'uns arriban als tres. D'aquela epòca destacan los arcs de Titus e Constantí, a Roma, e en cò nòstre l'arc de Berà al Tarragonís e l'arc de Cabanas a la Plana Auta.

Mai endavant se tornèron bastir d'arcs de triomfe pendent la Renaissença (coma l'intrada del Castèl Nòu de Nàpols, la pòrta de Saint-Denis a París, la pòrta de Brandeborg a Berlin o la pòrta de Alcalà a Madrid). Un autre grand constructor d'arcs d'aquela sòrta foguèt Napoleon, qu'a París faguèt levar los arcs del Carrousel e lo del Étoile. A Barcelona, en commemoracion de l'Exposicion Universala de 1888, se'n bastiguèt un a l'intrada de l'Exposicion, a la confluéncia dels actuales passeigs de Sant Joan e Lluís Companys (vejatz Arc de Triomfe de Barcelona).

Colomnas commemorativas[modificar | modificar la font]

Tipe de colomnas segon los òrdres classics

Una colomna es un element arquitectonic de supòrt, fòrça mai naut qu'ample, caracterizat pel fach d'èsser de seccion circular a diferéncia del pilar qu'es de seccion cairada o poligonal.

Ambedós elements acomplisson la foncion de suportar las pressions verticalas e obliqües de la arquitrau e l'arc. Se nomena semicolumna la qu'es encastrada en un mur en ne projectant la mitat dempuèi lo plan del parament. I a de desparièrs estils de colomnas:

  • Òrdre dòric: Los capitells dòrics son formats, primièrament d'un abac, qu'es un element que corona lo capitell e un equin, constituit per una motllura convexa (se participa en una manifestacion tanben als capitells d'òrdre jònic). Aquela tipologia se participa en una manifestacion, per exemple, en lo Partenó (los autors serián Ictinos e Cal·lícrates, se bastiguèt pendent los ans 447-432 aC e foguèt edificat al Acròpolis d'Atenes). La siá basa es formada d'un estereòbat, lo que es un basament esglaonat e per un estilobat, qu'es lo gradon superior del esglaonament citat anteriorament.
  • Òrdre jònic: a lo capitell format de volutes que son unes elements decoratius en forma d'espirala. A una basa, que s'auça sus el lo fust columnari. Lo fust se tròba entre lo estilobat e lo capitell e es constituit amb estries de cuic viu. Exemples d'aquel òrdre son: Nike Àptera (arquitectura grèga: autor Cal·lícrates), Erectèon (arquitectura grèga: autor Mnèsicles, 421-406 aC), Autar de Zeus a Pèrgam (arquitectura grèga: autor desconegut, ~188 aC.
  • Òrdre corinti: lo capitell corinti es constituit amb fuèlhas de acant e acabat amb la basa ont a dessús sieu s'auça lo fust. Exemple d'aquela tecniciana ne trobam a l'arquitectura romana, la Maison Carrée (autor desconegut, 16 aC).
  • Òrdre compausat: de caractèr roman, amb elements del capitell jònic e corinti. Un exemple d'aquel tipe seriá lo Panteó de Roma (autor desconegut, 118-125 dC).
  • Òrdre toscà: de caractèr roman, semblable al dòric, mas amb lo fust llis e amb basa. Un exemple d'aquela tipologia seriá lo Colosseu, d'autor desconegut e creat pendent los ans 72-80 dC.

Amfiteatre[modificar | modificar la font]

Un amfiteatre es una granda edificacion descobèrta de l'arquitectura romana classica, normalament de planta oval amb un espaci central a nivèl del sòl e cobèrt de sable (en latina sabla), lo que èra environat per tres nivèls de graderies (cavea): en tèrmes generales lo primièr a tocar de la sabla èra pels personatges importants de la comunitat (imma cavea), lo segond ont sesiá la plebs romana (mesurava cavea), e lo tresen espaci al capdamunt de la graderia ont sesián las femnas (summa cavea).[4][5] La sabla e las graderies èran separadas per un mur naut que protegissiá lo public. Als fondaments de las graderies i aviá de divèrses espacis confinats ont i barrar los gladiadors (spolia) o las gàbias de las faguères (carcere)[4]

Al amfiteatre se solien representar de luchas entre gladiadors; de luchas dintre faguères o la siá cacera (venatio); e la mòrt de las personas que las autoritats avián condemnat a la pena capital (vivicomburium).[4][6] Fòrça excepcionalment en qualques amfiteatres debanavan tanben pichonas batalhas navals entre pichons vaissèls (dichas naumaquia) en emplint la sabla d'aiga.[4]

Lo primièr amfiteatre se bastiguèt l'an 59 aC per òrdre del maximal pontife roman e cap d'òbras publicas, Gai Escriboni Curió. Los primièrs amfiteatres foguèron faches de fusta; se bastiguèron posteriorament amb pèira. Lo primièr que se bastiguèt parcialament amb pèira foguèt lo d'August, l'an 30 aC, abans qu'arribèsse a èsser lo primièr emperaire de Roma. Lo amfiteatre d'August contunhèt d'èsser l'unic qu'èra pas bastit totalament de fusta dins la vila de Roma, fins que Vespasià comencèt a bastir lo Colosseu o Amfiteatre Flavi, inaugurat l'an 80 dC. Que foguèt çò de mès de grand e complet dels amfiteatres romans.[7][8]

Circ roman[modificar | modificar la font]

Ruïnes Del circ roman de Tarragona

Lo circ roman (circus en latin) èra una bastissa d'òci roman que servissiá ad a far de corsas de cavals e carris (bigas,quadrigues) (s'i fasián pas luchas de gladiadors, que se celebravan a la amfiteatre).

Èra una bastissa rectangular amb un costat cuert semicircular. Al centre se bastissiá una balustrada que dividissiá la bastissa pel centre (spina). Las grasas èran apiejadas en una estructura facha amb arcades. Al Spina i podiá aver de tot, temples, obeliscs, estatuas de dofins (per comptar los torns)→ simbòl del dieu Neptun, dieu de la mar e protector dels cavals. Los torns se podián tanben comptar amb uòus, simbòl dels dioscurs Càstor e Pòl·lux.A cada extrèm del Spina i aviá las metae, pilars o hitas que soslinhavan lo ponch ont lor caliá virar los carris.. Davant d'unas de las metae se trobavan las carceres.

S'i celebravan los nomenats Jòcs circenses (Ludi circenses).

Plànol Del Circus Maximus fach per Samual Platner al 1911

Lo primièr circ foguèt creat per Tarquini Prisc après la conquista de Apiolae als latins. Lo luòc ont se celebrèron las fèstas foguèt environadas de plataformas temporalas pels patres e equites, e l'interior foguèt nomenat circ, plan perque èra redond o perque las carrièras se fasián en cercle. Abans de la mòrt de Tarquini una bastissa permanenta foguèt bastida per aquel tipe de celebracions e foguèt nomenat Circ Maximal per lo distinguir d'autras bastissas similaras mai redusits (sègle VI aC). Èra a la debuta bastit en fusta, mas dins lo sègle II aC se faguèt de pèira.

Teatre roman[modificar | modificar la font]

Teatre roman de Sagunt

Un teatre roman es un bastiment tipic de l'arquitectura romana que se tròba a granda part de las províncias de l'anciana Roma e la fin que n'èra la d'ofrir d'espectacles teatrales. Qualques exemples representatius ne son lo teatre roman de Tarragona, lo de Pol·lèntia e lo de Sagunt, per çò qu'es dels Païses Catalans.

Al començament, las òbras de teatre èran itinerantas e conseqüentment se compreniá que los teatres se montavan e se desmontavan a cada escasença. Se fasián de fusta e se destruissián un còp l'eveniment acabava.

Fòrça de las caracteristicas principalas dels bastiments per teatres, a l'anciana Roma, se basavan o derivavan de las del periòde hel·lenístic de l'arquitectura grèga. Una de las diferéncias mai importantas a a veire amb l'entorn, mentre pels grècs la fusion de l'arquitectura amb l'entorn e la natura, l'importància de las vistas dempuèi los teatres, coma la vision d'aquel dempuèi l'exterior, èran extrèmament importants, als romans semblava los interessar pas brica ni o considerar benlèu coma element. Un exemple fòrça clar se vei a l'ancian teatre grèc, reformat pels romans, a Taormina (Sicília), que los grècs li avián previst a el que se vegèsse coma un trampolí a la mar e que los romans li apondèron a el una paret que trinca entièrament aquel efièch. Solíen Aver unes càntars que fasián que lo son tetumbara e qu'aquel aguès melhor acostica.

Naumàquia, La bastissa[modificar | modificar la font]

Grauat que representa una naumàquia

Naumàquia (En latin:Naumachia) es lo nom qu'avián las representacions de combats navals que se fasián a l'anciana Roma per diversió. De còps aquelas simulacions se fasián dins l'encencha del circ ont s'introdusissiá pro d'aiga per far flotar los vaissèls, mas d'autres còps se bastissián d'estructuras amb aquela intencion, nomenadas tanben naumàquia.

La primièra naumàquia se faguèt en temps de Juli Cèsar, qual faguèt catar un lac près del Camp de Mart, que mai tard, en temps d'August, se li calguèt cobrir per salubritat, doncas que l'aiga estancada èra l'ambient idonèu per propagar la malària. August faguèt catar un autre lac près del Tibre amb la meteissa intencion e aquel foguèt lo primièr luòc permanent per las naumàquies. Claudi celebrèt una naumàquia al lac Fucinus. Neró Preferiguèt lo amfiteatre per aquelas exibicions. Domicià Faguèt una bastissa de pèira ont exibiguèt naumàquies.

Los participants en aquelas exibicions èran los naumaquiaris (naumachiarii), generalament captius o criminales condemnats a mòrt que lutavan en combats a mòrt coma los gladiadors fins a la victòria d'una de las doas parts, a l'excepcion de se l'emperaire arturava abans l'espectacle e donava la gràcia als qui èran encara vius. Las naus que i participavan èran organizadas en doas equipas; que recebián lo nom de dos estats maritims, per exemple: los tirians contra los egipcianes, los ròdes contra los sicilians, èca.

Los espectacles èran de grand magnificència e avián pas cap de respècte per la vida umana; qualques còps monstres artificiales èran plaçats al mièg del lac. Una de las mai grandioses foguèt la de l'emperaire Titus, que participèron 3000 òmes; tanben fòrça nombrosa foguèt la de Domicià, en qué participèron doas flòtas equivalentas a doas flòtas autenticas; probablament la mai granda se faguèt jos Claudi al lac Fucinus amb 19000 participants.

La naumàquia de Cèsar, la localizacion exacta qu'a Roma n'es encara objècte d'ipotèsi, se faguèt sens dobte en un simple varat catat a la ribièra del Tibre.

De la naumàquia d'August s'an donadas mai precisas. Segon se sona a la Res Gèstæ lo lac catat mesurava 1800 x 1200 pès romans. En prenent en compte las dimensions d'un trirrem (a l'entorn de 35 x 4,90 m), a la trentena de navilis utilizats los demorava pas gaire espaci per poder manobrar sus l' aiga. D'autra banda, en considerant que la tripulació d'un trirrem roman èra compausada per unes 170 remers e entre 50 e 60 soldats embarcats, un rapid calcul permet conclure que per aténher la chifra de 3000 òmes, los navilis de la naumàquia d'August lor calguèt portar embarcats bastants mai combatents que los que portava una autentica flòta. L'espectacle consistiriá doncas, mai en la preséncia dels vaissèls a l'immensa piscina e ne lo combat còrs a còrs entre las tropas que ne las manòbras pas de las embarcacions.

Anèt pas aital en la naumàquia de Claudi. Las doas flòtas que s'afrontèron èran compausadas caduna per 50 embarcacions, la que causa reven al nombre d'unitats que formavan las flòtas militaras amb basa en Misenum e Ravena pendent lo Naut Empèri. D'autra banda, mercés a la granda estenduda del lac Fucino, que se n'utilizèt solament una part, clarament delimitada per l'escasença, los navilis poguèren realizar divèrsas manòbras d'aproximacion e envestida. La naumàquia de Claudi reprodusiguèt amb detalh un autentic combat naval.

Segon Frontí, los besonhs d'aiga de la naumàquia d'August e dels jardins vesins del Trans Tiberim foguèron la principala rason del bastiment del Aqua Alsietina: una granda conduccion descobèrta que recorriá los pendents del Janícul sul monastèri de Sant Cosimato.[9] Aquel foguèt lo principal testimoniatge per la recèrca arqueologica sus la localizacion de la naumàquia: del aqüeducte e la part del tèxt que s'indicava qu'èra al nemus Caesarum. Existisson de divèrsas ipotèsis concurrents sus la localizacion exacta: la mai recenta lo situa entre la Via Aurelia al nòrd e la glèisa de Sant Francesco a Ripa al sud, en lo laç del Tibre. Lo viaducte de l'epòca republicana descobèrt a la Via Aurelia, près de Sant Crisogono, poiriá aver servit alavetz de canal de buidatge de la piscina.

La vida de la naumàquia augusta foguèt relativament cuerta: foguèt environada e en partida remplaçada ja dempuèi lo reinatge d'August per un bòsc (Lo bòsc dels Cèsars), mai tard rebatejat coma «Bòsc de Gaius e Lucius» .[10][11] Aquela vasta zòna foguèt ocupada per bastiments probablament partir de fins del sègle I.

Termas romanas[modificar | modificar la font]

Las Termas de Dioclecià, a Roma
Frigidari De la vil·la romana de Can Llauder, a Mataró

Las termas (del latin thermae) èran de bastissas publicas amb prestacions que ne diriam uèi higienicosanitàries. Son los precursors dels modèrns ostals de banhs, saunes e de balnearis termales e representavan un dels principals luòcs d'amassada a l'anciana Roma, es a dire, constituissián un luòc d'òci e de sociabilització per la societat romana, basicament, patrícia (patricii).

Juvenal (ss. E-II dC) se fasiá referéncia, en la siá celèbra senténcia Mens sana e corpore sani, a la salut tant intellectuala coma fisica, la preparacion que se'n menava a tèrme dins las termas: la higiene personala, l'exercici fisic, èca.

Las primièras termas nasquèron en luòcs ont èra possible aprofechar las fonts naturalas d'aiga cauda o dotada de particularas dots curatius; justament lo nom de thermae deriva del grèc θερμός thermós, 'en calent', doncas qu'a l'anciana Grècia i aviá ja bastiments simples per prene de banhs terapeutics.

Amb lo passatge del temps, los romans contunhèron amb aquela tradicion d'establiments balnearis entorn de fonts medicinals: d'aquela sòrta, als Païses Catalans ne trobam d'exemples coma las termas de Caldes de Malavella (l'anciana Aquis Voconis) e Caldes de Montbui (Aquae Calidae). Mas li caliá èsser sustot pendent l'Empèri quand las termas s'acabarián en difondent tanben dins las vilas, sens besonh de cap de font naturala d'aiga cauda que las alimentèsse, mercés al desvolopament de mai en mai evolucionat de las tecnicianas de calfament de l'aiga e de l'usatge de aqüeductes que provesissián las termas de las grandas quantitats d'aiga qu'avián de besonh.

De tèrmes n'i aviá de doas sòrtas, una de mai simpla destinada a la plebs e una autra de mai luxosa pels patricis, qu'èran monumentales e constituissián de pichonas vilas dins la vila.

Termas Romanas de Caldes de Malavella

Ostal roman[modificar | modificar la font]

Planta e auçat d'una domus itàlica

L'ostal roman (en latin domus) foguèt l'abitacle tipic de l'anciana Roma, plan conegut mercés al nomenat Ostal del Menandre (pel nom d'un fresc del poèta Menandre amassada a las siás ruïnes), que se considerava lo tipe d'ostal urban abitual pendent la Republica e l'Empèri, a diferéncia de las vil·les, abitatges situats defòra de las muralles de la vila (vil·la suburbana), o al mièg del camp, ont dispausavan d'espacis annèxes pels trabalhs agricòlas (vil·la rustica).

De tot biais, la siá mesura e los luxes vàrian fòrça segon las possibilitats de cada familha, coma se pòt observar a Pompeia, ont gaireben totes los ostals apertenon a aquela tipologia, doncas que s'agissiá d'una vila residenciala dels patricis, las gents benestant de Roma. Las classas pauras (la plebs) vivián dins ostals d'estanças nomenadas insulae.

La domus comptava una sola estança, o dos al pus mai. Aviá la planta rectangular e èra isolada de l'exteriora per parets uniformes, amb paucas fenèstras. La claror dintrava pel centre, a travèrs del atri, o pel peristil. L'ostal itàlica primitiva se dividissiá en aquelas parts:

  • L'intrada principala solie comptar un vestibul (vestibulum) en forma d'un pichon espaci arrecerat anterior a la pòrta (ostium o foris), la que donava a un corredor nomenat fauces.
  • Lo atri (atrium) èra la primièra cambra que se trobava. Èra lo centre de l'ostal primitiu e de la vida familiala. Èra un grand espaci cobèrt per un tet levat d'una granda dubertura (compluvium) al mièg que donava claror e ventilacion e daissava quèir l'aiga de la pluèja a la impluvium, una bassa rectangular que la reculhiá e que passava dempuèi el a una cisterna soterrània. Un pichon potz al costat permetiá ne traire l'aiga. Originàriament Es ont i aviá lo larèr (foguièr), ont se codinava e manjava, mas dins los ostals de Pompeia es pas mai possible i trobar lo larèr. Per contra òc que sòl i aver una tauleta de marbre, una capelleta consagrada als lars (lo larari o lararium) e la caissa de cabals. Doas alas (alae) a banda e banda de la atri n'agrandissián l'espaci.
  • Lo tablinum èra situat al darrièr del atri, separat per una cortina o un reixat de fusta. Èra lo burèu del pater familias, ont recebiá las visitas e gardava l'archiu familial.
  • Los cubicula o de dormitòris èran situats als costats del atri.
  • Las abitacions que flanquejaven l'intrada podián èsser dobèrtas al dedins –coma cambra pel portièr, dormitòris o minjadors– o plan donar a l'exterior. En aquel cas lo proprietari de l'ostal las logava coma botigas (tabernae).
  • Fòrça ostals avián un jardin (hortus) al cors de la paret posteriora.
  • Al fons de l'edificacion i solie aver una establariá amb una pila, ont se gardavan las veituras e las àmfores, e una abitacion pel capatàs dels esclaus (lo villicus) e las abitacions d'aqueles. Segon çò que sembla, aquel tipe d'abitatge èra usat per proprietaris de cèrta importància que residissián dins la vila e avián las tèrras a una distància cuerta. Quand los proprietaris avián pas esclaus existissián pas las dependéncias destinadas a aqueles.

Insula[modificar | modificar la font]

Ruïnes D'una insula a Òstia

Una insula (mot latin que significa 'isla', en plurala insulae; se pronóncia esdrúixol, amb l'accent sus l' e) èra, a la fin del periòde republican e pendent lo periòde imperial roman, un blòc d'abitatges, normalament en regim de loguièr, de divèrsas estanças. Las insulae èran utilizadas pels ciutadans que se podián pas permetre aver d'abitatges particulars (o domus).

Las insulae se bastissián de maó e argamassa e èran similaras dins las bastissas d'apartaments actuales. Los exemples mai plan conservats, datats dins los sègles II e III, se tròban a Roma près del Capitoli, a Òstia –lo pòrt de Roma–, Pompeia e près la Vil·la Adriana a Tívoli, entre d'autras.

Se pòdon classificar en dos tipes basics:

  • Las del primièr tipe avián de talhièrs e de botigas (tabernae) a la planta bassa. Al entresol s'i dispausavan los lotjaments pels trabalhadors d'aqueles negòcis e las plantas superioras se dividissián en apartaments.
  • A las del segond tipe, a la planta bassa, alloc de botigas e talhièrs s'i dispausavan los abitatges a l'entorn d'un jardin o un correder.

En l'urbanisme roman, se nomenavan tanben insulae las islas d'ostals entre carrièra e carrièra.

Aqüeductes[modificar | modificar la font]

Aqüeducte Roman près de Tarragona, nomenat Pont de las Ferrièras o del Diable: 217 mètres de long e 27 de nautor, format de 11 arcades inferiors e 25 a l'estança superiora.[12]
Aqüeducte Del Mühlenkanal sul Krummes Wasser a Einbeck

L'aqüeducte roman èra un conducte artificial que permetiá transportar l'aiga en granda quantitat dempuèi la siá font fins a la vila a travèrs de paissièras de superfícia, galariás sosterranhas, e de ponts d'arcs aerianes.[12] De tot biais lo tèrme s'aplica sustot a aqueles darrièrs.[13] Los aqüeductes aprofèchan la inclinació doça del terren per'mor que l'aiga simplament flueixi en lo sens desirat.[12] Al principi de tot un disi emmagazinava l'aiga e ne regulava lo cabal. Quand l'aiga arribava dins la vila acabava al castella aquarum dempuèi ont se distribuissiá en totas direccions a travèrs de canalons. Los primièrs a la recebre èran las fonts publicas e las termas, e quand los besonhs d'aquelas èran cobèrts la rèsta del cabal emmagazinat (aqua caduca) se distribuissiá tanben entre particulars.[12]

Per çò qu'es de l'estil arquitectonic dels ponts es totjorn fòrça semblable: Dejós, unes pilars que ressòrton de tèrra e a comptar de se succedisson aicí de nivèls o d'estanças, cadun que n'es format d'arcs semicirculars successius. A la part superiora s'i tròba lo canal per ont circula l'aiga e, de còps, al nivèl de jos se permetiá un camin pel passatge de personas (viaducte), malgrat qu'aiçò es pas tan abituala.

Lo Aqüeducte de Segòvia vist dempuèi la basa.

Los ponts de aqüeductes ancians mai coneguts a Euròpa son los qu'encara uèi se mantenon, eiretatge de l'empèri Roman. N'i a, per exemple, a Tarragona (Las Ferrièras), Segòvia, e tanben per Itàlia e França. Son de bastiments que destacan per la siá grandiositat e foncionalitat, recebut que se edificaven per provesir d'aiga populacions que, per lo sieu grand nombre d'abitants, n'avián pas pro amb las resèrvas localas que dispausavan.

A Catalonha se conservan encara rèstas mendres de ponts de aqüeducte a Barcelona, Pineda de Mar (Can Coa) e Sant Jaume dels Domenys, a las Ilhes Balears i a de rèstas coma la Aqüeducte de se Argamassa e al País Valencian s'i pòdon trobar las rèstas de la aqüeducte roman d'Altea o lo Aqüeducte de Peña Cortada.[12] De mai, se bastiguèron aqüeductes a nivèl local, coma lo aqüeducte d'en Caixa, de Palafrugell.[14]

Via romana[modificar | modificar la font]

Via romana a Pompeia

Las vias o de cauçadas romanas formavan una ret de rotas qu'abastava tot l'Empèri Roman. A la siá origina, la ret foguèt dessenhada per manténer un contraròtle efectiu de las zònas incorporadas a l'Empèri, mas aqueriguèron rapidament importància economica, en facilitant lo comèrci e las comunicacions. Lo desvolopament de la ret de vias romanas se produsiguèt al meteis temps que lo creissement de l'Empèri. Lo nomenat Itinerari de Antoní es lo document ancian mai complet per l'estudi de las vias romanas, e data de fins del sègle III.

Fins a fins del sègle IV aC, las cauçadas romanas èran paucas mai que senders que condusissián a Roma dempuèi las distintes vilas del Laci. Dempuèi aquel moment comencèron a se bastir segon un plan establit, dessenhat amassa amb lo programa tàctic d'expansion. En aver un significat militar considerable, se desvolopèron sistèmas mai complèxes de bastiment de cauçadas, en vista a las far mai permanentas e melhoras per suportar de desparièrs tipes de transit. S'usèron de pèiras de distintes grandàries per bastir unas cauçadas solidas: las pèiras grandas se plaçavan en la basa e sus aquelas s'establissiá una capa de pèiras mai redusidas. En qualques cases, normalament en las rotas mai importantas, sus aqueles fondaments se plaçava un fèrm de caladas.

Galariá d'images[modificar | modificar la font]

Referéncias[modificar | modificar la font]

  1. mnat.cat.
  2. Verbo divino, 1980, p.65
  3. Edmund Thomas.
  4. 4,0 4,1 4,2 et 4,3 Mèstre 1998
  5. Armengol en decembre 2010
  6. [1]
  7. Armengol en decembre 2010
  8. Diccionario De Arte
  9. Sext Juli Frontí
  10. Suetoni
  11. Cassi Dió
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 et 12,4 Diccionari d'Istòria de Catalonha
  13. Diccionari de la lenga catalana de l'IEC.
  14. Arbat E Robles

Bibliografia en catalan[modificar | modificar la font]

  • R. Cornadó (E de caulets.). Las muralles de Tarragona, Tarragona, Musèu Arqueologic Nacional de Tarragona, 1998.
  • X. Dupré. L'Arc roman de Berà : Hispania Citerior, Barcelona, Institut d'Estudis Catalans, 1994.
  • R. Mar Medina. Lo Palatí : la formacion dels palais imperiales a Roma, Tarragona, Universitat Rovira e Virgili/Institut Catalan de Arqueologia Classica, 2005.
  • J. Oliver-Bonjoch. Arquitectura e societat a la Roma Imperiala, Barcelona, Edicions UPC, 2004.